Rekabet Kurumu 1.Dairesi

Report
Doğal Gaz Piyasası
Sektör Araştırması
Cengiz SOYSAL
Cemal Ökmen YÜCEL
Tuğçe KOYUNCU
Emine TOKGÖZ
Doğal Gaz Piyasası Sektör Araştırması
• Niçin sektör raporu? (BOTAŞ önaraştırması ve serbestleşme sürecinin aksaklığı)
• Raporda yöntem ve yaklaşım
–
Rekabet hukuku – rekabet politikası
–
Sektörün dikey değer zincirinin tamamını ele alma,
–
Serbestleşmenin bir süreç olarak ele alınması (literatür, ülke gerçekleri, kamu/sektör
görüşleri)
–
Geçmiş dönem aksaklıkları, mevcut durum analizi ve geleceğe dönük politika önerileri
• Raporda ortaya konan sonuç
–
2013-2018 ve 2018-2023 dönemlerine ilişkin öneriler
Doğal Gaz Piyasaları ve Serbestleşme Süreci
Talep
“Dört Aşamalı Evrim Modeli”
DOĞUŞ
BÜYÜME
Zaman
GELİŞME
OLGUNLUK
Toptan Satış
Altyapı
Talep
Doğal Gaz Piyasalarının “Dört Aşamalı Evrim Modeli” Çerçevesinde Analizi
Doğuş (0-15 yıl)
Büyüme (15-20 yıl)
Düşük talep seviyesi
İvmeli bir talep artışı söz
konusudur.
Kamu tekeli tarafından
gerçekleştirilen yatırımlar
Altyapının hızla yayılması,
halen kamu ağırlıklı
Katılımcı sayısı oldukça azdır.
Katılımcı sayısı hızla
artmaktadır.
Gelişme (20-40 yıl)
Olgunluk (40+ yıl)
Talepteki büyüme
yavaşlamaya başlamıştır.
Talep doygunluğa ulaşmıştır.
Gelişmiş üçüncü tarafların
erişimi, dengeleme ve gaz
akışının optimizasyonu,
İkincil kapasite ve taşıma
piyasalarının gelişimi gibi
kavramların ortaya çıkması
Çok sayıda katılımcının
varlığı, Serbest tüketici
limitinin düşmesi…
Tam gelişmiş altyapı ve
şebeke işleyişi
Gazın gazla rekabeti
başlaması, perakendede
rekabetin gelişmesi, gelişmiş
finansal ve türev piyasalar
Türkiye Doğal Gaz Piyasalarının Gelişimi
14.000
DOĞUŞ
12.000
BÜYÜME
11593
11332
12215
11130
10.000
9798
8.000
8333
km
7809
6078
6.000
5245
4510
4.000
3490
2.000
2000
845
Doğuş aşamasının başlangıcı
Büyüme aşamasının başlangıcı
: 1987
: 2001
20
11
20
10
20
09
20
08
20
07
20
06
20
05
20
04
20
03
Yıllar
20
02
20
01
20
00
19
99
19
98
19
97
19
96
19
95
19
94
19
93
19
92
19
91
19
90
19
89
0
Doğuş
Büyüme

Talep


Altyapı




İvmeli talep artışı devam
etmektedir.
Farklı profillerdeki
müşteriler sebebiyle esneklik
talebi artmaktadır.
Piyasa koşulları ile ilgili
veriler sağlanmaya
başlamıştır.
Proje sayısı hızla
artmaktadır
Altyapıda yayılma
hızlanmıştır ve
tamamlanmak üzeredir
(iletim, dağıtım, coğrafi
genişleme ve alıcılara
ulaşım)
İletim şirketinin tekel
konumu devam etmektedir.
İletim faaliyetlerine üçüncü
tarafların erişimi
sağlanmaya başlamıştır..
Gelişme







Hareket oranı
1,2’den düşüktür.



Katılımcı sayısı hızla
artmaktadır.
Katılımcılar arasındaki
rekabet artmaktadır.
Uzun vadeli sözleşmeler
devam etmektedir (Yİ-YİD)
Petrole endeksli fiyatlama
söz konusudur.
Toptan satış piyasası çok
sınırlı olmakla beraber
ortaya çıkmaktadır.
