dünya`da ve türkiye`de biyolojik çeşitlilik

Report
BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK
Biyolojik Çeşitliliğin Önemi:
İnsanların başta gıda olmak üzere temel ihtiyaçlarının
karşılamasında vazgeçilmez bir yeri olan canlı kaynakların
temeli, biyolojik çeşitliliktir.
Küresel ölçekte, ülkelerin sahip olduğu biyolojik çeşitlilik,
özellikle genetik kaynaklar anlamında büyük bir güç ve fırsat
kazandırmaktadır.
Dünya’da biyolojik çeşitliliği azaltan, olumsuz yönde etkileyen
nedenlerin başında doğrudan veya dolaylı olarak insan faktörü
rol oynamaktadır.
Biyolojik çeşitlilik, genetik çeşitlilik, tür çeşitliliği, ekosistem
çeşitliliği olmak üzere üç hiyerarşik kategoride ele alınır:
Genetik çeşitlilik bir tür içindeki çeşitliliği ifade eder. Bu
çeşitlilik belli bir tür, popülasyon, varyete, alt-tür ya da ırk
içindeki genetik farklılıkla ölçülür.
Tür çeşitliliği belli bir bölgedeki, alandaki ya da tüm
dünyadaki türlerin farklılığını ifade eder. Bir bölgedeki türlerin
sayısı (yani o bölgenin “tür zenginliği’’) bu konuda kullanılan
en sık ölçüttür.
Ekosistem çeşitliliği ise bir ekolojik birim olarak karşılıklı
etkileşim içinde olan organizmalar topluluğu ile fiziksel
çevrelerin oluşturduğu bütünle ilgilidir.
Ekosistem düzeyindeki biyolojik çeşitliliğin korunması besin
zincirinin ve enerji akışının korunmasını kapsar. Bu düzeyde,
yalnızca türlerin oluşturduğu grupların değil, özelliklerin ve
süreçlerin de korunması gerekliliği ortaya çıkmaktadır.
Türkiye’nin bitki (flora) türleri bakımından sahip olduğu
zenginliği anlamak için Avrupa kıtası ile karşılaştırmak yeterli
olacaktır:
Tüm Avrupa kıtasında 12500 açık ve kapalı tohumlu bitki türü
varken, sadece Anadolu’da bu sayıya yakın (11000 üzerinde)
tür olduğu bilinmektedir. Bunların yaklaşık üçte biri Türkiye’ye
özgü (endemik) türlerdir.
Türkiye’yi çevreleyen denizlerin farklı özelliklere sahip olması
içinde bulundurduğu biyolojik çeşitliliğin de farklılaşmasını
sağlamıştır.
Dünya okyanusları ve denizlerinde 30.000 tür, Türkiye
denizlerinde ise 4000 tür bulunmaktadır.
Kıyı şeridinde yaklaşık, 3.000 bitki ve hayvan türü
yaşamaktadır.
Türkiye denizlerinde de toplam 480 balık, 2150 alg türü
yaşamaktadır.
Coğrafi bölgelerden, Doğu Anadolu ve Akdeniz Bölgeleri; Bitki
Coğrafyası Bölgelerinden ise İran-Turan ve Akdeniz Bölgeleri
endemik bitki türleri bakımından oldukça zengindir.
Türkiye’nin genetik çeşitliliği özellikle bitki genetik kaynakları
ile önem kazanmaktadır. Ülkemiz, Akdeniz ve Yakın Doğu gen
merkezlerinin kesiştiği noktada yer almaktadır. Bu iki bölge
tahılların ve bahçe bitkilerinin ortaya çıkışında çok önemli bir
role sahiptir.
Ülkemizin bu olağanüstü zengin biyolojik çeşitliliğinin gelecek
nesillere aktarılmasını sağlamak biz insanoğlunun en temel
görevlerinden birisidir.
Bu görevin yerine getirilmesinde, yapılan tüm koruma ve
yönetim faaliyetlerinin gidişatının izlenmesi ve sonucundan
yararlanılarak yeni yol haritalarının belirlenmesi
gerekmektedir.
