Pobierz plik

Report
Matura 2015
Nowa formuła egzaminu
z języka polskiego
Wprowadzenie
na podstawie informatora
Egzamin ustny
Zadanie egzaminacyjne :
składa się z polecenia i tekstu (w zadaniach stosowane są trzy typy tekstów:
teksty o języku,
teksty literackie
teksty ikoniczne
daje możliwość weryfikacji sfunkcjonalizowanej (nie odtwórczej) wiedzy zdającego
oraz jego umiejętności analityczno-interpretacyjnych;
umożliwia zdającemu zaprezentowanie poziomu dojrzałości intelektualnej,
orientacji w problemach kultury, literatury i języka, a także wykazanie się
sprawnością językowo-komunikacyjną;
odwołuje się do umiejętności (i wiadomości) wskazanych w podstawie
programowej dla IV etapu edukacji polonistycznej (oraz etapów niższych);
w zadaniu została wyraźnie określona sytuacja komunikacyjna – za pomocą
czasowników operacyjnych, które dają uczniowi wskazówkę, jaką formę ma wybrać
dla wypowiedzi. ( czasowniki operacyjne : rozważ, uzasadnij, przedstaw ocenę narzucają wypowiedź interpretacyjną; czasowniki operacyjne: przedstaw, opisz –
narzucają wypowiedź informacyjną )
Rozwiązanie zadania egzaminacyjnego
w części ustnej wymaga:
• Rozpoznania zadanej w poleceniu intencji
i
przygotowanie wypowiedzi zgodnie z tą intencją;
• Odczytania ( interpretacji) dołączonego tekstu kultury
pod kątem wskazanego w poleceniu (dowolnych)
i problemów, które łączą się z tematem wypowiedzi;
• Opracowania wypowiedzi pod względem
kompozycyjnym i językowo-stylistycznym;
• Wygłoszenia wypowiedzi zgodnie z zasadami kultury
żywego słowa;
• Udziału w rozmowie dotyczącej wygłoszonej
wypowiedzi monologowej.
Egzamin ustny – przykład zadania (1)
Czy poprawność językowa jest potrzebna? Uzasadnij, odwołując się do fragmentu
wywiadu z Janem Miodkiem oraz innego tekstu kultury.
•
•
•
Jan Miodek: Porozumiewamy się bez przeszkód, a przeciętny Polak rzadko przeżywa
rozterki gramatyczne. (...)
Redaktor: Co jest najbardziej niebezpieczne czy może charakterystyczne?
J.M.: Rozchwiane normy stylistycznej. Spotykamy się z tym a każdym niemal kroku, bo
Polak coraz gorzej wyczuwa sytuację, w której dana forma językowa jest stosowna. Nie
potrafi wybrać właściwej. Na porządku dziennym jest mieszanie w jednej wypowiedzi
stylu wysokiego i niskiego, a także ciśnienie oficjalności, z którą do naszej mowy wkraczają
zwroty i sformułowania z urzędniczych sprawozdań, protokołów. Przykładów można podać
wiele. Wkurzamy się, opierniczmy kogoś, zadowoleni, że unikamy brzydkiego wyrazu,
sięgając po wcale przecież nieelegancki substytut. Przedstawiamy sąsiadowi małżonkę
zamiast żonę, nieświadomi, że owa małżonka szeleści dyplomatycznym protokołem.
Zalecamy gościom schroniska nadzór nad sprzętem z powodu nasilających się faktów jego
zaboru. Chodzimy do Nowaka, ale składamy gazetowe kondolencje (dyrektorowi Janowi
Nowak) pod wpływem stylu kancelaryjnego. Młody człowiek pytany, dlaczego uprawia
sport, odpowiada – (Gram w piłkę, ponieważ to fajne zajęcie), zderzając potoczne (fajne) z
literackim (ponieważ). To są stylistyczne antypody.
Joanna Pyszny, Miodek drąży skałę, Wrocław 1993, s. 84-85.
Egzamin ustny – przykład zadania (2)
Cierpienie uszlachetnia czy degraduje? Rozważ problem, odwołując się do
dramatu Mickiewicza i wybranego tekstu kultury.
IMPROWIZACJA (fragment)
Konrad
Teraz duszą jam w moję ojczyznę wcielony;
Ciałem połknąłem jej duszę,
Ja i ojczyzna to jedno.
Nazywam się Milijon – bo za milijony
Kocham i cierpię katusze
Patrzę na ojczyznę biedną,
Jak syn na ojca wplecionego w koło;
Czuję całego cierpienia narodu,
Jak matka czuje w łonie bole swego płodu.
Cierpię, szaleję – […].
[1832]
Adam Mickiewicz, III cz. Dziadów, [w:] tegoż, Dzieła, t. III, oprac. Z. Stefanowska, Warszawa 1995, s. 164 (Akt I, Sc. II, w. 257-266).
Egzamin ustny – przykład zadania (3)
Informator maturalny s. 32
Jakie refleksje o współczesnej cywilizacji
wyrażają twórcy w swoich dziełach?
Odpowiedz na podstawie interpretacji
podanego tekstu kultury oraz wybranych
przez siebie tekstów literackich.
SIEDEM KROKÓW ZDAJĄCEGO PODCZAS EGZAMINU
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Rozpoznanie zawartej w poleceniu intencji – określenie problemu
– TEZA
Przygotowanie wypowiedzi zgodnie z tą intencją - skonstruowanie
planu wypowiedzi poprawnej pod względem kompozycyjnym i
językowo-stylistycznym – ARGUMENTACJA
Interpretacja dołączonego tekstu kultury pod kątem wskazanego
problemu - wyznaczenie kontekstów interpretacyjnych –
ILUSTROWANIE ARGUMENTÓW
Odwołanie się do innych tekstów literackich (dowolnych) –
nagromadzenie przykładowego materiału ilustrującego
(ILUSTROWANIE ARGUMENTÓW)
Odwołanie się do problemów , które łączą się z tematem
wypowiedzi – wskazanie wniosków – WNIOSKOWANIE
Wygłoszenie wypowiedzi zgodnie z zasadami kultury żywego słowa
– prezentacja trwająca do 10 minut – WYPOWIEDŹ
Udział w rozmowie dotyczącej wygłoszonej wypowiedzi
monologowej – żywe uczestnictwo w rozmowie do 5 minut –
ROZMOWA
Egzamin pisemny