Hareket oranı 1,2 ile 3,0
arasındadır.











Toptan
Satış
Talepteki büyüme
yavaşlamaya başlamıştır.
Kesintili müşteriler sistemde
yer almaya başlamıştır.
(Ancak halen etkin uygulama
söz konusu değildir.)
Fiyat pazarda oluşmaktadır.
Olgunluk






İkincil kapasite ve taşıma
piyasası oldukça hareketlidir.
Gelişmiş üçüncü tarafların
erişimi rejimi başlamıştır.
İletim şirketinin odağı
dengeleme ve gaz akışının
optimizasyonudur.
Taşıma pazarlarının sağlıklı
işlemesi açısından altyapı
gelişimi önemlidir.
Büyük tüketiciler için
tedarikçi seçme serbestisi
sağlanmıştır.
Serbest tüketici limiti
düşmektedir.
Münhasır pazar bölgeleri
sınırlamaları ortadan
kalkmaktadır.
Çok sayıda katılımcı mevcuttur
(en az 20).
Hareket oranı 5,0’a yükselmiş
durumdadır.
Finansal oyuncuların gaz
piyasalarına ilgisi hızla
artmaktadır.
Fiyat formülü rakip yakıtlara
bağlıdır.











Talep doygunluğa ulaşmıştır.
Fiyatlar tamamen piyasada
oluşmaktadır.
Tarife formülleri şeffaftır.
Tüm tüketiciler tedarikçisini
seçebilmektedir.
Şeffaf piyasa verileri
mevcuttur.
Tam gelişmiş altyapı söz
konusudur.
Gelişmiş depolama olanakları
mevcuttur.
Ticaret merkez(ler)i
oluşmaktadır.
Üçüncü tarafların erişimi
rejimi ile birincil ve ikincil
taşıtma pazarları gelişmiştir.
Gelişmiş bir Şebeke Kodu
uygulanmaktadır…
Tedarik zinciri dikey olarak
tamamen (hukuki/finansal)
ayrışmıştır.
Katılımcı sayısı oldukça
yüksektir.
Marjlar düşmektedir.
Hareket oranı 5,0’dan
yüksektir.
Fiyatlar tamamen
serbestleşmiştir.
Gazın gazla rekabeti
başlamıştır.
Tüketicilerin mobilitesi
yüksektir….
Uluslararası Doğal Gaz Piyasalarındaki Gelişmeler
• Geleneksel olarak uzun süreli “al ya da öde” yükümlülüğü içeren
kontratlar
• Ticaret Merkezi (Hub) oluşumu, spot fiyatların kontratlarda yer bulması
Türkiye Doğal Gaz Piyasaları Serbestleşme Sürecinde Öne Çıkan Hususlar
Toptan satışta rekabetin oluşturulması
•Yatay seviyede rekabet
•Dikey bütünleşme
•Altyapıya ilişkin düzenlemeler
•Üçüncü tarafların erişimi
•Dengeleme
•Şeffaflık
•Talep yapısına ilişkin değerlendirmeler
•Elektrik santrallerine yapılan satışlar bakımından
•Dağıtım şirketlerine yapılan satışlar bakımından
•Devletin rolü bakımından BOTAŞ’a ilişkin davranışsal ve yapısal değerlendirme
Doğal Gaz Toptan Satış Piyasası Bakımından Serbestleşme Süreci
Doğal Gaz Toptan Satış Piyasası Bakımından Serbestleşme Süreci
• Yatay Seviyede Rekabet
– İthalatın serbestleşmesi
– Kontrat90devirleri yönteminden vazgeçilmesi
– Miktar devri
yöntemi üzerinde durulması
80
Milyar Sm3
70
60
• Dikey bütünleşme
40
50
Nijerya (LNG)
Cezayir (LNG)
Azerbaycan
İran