Biyolojik çeşitliliğin tür, habitat ve ekosistem düzeyinde etkin
izlenmesi ve izleme sonuçlarının değerlendirilmesi neticesinde
koruma kullanma dengesinin eşgüdüm içerisinde olduğu bir
yönetim anlayışı mümkün olacaktır.
DÜNYA’DA VE TÜRKİYE’DE BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK
Dünya üzerinde 8.7 milyon türün bulunduğu varsayılmaktadır.
Fakat sahip olduğumuz biyolojik çeşitliliğin tür düzeyinde büyük
bir bölümü henüz tanımlanmamıştır.
1970-2006 yılları arasında dünyada omurgalı türlerinin sayısı
yaklaşık üçte bir oranında düşüş kaydetmiş olup tropiklerde bu
azalma %59, tatlı su ekosistemlerinde ise % 41 oranındadır.
Küresel Canlı İndeksi’ne (LPI) göre tür sayılarındaki değişim
ılıman ve tropik kuşaklar arasında ve tür çeşidi bakımında büyük
farklılık göstermektedir. Dünya genelinde tür bolluğunun
azalması, tropiklerde devam eden ve ciddi boyutlara ulaşan
biyoçeşitlilik kaybını göstermektedir.
1980’den günümüze Avrupa’daki tarım arazilerindeki kuş
popülasyonu %50 azalmıştır.
Su kuşlarının popülasyonu %40 oranında azalmıştır.
Tüm iki yaşamlı türlerinin %42’sinin ve kuşların %40’ının
popülasyon sayıları azalmıştır.
Dünyada bölgelere göre tehlike kategorilerine bakacak
olursak; Güneydoğu Asya, Pasifik Adaları, kutuplar, deniz ve
kıyı ekosistemlerindeki kuş türleri tükenme tehlikesi ile karşı
karşıyadır.
Avlanma ve habitat kaybı nedeniyle Güney ve Güneydoğu
Asya’daki memeli türleri de yok olma tehlikesi ile karşı karşıya
bulunmaktadır. En çok deniz memelileri risk altında olup, tatlı
su memelileri de ciddi tehdit altındadır.
Güney ve Orta Amerika ile Karayipler’de iki yaşamlı türlerinin
nesli ciddi tehlike altındadır.
TÜRKİYE’NİN BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİĞİ:
Ülkemiz doğal orman ekosistemleri yönünden zengin olup,
küresel ölçekte 9 orman sıcak noktası barındırmaktadır.
Dünya’da tanımlanmış bitki ve hayvan türleri sayısı 1.740.330
iken Türkiye’de tanımlanmış tür sayısının yaklaşık olarak
76.539 civarında olduğu bilinmektedir.
Türkiye Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan olmak üzere üç
farklı bitki coğrafyası bölgesinin kesişme noktasıdır. Türkiye,
dünyanın 8 gen merkezinden ikisinin (Akdeniz ve Yakın Doğu)
kesiştiği noktada yer almaktadır. Bu iki bölge tahılların ve
bahçe bitkilerinin ortaya çıkışında çok önemli bir role sahiptir.
Türkiye endemik bitkiler açısından dünyanın önemli
ülkelerinden birisidir. Yurdumuzun siyasi hudutları içinde doğal
olarak yetiştiği halde başka hiçbir yerde yetişmeyen, diğer bir
deyişle dünyada yalnız ülkemizde yetişen bitkiler Türkiye
endemikleri olarak adlandırılır. Ülkemizde endemizm oranı
%34 civarındadır.
Türkiye tarım, orman, dağ, step, sulak alan, kıyı ve deniz
ekosistemlerine ve bu ekosistemlerin farklı formlarına ve farklı
kombinasyonlarına sahiptir.
Bitki Coğrafyası Bölgelerinden Avrupa-Sibirya Bitki Coğrafyası
Bölgesi, Kuzey Anadolu’da boydan boya ve Trakya Bölgesinin
Karadeniz’e bakan kısımlarında uzanmaktadır. En yağışlı iklim
bölgesidir, geniş kısmı ormanlarla kaplıdır.