Zadania w części I: testowe nie ograniczają się do
sprawdzania umiejętności wyszukiwania informacji, ale
– obligatoryjnie - służą rozpoznawaniu poziomu
umiejętności analizy tekstu i jego przekształceń, a
także świadomości językowej.
 zadania w części II: tworzenie tekstu własnego
sprawdzają także znajomość utworów literackich,
których , zgodnie z podstawą programową , nie wolno
pominąć ( utwory oznaczone gwiazdką *).
zadania testowe
mogą dotyczyć:
• poziomu znaczeń
• poziomu struktury
• poziomu komunikacji
sprawdzają:
• umiejętność wykonywania działań na tekście
• sprawdzające świadomość językową
Egzamin pisemny - TEST
• Zadania testowe sprawdzające rozumienie czytanego tekstu
(na poziomie złożonym) mogą dotyczyć
na poziomie znaczeń:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
wyszukiwania informacji złożonych,
dostrzegania powiązań między informacjami,
dostrzegania związków przyczynowo-skutkowych między zdarzeniami,
odróżniania informacji ważnych od drugorzędnych,
wnioskowania na podstawie przesłanek zawartych w tekście,
określania tematu/ głównej myśli/ przesłania tekstu,
dostrzegania relacji między częściami składowymi tekstu,
określania stosunku autora do opisanych zagadnień,
zadawania pytań do tekstu,
rozpoznawania znaczeń przenośnych wyrazów i konstrukcji wyrazowych.
Egzamin pisemny - TEST
• Zadania testowe sprawdzające rozumienie czytanego
tekstu (na poziomie złożonym) mogą dotyczyć na
poziomie struktury:
• rozumienia funkcji środków językowych w tekście, w
tym epitetu, porównania, przenośni,
• badania struktury tekstu,
• określania tezy tekstu i wskazywania argumentów,
• objaśniania funkcji wydzielonych fragmentów tekstu na
tle całości,
• wyodrębniania części składowych utworu, określania
powiązań między nimi.
Egzamin pisemny - TEST
• Zadania testowe sprawdzające rozumienie
czytanego tekstu (na poziomie złożonym)
mogą dotyczyć na
poziomie komunikacji:
• rozpoznawania informacji i opinii,
• wyrażania stosunku do opinii autora (czytanie
krytyczne).
Egzamin pisemny - TEST
• Zadania testowe sprawdzające umiejętność wykonywania działań
na tekście
mogą dotyczyć:
• wyszukiwania słów (pojęć) kluczowych;
• transformacji tekstu, czyli różnych przekształceń jego struktury,
opartych na zasadzie równoważności, służących m.in. dostosowaniu
formy tekstu do zadanego celu (np. zmiana konwencji stylistycznej i
pytanie o efekt takiego zabiegu czy przekształcenia składniowe
podporządkowane różnym intencjom komunikacyjnym);
• formułowania pytań, na które odpowiedzią są kolejne zdania lub
fragmenty tekstu;
• streszczenia;
• tworzenia planu tekstu.
Egzamin pisemny – poziom
podstawowy - TEST
•
Zadania testowe sprawdzające świadomość językową mogą dotyczyć np.:
•
słownictwa, czyli m.in. znaczenia wyrazów i konstrukcji synonimicznych, wyrazów
wieloznacznych, definiowania pojęć;
słowotwórstwa, czyli analizowania budowy wyrazów pochodnych i sposobu ich tworzenia;
fleksji, czyli odmiany wyrazów;
składni w tekście, czyli m.in. budowy wypowiedzeń, funkcji wyrazów w zdaniu (podmiotu,
orzeczenia, dopełnienia, przydawki, okolicznika), związków składniowych między częściami
zdania, budowy zdań złożonych, szyku wyrazów i wypowiedzeń składowych w wypowiedzeniu
złożonym, transformacji opartych na równoważności jednostek języka i konstrukcji językowych;
funkcji tekstu;
cech gatunkowych tekstu;
zagadnień stylistycznych, czyli m.in. wartości stylistycznej środków językowych w tekstach
tworzonych w różnych celach i w różnych sytuacjach komunikacyjnych, cech tekstów należących
do poszczególnych stylów funkcjonalnych polszczyzny (naukowego, popularnonaukowego,
publicystycznego, potocznego, urzędowego, artystycznego), zabiegów stylizacyjnych (archaizacja,
dialektyzacja, kolokwializacja), różnicy pomiędzy tekstem ustnym a pisanym;
Innych umiejętności wskazanych w podstawie programowej dla II, III i IV etapu edukacyjnego w
częściach Świadomość językowa.
•
•
•
•
•
•
•
Egzamin pisemny – poziom
podstawowy – tworzenie tekstu
własnego
dwa warianty wypracowania (do wyboru):
rozprawka problemowa i interpretacja tekstu poetyckiego
zadanie złożone z tekstu i polecenia do tekstu:
- fragment epiki lub dramatu (rozprawka)
- tekst liryczny (interpretacja)
stała formuła polecenia
część zadań dotyczy lektur obowiązkowych dla IV etapu kształcenia
kryteria oceniania jednakowe dla wszystkich rozprawek i jednakowe
dla wszystkich interpretacji
minimalna długość wypracowania: 250 słów
Egzamin pisemny- poziom
podstawowy
Napisanie rozprawki wymaga od zdającego:
 zrozumienia załączonego do polecenia tekstu literackiego (epickiego
lub dramatycznego);
 sformułowania własnego stanowiska (tezy lub hipotezy) wobec
problemu postawionego w poleceniu i odnoszącego się do