Rusya (Mavi
Akım)
Rusya Batı (97)
19
86
19
89
19
92
19
95
19
98
20
01
20
04
20
07
20
10
20
13
20
16
20
19
20
22
20
25
20
28
– Kaynak 30ülkelerdeki doğal gaz ihracatçılarının alt pazarlara doğru
20
Rusya Batı (86)
bütünleşmesi
10
Türkiye Talep
– BOTAŞ ve
0 diğer toptan satışçıların üst pazara yönelik bütünleşmesi
– Büyüme dönemi bitene kadar dikey bütünleşmeyi kontrol eden
sektörel düzenlemelerin önemi
Yıllar
Altyapı Bakımından Doğal Gaz Piyasalarının Gelişimi
• Üçüncü tarafların erişimi
– Muafiyet rejimi
– TPAO-BOTAŞ arasındaki sözleşmelerin depolamaya erişim üzerindeki
etkileri
• Dengeleme
– Veri akışının sağlanması için ağ istasyonlarına yatırımların dağıtım
şirketleri, belli büyüklükteki serbest tüketiciler ve BOTAŞ tarafından
tamamlanması
– Altyapının tamamlanması, katılımcı sayısının artması
• Şeffaflık
Talep Yapısı Bakımından Gelişim
• Elektrik santrallerine ve büyük endüstriyel tüketicilere yapılan satışlar
• Dağıtım şirketlerine (dolayısıyla hanehalkına yapılan satışlar)
Elektrik Sektörü ve Doğal Gaz Piyasalarının Gelişimi
• Elektrik santrallerinin geri yönelik bütünleşmesi
• Elektrik santralleri – tedarikçi sözleşmeleri
• Süre
• Yeniden satış hakkı
• Kesintili-kesintisiz uygulamasının önemi
(backward integration)
Dağıtım firmalarına yapılan satışlar
• Rekabetin sağlanması – tüketicinin korunması arasındaki denge
• Fiyatlandırmada devletin rolü
• Olağan tedarikçi / son kaynak tedarikçisi uygulamalarının etkin
hale getirilmesi
DEVLETİN ROLÜ
BOTAŞ’A İLİŞKİN
–
DAVRANIŞSAL DEĞERLENDİRME
• BOTAŞ teşebbüs müdür? Davranışları teşebbüs davranışı mıdır?
• BOTAŞ davranışlarının piyasanın mevcut yapısına ve gelişimine etkileri nelerdir?
–
YAPISAL DEĞERLENDİRME
• BOTAŞ nasıl yapılandırılmalıdır
–
–
Hukuki statü bakımından
Rekabet kültürü bakımından
BOTAŞ’a İlişkin Davranışsal Değerlendirme:
Teşebbüs – kamu hizmeti
1,20
140
120
1,00
100
80
0,60
$
60
0,40
40
0,20
20
ca
.1
2
O
.1
1
Te
m
ca
.1
1
O
.1
0
Te
m
ca
.1
0
O
.0
9
Te
m
ca
.0
9
O
.0
8
0
Te
m
ca
.0
8
0,00
O
TL/m3
0,80
Aylar
DAĞITIM ŞİRKETİ EVSEL TÜKETİM
ST - SINAİ MÜŞTERİLER DOĞAL GAZ SATIŞ FİYAT TARİFESİ - Kesintisiz - DB Dışı
Yİ-YİD
Brent - 6 Ay $ (ikincil eksen)
l.0
O
ca
l.0
O
ca
l.0
O
ca
Dağıtım Şirketi
l.0
l.0
Zaman
Sınai Müşteriler
O
ca
l.1
l.1
O
ca
.1
2
.1
2
ar
M
1
s.
11
Ey
Ka
.1
1
Te
m
.1
1
.1
1
.1
1
ay
M
0
s.
10
ar
M
.1
0
.1
0
O
ca
Ka
Ey
Te
m
ay
M
.1
0
ar
.1
0
M
9
s.
09
Ey
.0
9
Te
m
.0
9
.0
9
.0
9
ar
Ka
8
s.
08
ay
M
M
.0
8
.0
8
O
ca
Ka
Ey
Te
m
0,2
ay
M
.0
8
ar
.0
8
M
7
s.
07
Ey
Ka
.0
7
Te
m
.0
7
.0
7
ay
M
.0
7
ar
M
6
s.
06
Ey
Ka
.0
6
Te
m
.0
6
.0
6
ay
M
.0
6
ar
M
5
s.