Akdeniz Bitki Coğrafyası Bölgesi, Akdeniz’e kıyısı olan tüm
yöreler ile Trakya’nın batı kısımlarını kaplar ve çok farklı
ekosistem tiplerini içerir. İran-Turan bölgesi, bitki coğrafyası
bölgelerinin en genişidir ve Orta Anadolu’dan başlayarak
Moğolistan’a kadar uzanır. Bölgede karasal iklim ve step
bitkileri baskındır.
Türkiye, özellikle tohumlu bitkiler açısından bulunduğu iklim
kuşağı göz önüne alındığında bitki türleri açısından oldukça
zengin sayılabilecek bir konuma sahiptir.
Algler, bitki grubu içerisinde yer alan en ilkel canlılardır. Bu
gruba giren canlılar mikroskopta görülebilecek kadar küçük
olabildikleri gibi boyları 50-60 metre hatta 100 metreye
ulaşanlar da vardır. Algler ile ilgili üniversiteler bünyesinde
öğretim üyeleri tarafından yapılan araştırmaların sayısı artmış
olmakla birlikte henüz Türkiye Alg florası tamamlanmamıştır.
Likenler, mantarların alglerle oluşturdukları ortak yaşama
dayalı bir canlı grubudur. Dünya’nın hemen her yerinde yayılış
gösterirler. Dünya’da bilinen tür sayısı 20.000 civarındadır.
Türkiye’de ise Likenler üzerine yapılan çalışmalar son yıllarda
hızla artış göstermiştir. Türkiye’de günümüzde bilinen Liken
türü sayısı 1000 civarında olup bu sayı her geçen gün
artmaktadır.
Karayosunları, yeterince gelişmemiş en ilkel iletim demetine
sahip bitki grubudur. Türkiye’de 3 Boynuzsu Ciğerotu, 165
civarında Ciğerotu ve 740 civarında da Karayosununun yayılış
gösterdiği belirlenmiştir.
Türkiye, flora açısından zengin olduğu gibi fauna açısından da
bulunduğu kuşak itibariyle zengindir.
Bunun başlıca sebebi Anadolu’nun Avrupa ve Asya kıtaları
arasında köprü oluşturması ve dolayısı ile Anadolu’nun göç
yolu üzerinde bulunması, farklı iklim ve ekosistem tiplerine
sahip olması, florasının zengin olması ve dolayısı ile besin
ihtiyacı olan birçok hayvan türünün kendisine uygun yaşam
alanı bulabilmesi sayılabilir.
Bütün bu zengin ekolojik faktörler faunanın zenginliğine de
yansımıştır.
Ilıman kuşakta bulunan ülkeler biyolojik çeşitlilik bakımından
karşılaştırıldığında, hayvan (fauna) biyolojik çeşitliliğinin
ülkemizde veri eksikliğine rağmen oldukça yüksek olduğu
göze çarpmaktadır.
Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı 2007
verilerine göre; tanımlanan canlı türleri içinde en büyük rakamı
omurgasızlar grubu oluşturmaktadır.
Omurgasız hayvan türü sayısı yaklaşık 19.000’dir ve
bunlardan yaklaşık 4.000 tür/alttür endemiktir.
Bugüne kadar belirlenen toplam omurgalı hayvan türü sayısı
1.500’e yakındır. Omurgalılardan, 70’i balık türü olmak üzere
100’ün üzerinde tür endemiktir.
Alageyik ve sülünün anavatanı Anadolu'dur.
Ülkemizin dünyanın iki büyük kuş göç yolu üzerinde olması,
kuşların beslenme ve üreme alanı olarak önemini
artırmaktadır.
Türkiye omurgalı faunası üzerine birçok çalışma yapıldığı için
fauna büyük oranda ortaya çıkmıştır. Son verilere göre
Türkiye’de 460 kuş, 161 memeli, 141 sürüngen, 480 deniz
balığı ve 236 tatlı su balığı türünün yaşadığı tespit edilmiştir.
Tüm dünyada olduğu gibi böcek (Insecta) grubu Türkiye’de de
çok zengindir. Ancak bazı gruplarda hiç çalışma olmaması, bazı
gruplardaki çalışmaların yetersiz oluşu gibi sebeplerle Türkiye
böcek faunası hakkında tahmini rakamlar vermek mümkündür.