zamieszczonego w arkuszu tekstu literackiego;
 rzeczowego uzasadnienia swojego stanowiska;
 odwołania się do załączonego tekstu oraz do wybranego tekstu/
wybranych tekstów kultury. W przypadku, jeśli dany tekst literacki jest
fragmentem lektury oznaczonej w podstawie jako obowiązkowa, uczeń
powinien także odwołać się do całości utworu. Szczegółowe wskazówki
dotyczące liczby tekstów i sposobu odwołania się do nich znajdują się w
poleceniu;
 napisania wypowiedzi, którą powinien cechować widoczny zamysł
kompozycyjny, wyrażający się w funkcjonalnej segmentacji i
uporządkowaniu tekstu stosownie do wskazanego gatunku wypowiedzi.
Rozprawka - poziom podstawowy
• Sprawdza zarówno umiejętność odbioru, analizy i
interpretacji tekstu literackiego, jak i tworzenia własnej
wypowiedzi
• Aby przygotować tego rodzaju wypowiedź uczeń musi
najpierw rozpoznać sens załączonego do polecenia
tekstu, określić jego problematykę, odnaleźć elementy
znaczące dla odczytania utworu, a następnie wyszukać
odpowiednie konteksty (teksty kultury) przydatne do
opracowania zagadnienia wskazanego w poleceniu, a
więc porównać funkcjonowanie tych samych motywów
w różnych tekstach kultury.
Egzamin pisemny - poziom
podstawowy
•
W przypadku interpretacji polecenie ma postać:
•
Zinterpretuj podany utwór. Postaw tezę interpretacyjną i uzasadnij ją. Twoja praca
powinna liczyć co najmniej 250 słów.
•
Forma wypowiedzi: dłuższa wypowiedź argumentacyjna
•
Część argumentacyjna powinna zawierać ustalenia analityczne dotyczące na przykład:
• elementów sytuacji komunikacyjnej w tekście;
• kompozycji tekstu oraz jej funkcji;
• cech stylu wypowiedzi i użytych w niej środków językowych oraz ich funkcji;
• dosłownych i niedosłownych znaczeń poszczególnych elementów utworu;
• przynależności gatunkowej tekstu;
• kreacji świata przedstawionego (w tym funkcji motywów literackich);
• odwołań do kontekstów, ze szczególnym uwzględnieniem innych tekstów kultury.
•
Praca interpretacyjna winna zawierać wyprowadzone z tych ustaleń wnioski służące
osiągnięciu głównego celu pracy, czyli zaprezentowaniu odczytania dzieła.
Na czym polega wykonanie zadania
interpretacyjnego?
• Praca interpretacyjna powinna polegać na
przedstawieniu propozycji odczytania utworu
poetyckiego, czyli zaprezentowaniu
zrozumianych przez zdającego sensów tekstu.
Zadaniem zdającego jest uzasadnienie
postawionej tezy/hipotezy interpretacyjnej za
pomocą argumentów pozwalających na jej
uprawomocnienie.
Budowa wypowiedzi
Zdający może zbudować wypowiedź w rozmaity sposób:
 w porządku linearnym prowadzącym od
poszczególnych ustaleń analitycznych do wniosków
natury ogólnej;
 w porządku linearnym prowadzącym od postawienia
tezy/hipotezy poprzez prezentację argumentów w
postaci ustaleń szczegółowych, po sformułowanie
wniosku;
 w porządku nielinearnym – zgodnie z pojawiającym się
skojarzeniami, rozszerzającymi krąg ustaleń lub je
zawężającymi i pogłębiającymi
Egzamin pisemny – poziom
rozszerzony
dwa warianty wypracowania (do wyboru):
a) wypowiedź argumentacyjna
b) interpretacja porównawcza dwóch tekstów literackich
zadanie złożone z tekstu oraz polecenia do tekstu
- fragment tekstu teoretycznoliterackiego lub krytycznoliterackiego lub historycznoliterackiego
(szkic lub rozprawka)
- dwa teksty literackie (interpretacja porównawcza)
stała formuła polecenia
minimalna długość wypracowania: 300 słów
stałe kryteria oceniania dla każdej formy wypowiedzi
na napisanie wypracowania zdający ma 180 minut
za wypracowanie można uzyskać 40 punktów
Wypowiedź argumentacyjna na
poziomie rozszerzonym
to forma wypowiedzi pisemnej, w której od ucznia wymaga się:
 zrozumienia załączonego do polecenia tekstu
krytycznoliterackiego, historycznoliterackiego,
teoretycznoliterackiego;
 określenia głównego problemu przedstawionego w tekście;
 rozważenia i oceny rozwiązania problemu, które przedstawił
autor tekstu;
 odwołania się do załączonego tekstu oraz do innych,
wybranych przez ucznia tekstów kultury;
 przygotowania w formie pisemnej (np. w formie rozprawki lub
szkicu), która powinien cechować wyraźny zamysł
kompozycyjny wyrażający się w funkcjonalnej segmentacji i
uporządkowaniu tekstu ze względu na wybrany przez
zdającego gatunek wypowiedzi.
Egzamin pisemny – poziom
rozszerzony:
1. Wypowiedź argumentacyjna –
- formuła polecenia:
Znajdź i sformułuj problem, jaki podejmuje XY w
poniższym tekście. Zajmij stanowisko wobec
rozwiązania przyjętego przez autora, odwołując się
do tego tekstu oraz innych tekstów kultury. Twoja
praca powinna liczyć co najmniej 300 słów.
(zadanie to służy sprawdzeniu, czy zdający potrafi
twórczo wykorzystać wypowiedzi takie jak , recenzja,
szkic, artykuł, esej, odnosząc się przy tym nie tylko do