05
Ey
Ka
.0
5
Te
m
.0
5
.0
5
ay
M
.0
5
ar
M
O
ca
TL/M
3
BOTAŞ’a İlişkin Davranışsal Değerlendirme:
Teşebbüs – kamu hizmeti
0,9
0,8
0,7
0,6
0,5
0,4
0,3
Maliyet Bazlı Fiyatlandırma Dönemi
0,1
0,0
BOTAŞ’a İlişkin Davranışsal Değerlendirme:
BOTAŞ davranışlarının piyasaya etkisi
0,8
3,5
0,7
3,0
0,6
2,5
TL/m3
2,0
0,4
1,5
0,3
1,0
0,2
BOTAŞ dışı Spot LNG İthalatı miktarı (Yıllık, m3)
Dağıtım Şirketlerine Satış Fiyatı
Sınai Müşterilere Satış Fiyatı
NBP Fiyatları
12
Ni
s.
2
.1
1
Aylar
Şu
b
Ar
a
.1
11
Ek
i.
1
1
.1
Ağ
u
.1
Ha
z
11
Ni
s.
0
1
.1
Şu
b
.1
Ar
a
10
Ek
i.
.1
0
0
Ağ
u
.1
Ha
z
10
Ni
s.
9
0
.1
Şu
b
.0
Ar
a
Ek
i.
.0
Ağ
u
.0
Ha
z
Ni
s.
09
0,0
9
0
9
0,5
09
0,1
Milyar m3
0,5
BOTAŞ’a İlişkin Yapısal Değerlendirme
• Türkiye’nin (gerek BOTAŞ gerekse diğer ithalatçı teşebbüsleri de kapsayacak
şekilde) alıcı konumunda olduğu uluslararası doğal gaz piyasası
–
Türkiye’nin güçlü ve zayıf yönleri
• Üretimin ve depolama kapasitesinin düşüklüğü
• Yüksek talep kaynaklı alım gücü ve jeostratejik konum sayesinde sahip olunan boru
hatları
• Alıcı tarafında nihai müşterilerin bulunduğu yurt içi doğal gaz piyasası
–
BOTAŞ’ın hakim konumundan kaynaklanan problemler
BOTAŞ’a İlişkin Yapısal Değerlendirme
Mülkiyet Ayrıştırması – Hukuki/Fonksiyonel Ayrıştırma?
–
Mülkiyet ayrıştırması tercih edilmemeli
–
Hukuki ayrıştırma hangi faaliyetler için ve hangi zamanlama ile gerçekleşmeli?
BOTAŞ’ın yeniden yapılanması:
Hukuki/Fonksiyonel Ayrıştırma
İthalat
İletim Sistem O.
2013-2018
İletim (D.T.)
2018-2023
Ticaret
Yİ-YİD
Satışlar
Dağıtım Şirketlerine
yapılan satış
Serbest tüketicilere
Satışlar
BOTAŞ – Teşebbüs özelliğinin geliştirilmesi
Hukuki/fonksiyonel ayrıştırma yöntemi nasıl hayata geçirilmeli?
–
Özelleştirme mi?
Kurumsal yönetişimin gelişmesi?
• Kamu hizmeti gören KİT  Kar amacı güden teşebbüs?
• BOTAŞ’ın hukuki statüsü
–
–
KİK Kapsamından çıkarılması
Halka arz yöntemi ve Kurumsal Yönetişim
• BOTAŞ’ın rekabetçi yapıya adaptasyonu
–
Portföyünde elektrik üretimi de olan bir “Enerji Holdingi” haline gelmesi
REKABET POLİTİKASI ÖNERİLERİ
•
2016 yılında tamamlanması planlanan Tuz Gölü depolama
•
Yİ-YİD projeleri kapsamındaki santrallerin sürelerinin 2018-2020 döneminde sona
erecek
•
Yerli kömür ve kömür santrallerine ilişkin uygulamaya konan teşvik
mekanizmaları sonucu elektrik üretiminde kömürün payının artması (bu
kapsamdaki yatırımların 6-8 yıl içinde tamamlanması varsayımı).