Türkiye’de bugüne kadar tespit edilmiş böcek türü yaklaşık
30.000 civarındadır. Ancak tahmin edilen sayı ise 60.00080.000 arasındadır.
Bu rakamlar da böceklerle ilgili çalışmaların ne kadar yetersiz
olduğunu göstermektedir. Buna rağmen bazı böcek grupları ile
ilgili faunistik liste büyük oranda çıkartılmıştır.
Türkiye’de kızböcekleri (Odonata) 114, çekirgeler (Orthoptera)
600 (270’i endemik), kınkanatlılar (Coleoptera) 10.000,
yumuşakçalar (Mollusca) 522 (203’ü endemik), yarımkanatlılar
(Heteroptera) 1.400, eşkanatlılar (Homoptera) 1.500,
kelebekler (Lepidoptera) 6.500 (600’ü gündüz diğerleri gece)
türle temsil edilmektedir.
Türkiye’nin sahip olduğu yaklaşık 8.592 km’lik kıyı şeridinde
(adalar hariç) yaklaşık 3.000 bitki ve hayvan türü
yaşamaktadır. Türkiye’deki bazı habitatlar bozulmuş hatta
tahrip olmuş olsalar bile Akdeniz ve Ege kıyıları Akdeniz Foku
(Monachus monachus), deniz kaplumbağası (Caretta caretta)
ve yeşil deniz kaplumbağası (Chelonia mydas) gibi nesli
tehlikede olan türlere barınma ortamı sağlamaktadır. Türkiye
kıyılarında yaklaşık 480 deniz balığı türü tespit edilmiştir.
Bunların %50’sinin yerel olarak yok olma tehlikesi altında
olduğu tahmin edilmektedir. Ekonomik açıdan önemli balık
türleri arasında hamsi, istavrit, palamut, sardalya, lüfer, barbun
ve kalkan yer almaktadır. Türkiye'nin deniz alanlarına bağımlı
kuş faunası, Ada martısının (Larus audouinii) yanı sıra,
göçmen yaz ziyaretçisi Ada doğanını (Falco eleonorae) da
içermektedir.
Türkiye floristik açıdan olduğu gibi faunistik açıdan da çok
zengin ve dikkat çekicidir.
Türkiye omurgalı hayvanları üzerine birçok çalışma yapılmış
ve yapılmaya da devam etmektedir.
Bu nedenle omurgalı hayvanlara ait endemizm durumu,
tehlike sınıfları ve koruma altına alınan türlerle ilgili sağlıklı
veriler bulunmaktadır.
Türkiye’de yayılış gösteren 141 sürüngen ve amfibi türünden
16’sı endemik olup, bunlardan 10’u tehdit altındadır.
Kuşlardan ise Türkiye’ye endemik tür yoktur.
Bununla birlikte memelilerden 5 tür, 32 alttür, sürüngenlerden
16 tür ve/veya alttür, tatlı su balıklarından ise 70 tür/alttür
endemiktir.
Türkiye Omurgasız Hayvan faunası, omurgalılar kadar iyi
bilinmemekle birlikte tanımlanan 30.000, tahmin edilen tür
sayısının da 60.000-80.000 civarında olduğu bilinmektedir.
Omurgasız hayvan gruplarında endemizm oranı da çok
yüksektir.
Ülkemiz ekosistem çeşitliliği açısından da farklı ekosistemlerin
temsiliyetine sahiptir. Bunlar; tarımsal alan-step biyoçeşitliliği,
iç su biyoçeşitliliği, orman ve dağ biyoçeşitliliği ve kıyı-deniz
biyoçeşitliliğidir.
Ülkemiz, biyolojik çeşitliliğin küresel ölçekte korunması
hedefine yönelik çabalara destek vermiş, bu alanda birçok
girişim ve anlaşmaları imzalamış, süreçlere katılım
sağlamıştır.
Türkiye, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesini 1992’de imzalamış ve
29 Ağustos 1996 tarih ve 4177 sayılı Kanun ile onaylamıştır.
Sözleşme 14 Mayıs 1997 yılında ülkemizde yürürlüğe
girmiştir.
TEŞEKKÜR EDERİZ…

similar documents