dołączonego tekstu, ale do różnorodnych kontekstów
kulturowych)
Egzamin pisemny – poziom
rozszerzony:
2. Interpretacja porównawcza
• Zadanie składa się z polecenia i dwóch tekstów literackich (epickich
albo lirycznych, albo dramatycznych) lub ich fragmentów.
• Każdy z zestawionych fragmentów musi mieć charakter
autonomiczny, to znaczy można przeprowadzić jego analizę i
interpretację bez konieczności odwołania się do innych fragmentów
lub do całości tego utworu.
• Forma wypowiedzi: dłuższa wypowiedź argumentacyjna
• Interpretacja porównawcza - formuła polecenia:
• Dokonaj interpretacji porównawczej podanych utworów. Twoja praca
powinna liczyć co najmniej 300 słów.
Wyjaśnienie
• Interpretacja porównawcza polega na przedstawieniu
propozycji odczytania dwóch utworów należących do
jednego rodzaju literackiego, czyli zaprezentowaniu
zrozumianych przez zdającego sensów zawartych w tych
tekstach, a następnie ustaleniu podobieństw i/lub różnic
między nimi i przedstawieniu wniosków wynikających z
zestawienia tych podobieństw/różnic.
• Zadaniem zdającego jest uzasadnienie postawionej
tezy/hipotezy interpretacyjnej dotyczącej obu
porównywanych utworów przez wskazanie rzeczowych
argumentów pozwalających na jej uprawomocnienie.
• Część argumentacyjna powinna zawierać ustalenia
analityczne odnoszące się do różnych elementów treści
i struktury utworów - podobnie jak w przypadku
interpretacji na poziomie podstawowym.
Współczesne metodologie
literaturoznawcze.
Interpretacja tekstu
poetyckiego
Tekst kultury w nowej podstawie
programowej
rozumiany jest według
zasady semiotycznej
Czym jest interpretacja w znaczeniu
semiotycznym?
Semiotyka jako nauka o znakach może być
podstawowym i skutecznym narzędziem
interpretatora
Każde odkodowanie
jest
kolejnym zakodowaniem,
to znaczy:
Każda interpretacja jest kolejnym sposobem
przedstawienia rzeczywistości wewnątrztekstowej.
Staje się tłumaczeniem znaków, ich przekładem na
sytuacyjne rozumienie treści.
Z semiotycznej zasady wynika że:
ILU INTERPRETATORÓW –
TYLE INTERPRETACJI.
Nie istnieje jedna, kanoniczna interpretacja tekstu.
Zawsze zależy ona od kompetencji interpretatora (jego erudycji,
doświadczenia egzystencjalnego, indywidualnej wrażliwości, a także
dostrzeżonych przez niego kontekstu i konsytuacji).
Jedynym niepodważalnym kryterium w interpretacji jest
WIERNOŚĆ TEKSTOWI
KAŻDA INTERPRETACJA WYMYKA
SIĘ JEDNOZNACZNOŚCI
Istnieje nieskończoność możliwych artykulacji
znaczeniowych.
ZASADA WIELOKIERUNKOWOŚCI
INTERPRETACJI UMOŻLIWIA
STOSOWANIE NARZĘDZI WYPRACOWANYCH
PRZEZ
WSPÓŁCZESNE METODOLOGIE
LITERATUROZNAWCZE
Współczesne metodologie
literaturoznawcze
PSYCHOANALIZA
FENOMENOLOGIA
HERMENEUTYKA
SEMIOTYKA
POSTSTRUKTURALIZM
DEKONSTRUKCJA
PRAGMATYZM
NOWY HISTORYZM
BADANIA KULTUROWE
POSTKOLONIALIZM
WSPÓŁCZESNE METODOLOGIE LITERATUROZNAWCZE
PSYCHOANALIZA
Tekst literacki jest miejscem, w którym pisarz nieświadomie ujawnia treści spychane do
podświadomości.
Tworzenie literatury jako psychiczny mechanizm obronny. Tekst odsyła do kompleksów
człowieka i jego przeżyć z przeszłości (traum etc.) oraz jego nieświadomych fantazji.
Badanie tekstu to docieranie do ukrytego (nawet przed autorem) sensu.
Kategorie z zakresu instrumentarium metodologicznego
ARCHETYP (gr. prawzór) – wyobrażenie zakorzenione w zbiorowej nieświadomości, rządzące ludzką psyche.
Obraz pierwotny (nieikoniczny!), powracający w różnych realizacjach.
SYMBOL – według Carla Gustawa Junga „zmysłowo postrzegany obraz przeżycia wewnętrznego”. Znak
wielopłaszczyznowy, polisemantyczny. Odsyła do nieświadomości zbiorowej
PRZEDSTAWCIELE i LITERATURA
•
Sigmund Freud
• Carl Gustav Jung
• Jacques Lacan
•
•
•
•
•
Literatura przedmiotu:
Psychoanaliza i literatura, red. P. Dybel, M. Głowiński, Gdańsk 2001.
Danuta Danek, Sztuka rozumienia. Literatura i psychoanaliza, Warszawa 1997.
Paweł Dybel, Freuda sen o kulturze, Warszawa 1996.
Edward Fiała, Modele freudowskiej metody badania dzieła literackiego, Lublin 1991.
WSPÓŁCZESNE METODOLOGIE LITERATUROZNAWCZE
*
HERMENEUTYKA
•
•
•
•
•
•
Tekst literacki jest zapisem doświadczeń egzystencjalnych autora.
Tworzenie literatury jako utrwalanie egzystencji.
Badanie tekstu to próba dotarcia do pierwotnego sensu (egzystencjalnego doświadczenie
autora) lub sensu wtórnego, który rodzi się w każdym akcie interpretacji (egzystencjalne
doświadczenie czytelnika).
Kategorie z zakresu instrumentarium metodologicznego
EGZEGEZA – próba odpowiedzi na pytanie, gdzie kryje się prawdziwy sens tekstu, czy jest on literalny (dosłowny) czy figuralny
(odsyła do innego znaczenia).
TRADYCJA – historyczna przestrzeń duchowa łącząca tekst i jego interpretatora. Nieusuwalny składnik samorozumienia (Paul
Ricoeur).