•
Nükleer enerji yatırımları kapsamında 2019 yılında Mersin Akkuyu tesisinin ve
2023 yılından itibaren Sinop tesisinin devreye girmesi
Büyüme aşamasından gelişme aşamasına geçiş hedefi: 2018
Olgunluk aşamasının başlaması için hedef: 2023
BÜYÜME (2013 – 2018)
GELIŞME (2018-2023)
İlk aşamada yapılması gerekenler:
2018’e kadar tamamlanması gerekenler:
 Depolama ve LNG terminalleri altyapı
yatırımları bakımından üçüncü tarafların
erişimi konusunda etkin muafiyet rejiminin
geliştirilmesi,
 Miktar
devrinin
başlatılarak
sayısında artışın sağlanması,
 Dağıtım şirketleri ve Yİ-YİD projeleri
kapsamında yaptığı satışlar hariç olmak
üzere, BOTAŞ’ın nihai tüketicilere yaptığı
satışlar için, BOTAŞ’tan hukuki/fonksiyonel
ayrıştırılmış bir ticaret şirketi kurulması,
 Özellikle hane halkına yapılacak satışlar
bakımından
uygulanacak
fiyatlandırma
mekanizmasının ve olağan tedarikçi / son
kaynak tedarikçisi gibi mekanizmaların
geliştirilmesi,
 Gerçek zamanlı veri akışının sağlanması
için dağıtım şirketleri, serbest tüketiciler ve
BOTAŞ tarafından yapılması gereken
altyapı yatırımlarının tamamlanması ve
Elektronik Bülten Tablosunun bu çerçevede
teknik anlamda geliştirilmesi,
 Kontrat devri yönteminden tamamen
vazgeçilmesi, miktar devri yöntemine ilişkin
çalışmaların başlatılması;
katılımcı
 Özellikle elektrik santrallerine ve serbest
tüketicilere yönelik satışlarda gerçek
maliyetlerin
piyasaya
yansımasının
sağlandığı bir fiyatlandırma mekanizmasının
hayata geçirilmesi,
 BOTAŞ’ın bir doğal gaz şirketi konumundan
enerji
holdingi
konumuna
geçişinin
sağlanması; ticari yapı olarak mümkün
olduğunca imtiyaz ve yükümlülüklerden
arındırılarak kamu hizmeti yürüten bir kurum
kimliğinden ticari bir teşebbüs kimliğine
evrilmesi; bu sürecin halka arz gibi
yöntemlerle desteklenmesi,
 Dengeleme mekanizmasının etkinleştirilmesi
yönünde gerek mevzuat gerekse fiziki
altyapının tamamlanması,
 İkincil kapasite ticaretine yönelik gerekli
hukuki ve finansal altyapı çalışmalarına
başlanması,
 İletim ve dağıtım altyapısı bakımından
yatırımların tamamlanması,
 İletim faaliyetleri ve sistem işleticiliği
faaliyetlerinin
hukuki
/
fonksiyonel
ayrışmasına ilişkin sürecin tamamlanması,
 Kesintili-kesintisiz müşteri uygulamalarının
etkin bir şekilde hayata geçirilmesi;
 Gelişmiş esneklik araçlarıyla beraber
dengeleme
mekanizmasının
etkinleştirilmesi
ve
iletim
şirketinin
odağının dengeleme ve gaz akışının
optimizasyonu haline getirilmesi,
 Kapasite
ticaretinin
gerçekleşmesini
teminen gereken hukuki ve finansal
altyapının tamamlanması,
 Kesintili-kesintisiz
müşteri
ayrımının
piyasada esneklik sağlayacak şekilde
etkinlikle uygulanması,
 Ticari faaliyetlerin
faaliyetlerinden
ayrıştırılması,
tamamının iletim
hukuki/fonksiyonel
 Finansal oyuncular ve araçların çeşit ve
sayı olarak artarak piyasada yerlerini
almalarının sağlanması
HEDEF: 2023 Olgun bir piyasa
 Talep doygunluğa ulaştığı,
 Fiyatlar tamamen piyasada oluştuğu
 Tarife formülleri şeffaflaştığı,
 Tüm tüketiciler tedarikçisini seçebildiği,
 Tam gelişmiş altyapının kurulduğu,
 Gelişmiş depolama olanaklarının
mevcut olduğu,
 Ticaret merkez(ler)i oluştuğu,
 Üçüncü tarafların erişimi rejimi ile birincil ve
ikincil taşıtma pazarları geliştiği,
 Gelişmiş bir Şebeke Kodunun uygulandığı,
 Şebeke kullanıcıları maliyetlere katlanmak
zorunda kalmamak için sistem dengesini
bozmaktan kaçındığı,
 Tedarik zinciri dikey olarak tamamen
(hukuki/finansal) ayrıştığı,
 Oldukça yüksek sayıda katılımcının
bulunduğu,
 Marjlar düştüğü,
 Hareket oranı 5,0’in üzerine çıktığı,
 Fiyatların tamamen serbestleştiği,
 Gazın gazla rekabeti başladığı,
 Tüketicilerin geçiş maliyetlerinin azaldığı,
 Perakendede rekabet oluştuğu ve yeni
piyasaların (ölçme, montaj, bakım-arıza)
geliştiği,
 Son kaynak tedarik rejiminin oturduğu ve
olgunlaştığı (kısa süreli ve ihalelerle
belirlenmeye başladığı),
 Kısa vadeli sözleşmeler ve spot piyasaların
oturduğu,
 Gelişmiş finansal ve türev piyasalar (alivre,
swap, futures, options) ortaya çıktığı,
 Gerçek anlamda likiditenin söz konusu
olduğu,
REKABETÇİ BİR PİYASA
İlk aşamada yapılması gerekenler bakımından öneriler:
•
Depolama ve LNG terminalleri altyapı yatırımları bakımından üçüncü tarafların
erişimi konusunda etkin muafiyet rejiminin geliştirilmesi,
•
Dağıtım şirketleri ve Yİ-YİD projeleri kapsamında yaptığı satışlar hariç olmak
üzere, BOTAŞ’ın nihai tüketicilere yaptığı satışlar için, BOTAŞ’tan
hukuki/fonksiyonel ayrıştırılmış bir ticaret şirketi kurulması,
•
Özellikle hane halkına yapılacak satışlar bakımından uygulanacak fiyatlandırma
mekanizmasının ve olağan tedarikçi / son kaynak tedarikçisi gibi mekanizmaların
geliştirilmesi,
2018 yılına kadar tamamlanması gerekenler bakımından öneriler:
•
Miktar devrinin başlatılarak katılımcı sayısında artışın sağlanması,
•
Özellikle elektrik santrallerine ve serbest tüketicilere yönelik satışlarda gerçek
maliyetlerin piyasaya yansımasının sağlandığı bir fiyatlandırma mekanizmasının
hayata geçirilmesi,
•
BOTAŞ’ın bir doğal gaz şirketi konumundan enerji holdingi konumuna geçişinin
sağlanması; ticari yapı olarak mümkün olduğunca imtiyaz ve yükümlülüklerden
arındırılarak kamu hizmeti yürüten bir kurum kimliğinden ticari bir teşebbüs
kimliğine evrilmesi; bu sürecin halka arz gibi yöntemlerle desteklenmesi,
•
Dengeleme mekanizmasının etkinleştirilmesi yönünde gerek mevzuat gerekse
fiziki altyapının tamamlanması,
•
İkincil kapasite ticaretine yönelik gerekli hukuki ve finansal altyapı
çalışmalarına başlanması,
2018 yılına kadar tamamlanması gerekenler bakımından öneriler:
•
İletim ve dağıtım altyapısı bakımından yatırımların tamamlanması,
•
İletim faaliyetleri ve sistem işleticiliği faaliyetlerinin hukuki / fonksiyonel
ayrışmasına ilişkin sürecin tamamlanması,
•
Kesintili-kesintisiz müşteri uygulamalarının etkin bir şekilde hayata geçirilmesi;
2018-2023 döneminde yapılması gerekenler bakımından öneriler:
•
Gelişmiş esneklik araçlarıyla beraber dengeleme mekanizmasının
etkinleştirilmesi ve iletim şirketinin odağının dengeleme ve gaz akışının
optimizasyonu haline getirilmesi,
•
Kapasite ticaretinin gerçekleşmesini teminen gereken hukuki ve finansal
altyapının tamamlanması,
•
Kesintili-kesintisiz müşteri ayrımının piyasada esneklik sağlayacak şekilde
etkinlikle uygulanması,
•
Ticari faaliyetlerin tamamının iletim faaliyetlerinden hukuki/fonksiyonel
ayrıştırılması,
•
Finansal oyuncular ve araçların çeşit ve sayı olarak artarak piyasada yerlerini
almalarının sağlanması.

similar documents