KOŁO HERMENEUTYCZNE – według Friedricha Schleiermachera nie można rozumieć części tekstu bez odwołania do całości, zaś
całość pozostanie niezrozumiała bez odniesienia do poszczególnych części. Heidegger twierdził, że każde rozumienie poprzedza
przed-rozumienie; interpretator musi dysponować wiedzą, poglądami i narzędziami.
PRZEDSTAWICIELE i BIBLIOGRAFIA
•
•
•
•
•
•
•
Wilhelm Dilthey
Martin Heidegger
Hans-Georg Gadamer
• Paul Ricoeur
Literatura:
Katarzyna Rosner, Hermeneutyczny model obcowania z tekstem literackim [w:] Problematyka aksjologiczna w nauce o literaturze,
Lublin 1992, przedruk: Problemy teorii literatury, seria IV, Wrocław 1998.
Wokół rozumienia. Studia i szkice z hermeneutyki, tłum. G. Sowiński, Kraków 1993.
Andrzej Bronk SVD, Rozumienie, dzieje, język, Lublin 1988.
*Hermeneutyka to sztuka i teoria interpretacji. Hermeneutyka egzystencjalna jest sposobem bycia-w-świecie.
WSPÓŁCZESNE METODOLOGIE LITERATUROZNAWCZE
POSTSTRUKTURALIZM
Tekst literacki jest rzeczywistością dynamiczną (krytyka statycznego ujęcia dzieła literackiego jako „depozytu
sensu”, mimetycznej teorii interpretacji); kategorii autora, jako „strażnika sensu” oraz kategorii prawdy (Roland
Barthes).
Tworzenie literatury jako nieskończona produkcja sensu, w której uczestniczy czytelnik, aktywny współtwórca
znaczeń.
Badanie tekstu to określanie napięć między podmiotem a dyskursem oraz mechanizmów władzy w języku (Michael
Foucault); poststrukturalizm, a zwłaszcza dekonstrukcja zrywa podważa bezwzględną zasadę wierności
tekstowi.
•
•
•
•
•
•
•
•
Kategorie z zakresu instrumentarium metodologicznego
„ŚMIERĆ AUTORA” (Barthes) – symboliczne usunięcie z dyskursu teoretycznoliterackiego autora jako
hipotetycznego gwaranta poprawności odczytania tekstu.
INTERTEKSTUALNOŚĆ – to pokazanie gry znaczeń w nowym kontekście; każdy tekst wchłania w siebie inne
wcześniejsze teksty, jest więc siecią rozmaitych zapożyczeń (cytatów, klisz), które się w nim nawarstwiły.
Analiza ma za zadanie te zapożyczenia wydobyć (odtworzyć, z czego tekst jest zbudowany). Nie istnieje
„czyste” źródło literatury (między językiem a światem stoją wcześniejsze użycia danego słowa) (Julia Kristeva).
PRZEDSTAWICIELE i BIBLIOGRAFIA
•
Jacques Derrida
•
Roland Barthes
•
Julia Kristeva
•
Michel Foucault
Literatura przedmiotu:
Ryszard Nycz, Tekstowy świat, Kraków 2001.
Anna Burzyńska, Poetyka po strukturalizmie, [w:] Poetyka bez granic, red. W. Bolecki, W. Tomasik, Warszawa
1995.
Po strukturalizmie. Współczesne badania teoretycznoliterackie, red. R. Nycz, Wrocław 1992.
Michał Głowiński, O intertekstualności, [w:] tenże, Poetyka i okolice, Warszawa 1992.
Włodzimierz Bolecki, Historyk literatury i cytaty, {w:] tenże, Pre-teksty i teksty, Warszawa 1991.
WSPÓŁCZESNE METODOLOGIE LITERATUROZNAWCZE
BADANIA KULTUROWE
Tekst literacki jest jednym z wielu praktyk symbolicznych poddanych społecznym regułom produkcji i kontroli.
Tworzenie literatury to praktyka ideologiczno-kulturowa. Autor i czytelnik spełniają funkcje dyskursywne. Są wezwani do
swoich ról poprzez ideologie oraz sposoby kulturowego usytuowania
Badanie tekstu to ujawnienie ideologii ukrytej w każdym dziele, które kryje w sobie zbiór wyobrażeń na temat świata i
określa stosunek jednostki do jej własnego życia.
Kategorie z zakresu instrumentarium metodologicznego
•
HABITUS – kulturowy mechanizm modelujący percepcję, nabywany w wyniku uczestnictwa w różnych instytucjach
edukacyjnych (Pierre Bourdieu)
•
KAPITAŁ KULTUROWY – stopień posiadanej wiedzy i kwalifikacji niezbędnie potrzebnych do wejścia w krąg pożądanych
instytucji kulturalnych.
•
DYSKURS – zbiór społecznie usankcjonowanych praktyk wypowiedzeniowych, określających zarówno miejsce
podmiotu, jak i status rzeczywistości.
•
PRZEMOC SYMBOLICZNA – język nie jest sposobem komunikacji, lecz przejawem walki między jednostkami (lub
grupami). Wymiana kulturowa zakłada konflikt interesów i walkę o władzę symboliczną.
PRZEDSTAWICIELE i BIBLIOGRAFIA
•
•
Roland Barthes
Pierre Bourdieu
• Michel de Certeau
• Michel Foucault
• Clifford Geertz
• Antonio Gramsci
• Robert Williams
•
•
•
Literatura przedmiotu:
Kulturowa teoria literatury, red. M.P. Markowski,, R, Nycz. Kraków 2006.
Badanie kultury, wyb. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2003.
TRZY NIEZBĘDNE KSIĄŻKI
1. Anna Burzyńska, Michał Paweł Markowski,
Teorie literatury XX wieku, Kraków 2006.
2. Ryszard Nycz, Tekstowy świat.
Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Kraków
2001.
3. Po strukturalizmie. Współczesne badania
teoretycznoliterackie, red. R. Nycz, Wrocław
1992.
Co znaczy interpretować?
INTERPRETOWAĆ
Umberto Eco żądał ograniczenia swobód interpretatora.
Wymieniał trzy podstawowe źródła znaczenia literatury:

intencję autora

intencję czytelnika

intencję dzieła.
Te trzy źródła są jednakowo ważne i nawzajem się uzupełniają.
Ich połączenie daje poprawną interpretację.
Interpretacja
•
to szkoła rozumienia:
• tekstu,
• świata,
• samego siebie,
perspektywy transcendentalnej
Zasady podstawowe szkolnej
interpretacji
1. Tekst stanowi podstawę interpretacji, zatem
elementarna uczciwość interpretacyjna
nakazuje skupienie się na nim.
2. Interpretacja obejmuje doświadczenie
czytelnika jego światopogląd oraz wiedzę, z
którymi przystępuje do lektury.
3. Sposób odbioru jest elementem kompetencji
kulturowej, oznacza umiejętność poprawnego
podejścia do tekstu.
Szkolne metody, techniki, sposoby
pracy z tekstem poetyckim
Dlaczego interpretacja w szkole?
Interpretacja to najważniejsza
umiejętność złożona kształcona
podczas lekcji języka polskiego
Analiza i interpretacja w nowej podstawie
programowej
Wstępne rozpoznanie

Analiza

Interpretacja

Wartości i wartościowanie
Analiza
CZYNNOŚCI W SZKOLNEJ ANALIZIE LITERACKIEJ:
•
•
•
•
przeżycie estetyczne i etyczne tekstu
obserwacja części składowych
wnioski interpretacyjne dotyczące całości
podsumowanie aksjologiczne
CELE SZKOLNEJ ANALIZY LITERACKIEJ:
• uwrażliwienie na tekst literacki
• kształtowanie umiejętności opisu utworu literackiego
• określenie sensu utworu, poprzez uporządkowanie spostrzeżeń
szczegółowych
• otwarcie na świat wartości
( wszystkie elementy egzaminu koncentrują się wokół TEKSTU. Jest on
podstawowym obiektem interpretacji i powinien być głównym bohaterem
lekcji. Historia literatury może być jednym z narzędzi interpretacji)
KONIECZNOŚĆ SELEKCJI MATERIAŁU
ANALITYCZNEGO
Selekcja powinna przebiegać według określonej
hierarchii.
Elementami analizy nie należy zajmować się dla
nich samych.
Podstawową zasadą powinna być
FUNKCJONALNOŚĆ.
„Poszczególne elementy i ich struktura interesują nas tylko o
tyle, o ile pełnią one w konkretnym utworze określoną
funkcję, o ile są związane z nimi pewne cechy lub jakości
tego utworu”.
Stefan Sawicki
Konteksty interpretacyjne
• Estetyczny – ujawnianie wrażliwości na kategorie piękna
• Filozoficzny – interpretacja to rozumienie świata
• Egzystencjalny (praktyczny) – interpretacja jest podstawą
funkcjonowania w świecie
• Historyczny – interpretacja akcentuje wydarzenia odnoszące
się do tekstu
• Biograficzny – interpretacja uwzględnia wydarzenia z życia
autora
• Historycznoliteracki – interpretacja uwzględnia konteksty
międzyliterackie
W procesie interpretacji tekstu poetyckiego nie ma
elementów nieistotnych
Tekst poetycki
W czterech ścianach mego bólu
nie ma okien ani drzwi.
Słyszę tylko: tam i nazad
chodzi strażnik za murami.
Odmierzają ślepe trwanie
jego głuche puste kroki.
Noc to jeszcze czy już świt?
Ciemno w moich czterech ścianach.
Po co chodzi tam i nazad?
Jakże kosą mnie dosięgnie,
kiedy w celi mego bólu
nie ma okien ani drzwi?
Gdzieś tam pewno lecą lata
z ognistego krzaka życia.
Tutaj chodzi tam i nazad
strażnik upiór z ślepą twarzą.
Mentona, luty 1956
Aleksander Wat, ***W czterech ścianach mego bólu…
Próba interpretacji z użyciem instrumentarium z zakresu różnych metodologii
PSYCHOANALIZA
Badanie tekstu to docieranie do ukrytego (nawet przed autorem) sensu.
Pytania do tekstu:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Jaki symbole pojawiają się w tym tekście?
Jaką prawdę o osobie mówiącej one ujawniają?
Co na podstawie tekstu można powiedzieć o psychice mówiącego?
Jaki jest jego stosunek do rzeczywistości?
Kim w ujęciu psychoanalitycznym może być strażnik z wiersza?
Czego lęka się ten, który mówi? Jak te lęki w tekście ujawnia?
Co sprawia mu cierpienie?
HERMENEUTYKA
•
Badanie tekstu to próba odnalezienia do pierwotnego sensu (dotarcie do doświadczenia egzystencjalnego autora) lub
sensu, który rodzi się w każdym akcie interpretacji (dotarcie do doświadczenia egzystencjalnego czytelnika).
Pytania do tekstu:
1.
2.
3.
4.
Czy sens tego wiersza jest tylko literalny czy także nieliteralny?
Jak można odnieść ten tekst do egzystencji autora?
Jak utwór ten odnosi się do doświadczeń czytelnika?
Jak liryk ten może pomóc w samorozumieniu czytelnikowi?
Próba interpretacji z użyciem instrumentarium z zakresu
różnych metodologii
POSTSTRUKTURALIZM
Badanie tekstu to określanie napięć między podmiotem a dyskursem oraz mechanizmów władzy w języku
1.
2.
3.
4.
Pytania do tekstu:
Jakie ślady innych tekstów można odnaleźć w tym utworze?
Do jakich tropów kulturowych odwołuje się ten tekst?
W jaki sposób po symbolicznej „śmierci autora” może ten tekst zacząć żyć swoim własnym życiem?
Przedstaw w formie wykresu treść wiersza jako sieć klisz.
BADANIA KULTUROWE
Badanie tekstu to ujawnienie ideologii ukrytej w każdym dziele, które kryje w sobie zbiór wyobrażeń na temat
świata i określa stosunek jednostki do jej własnego życia.
Pytania do tekstu:
1.
2.
3.
4.
Do jakich toposów kulturowych odnoszą się symbole użyte w tekście wiersza? Z jakich kręgów kulturowych
pochodzą?
Co świadczy o tym, że w wierszu mamy do czynienia z dyskursem kulturowym? Co jest jego przedmiotem?
Jaki zbiór wyobrażeń na temat świata zawarty jest w tym tekście?
Jaki jest stosunek jednostki do własnego życia?
Ból i cierpienie w życiu Aleksandra Wata
• Aresztowany przez Sowietów 24 stycznia 1940 r. wraz z grupą literatów
(w wyniku tzw. prowokacji lwowskiej). Jego żona i syn zostali zesłani
wraz z wieloma polskimi rodzinami do Kazachstanu (Ola Watowa,
Wszystko, co najważniejsze. Rozmowy z Jackiem Trznadlem, Londyn
1984).
• W sowieckich więzieniach i szpitalach Wat spędził ponad trzy lata
(1940-1943), tu też przeżył – pod wpływem lektury Naśladowania
Chrystusa Tomasza à Kempis – nawrócenie. Po wyjściu z więzienia nie
przyjął sowieckiego paszportu. Nie mógł opuścić ZSRR.
• 10 stycznia 1953 roku, Wat przeszedł zawał arterii móżdżkowej, w
konsekwencji cierpiąc do końca swojego życia na potworną dolegliwość
neurologiczną o charakterze bólowym, zwaną syndromem
Wallenberga.
• Wat do końca swoich dni żył w przekonaniu, iż jest to konsekwencja
jego powiązań z komunizmem, że niejako został naznaczony chorobą i
bólem, które odczytywał, jak już wspomniano, w kategoriach
diabolicznych
• Samobójcza śmierć – 29 lipca 1967 roku w Antony koło Paryża.
Wybrane szkolne metody, techniki,
sposoby pracy z tekstem poetyckim
•
•
•
•
•
•
•
•
strukturalna,
eksplikacja,
słowa- klucze,
hipoteza interpretacyjna
forum krytyków,
metoda analogii (odbiór kontekstowy)
recytacja,
przekład intersemiotyczny.
Wyróżniki/ cechy metod pracy z tekstem
Strukturalna :

opis

sfunkcjonalizowana analiza (stosowanie określonej terminologii)

interpretacja
Eksplikacja

wykład objaśniający tekst,

stosowanie określonej, uporządkowanej procedury:
•
określenie myśli przewodniej,
•
rozpoznanie kompozycji,
•
wskazanie dominat (np. nastrojowej),
•
komentarz do wcześniejszych rozpoznań,
•
wnioski końcowe.
Słowa klucze

szukanie w utworze miejsc najbardziej znaczących, które wyznaczają kierunki interpretacji,

związana z koniecznością prowadzenia ćwiczeń słownikowych
Hipoteza interpretacyjna

sformułowanie (np. zapisanie na tablicy) hipotez interpretacyjnych,

potwierdzenie hipotez poprzez odwołania do tekstu (weryfikacja hipotez).
Forum krytyków

najlepsi uczniowie dyskutują o tekście poetyckim na forum klasy,

uczniowie zadają pytania dotyczące tekstu swoim kolegom - ekspertom.
metoda analogii

zestawienie utworu poetyckiego innym dziełem sztuki (obrazem, rzeźbą), dokumentem.
Recytacja

głosowe akcentowanie elementów/wymowy dzieła,

refleksja związana z odczytaniem tekstu.
Przekład intersemiotyczny

przełożenie języka poezji na kod innej sztuki (rysunek, plakat, komiks, drama, taniec).
Zalecana literatura przedmiotu
• Stanisław Bortnowski, Jak uczyć poezji?,
Warszawa 1998.
• Anna Pilch, Kierunki interpretacji tekstu
poetyckiego. Literaturoznawstwo i dydaktyka,
Kraków 2003.
• Ryszard Handke, Poetyka dzieła literackiego.
Instrumenty lektury, Warszawa 2008.
• Anna
Janus-Sitarz,
Przyjemność
i
odpowiedzialność w lekturze. O praktykach
czytania literatury w szkole. Konstatacje,
oceny, propozycje, Kraków 2009.
Tekst poetycki i zadania dla grup
Ikarze,
patronie kaskaderów,
święty ludzi chorych na ryzyko,
błogosław naszym szaleństwom…
Jeśli nie jesteśmy żółwiami ,
dożywającymi trzystu jałowych lat,
To może za twoją przyczyną…
Jesteśmy kaskaderami,
żyjemy głowami w żywiołach,
Ikarze,
igło płynąca w naszej krwi.
Tadeusz Śliwiak Ikar
Zdanie do pracy w grupach
Wykorzystując wiersz Ikar Tadeusza Śliwiaka,
przygotujcie ćwiczenie metodyczne
wykorzystujące jedną z metod szkolnej
interpretacji tekstu poetyckiego:
• grupa pierwsza: słowaklucze,
• grupa druga: forum
krytyków,
• grupa trzecia: metoda
analogii (odbiór
kontekstowy)
• grupa czwarta: przekład
intersemiotyczny
Tworzenie rozprawki
interpretacyjnej
Kilka cytatów (dr A.Brożek)
• „Tylko co to takiego poezja? Jedna chwiejna odpowiedź już padła , a
ja nie wiem i nie wiem i trzymam się tego”.
(W. Szymborska - z przemówienia noblowskiego)
• „Praca interpretacyjna wymaga pokory, a nie nieśmiałości”
• „ Czy droga przez wiersz musi być drogą przez mękę ?
Nie ,ale nie może być drogą przez nudę „
• „Polubić poezje wszyscy mogą , ale nikt nie musi „
• „Rozprawka interpretacyjna - owszem, ale w czytaniu poezji nie
tylko o to chodzi i nie przede wszystkim „
Czym jest interpretacja ?
interpretor = wyjaśniać, tłumaczyć
Interpretacja to poszukiwanie znaczenia, odkrywanie
najważniejszego sensu tekstu za pomocą wybranego przez
interpretatora klucza, który pozwala rozszyfrować to, co w
tekście nieoczywiste.
Cel maturalnej interpretacji tekstu poetyckiego:
Przedstawienie przez zdającego egzamin propozycji
odczytania utworu poetyckiego, czyli zaprezentowanie
odkrytych przez niego sensów tekstu.
Dwa zadania zdającego:
1) postawienie tezy/hipotezy interpretacyjnej (koncepcja
interpretacyjna)
2) uzasadnienie postawionej tezy/hipotezy za pomocą
argumentów wynikających z tekstu i kontekstów.
Nadinterpretacja lub interpretacja
nieadekwatna do tekstu
-
-
-
zawiera wnioski wyprowadzone z informacji sprzecznych z tekstem lub w tekście
nieobecnych
opiera się na błędnym rozumieniu znaczących elementów składowych tekstu,
np.: na niepoprawnym odczytaniu wyrazów i konstrukcji językowych,
pominięciu ważnych środków stylistycznych obecnych w tekście lub konwencji
gatunkowej tekstu istotnej dla zrozumienia jego treści,
umieszczeniu utworu w kontekście niewłaściwej epoki
przypisuje określonym elementom tekstu znaczenie z góry założone odnoszące
się np. do tzw. „obiegowych prawd” lub idei - sprzeczne z tekstem lub w nim
nieobecne.
przypisuje określonym elementom tekstu nacechowanie emocjonalne
sprzeczne z tekstem lub w nim nieobecne
bezpodstawnie ujednoznacznia to, co w utworze wieloznaczne, lub przypisuje
wieloznaczność temu, co jednoznaczne.
wynika z przeniesienia na całość utworu sensu jego fragmentu(-ów) lub opiera
się na wnioskach stanowiących uogólnienie nieistotnych szczegółów
pomija najważniejsze dla utworu konteksty, przywołując konteksty możliwe, ale
odległe.
( według H. Markiewicza jest 8 kryteriów odrzucenia interpretacji , zaznaczone
na niebiesko nie są oczywiste,są to sytuacje niedyskwalifikujące , potrzebny jest
pragmatyzm)
Czym jest teza interpretacyjna?
Zdanie/a, w którym/ch została wyrażona
propozycja całościowego odczytania sensu utworu.
Najczęściej umieszczone na początku wypowiedzi
jako założenie, które autor zamierza udowodnić.
Czasem wypowiedź otwiera hipoteza, czyli
założenie wymagające sprawdzenia, które dopiero
po analizie przedstawionych argumentów można
przyjąć w postaci tezy lub odrzucić.
Tezę należy zapisać, gdzie kończy się wstęp.
Uwaga
W kryteriach dopuszcza się możliwość , w której teza nie
jest podana wprost, ale lepiej uczniom odradzać takie
rozwiązanie, podobnie jak odradzać hipotezę , matura to
nie miejsce na eksperymenty)
Co zawiera część argumentacyjna ?
- ustalenia wynikające z funkcjonalnej analizy
tekstu (np. elementy sytuacji komunikacyjnej,
kompozycja tekstu i jej funkcje, cechy stylu
wypowiedzi, użyte środki językowe i ich funkcje,
dosłowne i niedosłowne znaczenie
poszczególnych elementów utworu,
przynależność gatunkowa tekstu, kreacja świata
przedstawionego)
- odwołania do kontekstów i innych tekstów kultury
- wnioski służące zaprezentowaniu odczytania
utworu.
Etapy pracy nad rozprawką
interpretacyjną
1. Wstępne rozpoznanie
a) spontaniczna reakcja
b) określenie problematyki tekstu.
c) rozpoznanie konwencji, wybór kontekstów
d) postawienie roboczej hipotezy.
2. Pierwsza analiza – sprawdzenie roboczej hipotezy.
3. Przyjęcie koncepcji interpretacyjnej.
Napisanie wstępu – sformułowanie tezy interpretacyjnej.
5. Napisanie uzasadnienia tezy:
a) analiza tekstu
b) przywołanie odpowiednich kontekstów.
6. Napisanie zakończenia:
a) podsumowanie rozważań
b) sprowokowanie czytelnika do refleksji.
Forma interpretacji
Dłuższa wypowiedź argumentacyjna:
- zorganizowana, o czytelnej kompozycji
spójna na poziomie znaczeniowym i
logicznym
- stosowna i funkcjonalna pod względem
stylistycznym
- poprawna językowo i zgodna z normą
zapisu
- licząca co najmniej 250 słów.
Typy kompozycji
- linearna (1) – od postawienia tezy/hipotezy
poprzez argumenty w postaci ustaleń
szczegółowych do wniosków ogólnych
- linearna (2) – od szczegółowych ustaleń
analitycznych do wniosków ogólnych
- nielinearna – skojarzeniowa, rozszerzająca lub
zwężająca krąg ustaleń.
Kryteria oceny koncepcji interpretacyjnej:
- niesprzeczność z utworem
- spójność
- poziom sensów (dosłowne – niedosłowne).
Kryteria oceny uzasadnienia tezy interpretacyjnej
- trafność
- stopień pogłębienia argumentacji (z tekstu – z kontekstu).
Kryteria oceny kompozycji
- graficzne wyodrębnienie segmentów
- funkcjonalność segmentacji (uporządkowanie segmentów
zgodne z gatunkiem)
- spójność między segmentami.
Literatura
1) J. Bartmiński, S, Niebrzegowska-Bartmińska, 2009,
Tekstologia, Warszawa.
2) J. Kowal, 1994, O sztuce pisania wypracowań, Kielce.
3) M. Kuziak, S. Rzepczyński, 2002, Jak pisać?, BielskoBiała.
4) A. Mikołajczuk, Modele gatunkowe tekstu pisanego przez
uczniów na egzaminie maturalnym, [w:] Poradnik
Językowy nr 1/2013.
5) Praktyczna stylistyka nie tylko dla polonistów, red. E.
Bańkowska, A. Mikołajczuk,Warszawa 2003.
6) Przygotowanie ucznia do odbioru różnych tekstów kultury,
red. A. Janus-Sitarz, Kraków.
7) Uczeń w świecie języka i tekstów, red. J. Nocoń, E.
Łucka-Zając, Opole.
Czytanie ikonicznych tekstów
kultury na lekcjach języka
polskiego.
Czytanie czy patrzenie? Znak
w sztukach plastycznych
Ze względu na znaczenie i rodzaj użytych znaków wyróżnia się trzy rodzaje komunikatów:
• ikoniczny,
• indeksowy,
• symboliczny
Semiotyczna analiza systemu znaków przenosi akt komunikacyjny na płaszczyznę
odczytywania jego znaczenia – dosłownego, przenośnego bądź symbolicznego.
Klasyfikacja Eco, Peirce’a, Barthesa, Saussure’a, za: Umberto Eco, Semiologia życia codziennego, Warszawa 1996.
Złamali mu kręgosłup
znaczenie dosłowne
informacja o poważnej
kontuzji układu kostnego
znaczenie przenośne
informacja o zniewoleniu
człowieka, zmuszeniu go
do działań niezgodnych
z jego światopoglądem
znaczenie symboliczne
kręgosłup to symbol
moralności, etyki,
praworządności
Znak w sztukach plastycznych
•
•
•
•
•
•
•
•
kompozycja statyczna, dynamiczna, rytmiczna, symetryczna, asymetryczna, diagonalna
(odśrodkowa, przekątniowa), horyzontalna, wertykalna, otwarta, zamknięta
przestrzeń przedstawiona za pomocą perspektywy: zbieżnej (centralna, boczna, z lotu
ptaka, żabia), powietrznej (plany oddalające się, coraz słabsze, walorowe), malarskiej (plany
oddalające się, coraz chłodniejsze), planów malarskich, topograficznej
barwa, kolor chromatyczna, achromatyczna (walorowa, od czerni do bieli), abstrakcyjna,
lokalna, ekspresyjna, kontrastująca, nasycona, nienasycona, czysta, złamana
tonacja barwna ciepła, gorąca, chłodna, zimna, ciemna, jasna, smutna, wesoła
plama rozbita (małe plamki), szeroka (duże plamy), ostra, miękka, akwarelowa, płaska,
przestrzenna
światło jednokierunkowe, wielokierunkowe, pełne, przymglone, stałe, jaskrawe,
rozproszone, światłocień kolorystyczny, światłocień walorowy, światłocień kontrastowy,
światłocień tonalny
linia
prosta, łamana, ostra, mocna, dynamizująca, konturowa, falista, miękka, delikatna,
subtelna, zróżnicowana, określająca fakturę, podkreślająca formę; horyzontu, podziału
faktura gładka, szklista, chropowata, szorstka, matowa, ostra, połyskliwa, mokra, sucha,
prążkowana, materii
bryła dynamiczna, mocna, ciężka, zwarta, rozbita, lekka, ulotna, przezroczysta
Modele czytania tekstów kultury
PSYCHOLOGICZNY
•
Kiedyś: Obcowanie z tekstem traktowane jest jako obcowanie z autorem.
•
Znaczenie utworu utożsamiane jest z intencją jego twórcy.
•
Teraz: analiza psychologiczna postaci – bohaterów – i ich przeżyć wewnętrznych.
•
Perspektywa psychologii behawioralnej, humanistycznej i kognitywnej.
HISTORYCZNY
•
Odczytywanie znaczeń, jakie tekst miał dla pierwotnego odbiorcy, współczesnego powstaniu utworu.
•
Dzieło literackie traktowane jest jako źródło wiedzy o epoce, którą reprezentuje i której świadectwo stanowi.
•
Znaczenie utworu jest niezależne od intencji komunikowania, odnosi się do społecznego i historycznego kontekstu.
•
Interpretacja – analiza historyczna.
STRUKTURALNY
•
Tekst literacki jest bytem autonomicznym, niezależnym od intencji komunikowania, a także znaczenia, jakie miał dla pierwotnego
czytelnika lub może mieć dla współczesnego.
•
Tekst jest strukturą znaczącą, której elementy zyskują znaczenie w odniesieniu do innych składników tej samej struktury
tekstowej.
•
Zadaniem interpretatora – rekonstrukcja struktury.
•
Znaczenie tekstu ujawnia się w trakcie odkrycia całościowej struktury owych wewnętrznych relacji.
HERMENEUTYCZNY
•
Przedmiotem interpretacji jest znaczenie samego tekstu, odkrywanie jego sensu.
•
Tekst skierowany jest do konkretnego czytelnika – nawiązuje on dialog z tekstem.
•
Obcowanie z tekstem to obcowanie z tradycją kulturową.
•
Pytanie o prawdę, która została wypowiedziana.
•
Koncepcja „oswojenia” tekstu – odniesienie go do sytuacji egzystencjalnej interpretatora.
•
Interpretacja staje się formą samopoznania, wzbogacenia możliwości własnego sposobu istnienia.
INTERTEKSTUALNY
•
Czerpie z ustaleń strukturalizmu i hermeneutyki, traktując tekst literacki jako uczestnika dialogu odbywającego się w obszarze
tradycji, a zatem odkrywa ślady dialogu na różnych płaszczyznach tekstu,
•
Określa charakter dialogu: konwersacja (kontynuacje), dyskusja (polemika) itp.
•
Określa relacje tekst – tekst oraz tekst – architekt (np. relacje między tekstem a konwencją gatunkową).
•
Dzięki temu tekst zachowuje autonomię, a równocześnie w procesie rozumienia zostaje „oświetlony” tradycją kulturową.
Edukacja kosmiczna Marii Montessori
• Wychowanie dla wszechświata ma pomagać
uczniowi w rozumieniu świata jako całości,
elementy są powiązane ze sobą.
• Mieści się w filozoficznej tradycji traktującej
kosmos jako uporządkowane uniwersum.
• Reprezentuje rozumowanie od ogółu do
szczegółu.
Dziękuję za uwagę

similar documents