Ligjërata 6

Report
Jus Romanorum
JUS QUOD AD RES PERTINED
RREGULLAT JURIDIKE
E DREJTA E TRASHEGIMORE
E drejta trashëgimore
ishte përmbledhje e dispozitave
juridike që rregullonin
të drejtën e trashëgimit univerzal
apo singular të pasurisë
në rast të vdekjes të pronarit të saj.
“mortis causa”
SINGULA RES
pasuria e personave të vdekur
kalonte mbi trashëgimtarë
ose në tërësi ose në disa pjesë
përbërëse
I. SUKCESIONI UNIVERSAL
TRASHEGIMI I PERGJITHSHEM
II. SUKCESIONI SINGULAR
TRASHEGIMI I DISA SENDEVE




1) DEFUNCTUS, DE CUJUS, cilët persona mund të
trashëgoheshin, apo cilët persona mund të ishin
trashëgimlënës;
2) HEREDIATAS, ç'mund të trashëgohej, gjegjësisht,
ç'përbënte masën e trashëgimit të trashëgimlënësit;
3) HERES, cilët persona mund të ishin trashëgimtarë
në përgjithësi, pra cilët persona në përgjithësi ishin të
zot për pozitën e trashëgimtarit univerzal apo
trashëgimtarit të disa sendeve (sukcesori singular,
legatari, fedeikomisari);
4) VOCATIO HEREDETUM, si apo në çfarë mënyrash
janë thirrrë trashëgimtarët që të pranojnë masën e
trashëgimit të trashëgimlënësit të caktuar, pra cilat
dhe si ishin mënyrat e thirrjes për trashëgim.


Trashëgimlënësi, ishte vetëm person fizik, i
cili për të gjallë mund të ishte titullar i të
drejtave dhe detyrimeve të trashëgueshme.
Personat fizikë, të aftë për të qenë
trashëgimlënës, e fitonin statusin e
trashëgimlënësit në momentin e vdekjes

I.
II.
Masa e trashëgimit ishte një grumbull sendesh (universitas juris) e
përbërë nga të gjitha të drejtat pronësore të trashëgueshme, të
cilat i kishte de cujusi në momentin e vdekjes. Përbëhej nga të
gjitha:
autorizimet pronësore të trashëgimlënësit, dhe
të drejtat reale mbi sendet e huaja.
Masa e trashëgimit përbëhej edhe nga:
1.
aktivet obligatore, AKTIVI I MASES SE TRASHEGIMIT
2.
borxhet obligatore, (duke i përjashtuar borxhet intuitu
personae, që shuheshin në momentin e vdekjes së
trashëgimlënësit-kontratat intuitu personae, detyrimet
deliktore), PASIVI I MASES SE TRASHEGIMIT
Diferenca midis vlerës së aktivit dhe lartësisë së pasivit
përbënte thjeshtë masën e trashëgimit.

Të drejtat personale (servitutet personale mbi sendet e huaja,
shuheshin në momentin e vdekjes) dhe te drejtat familjare të
trashëgimlënësit nuk mund të ishin objekt i masës së trashëgimit.



Statusin për të qenë trashëgimtar, nën kushte të caktuara, mund
ta fitonte çdo person fizik i gjallë, në momentin e hapjes së
trashëgimit:
momenti i delacionit
momenti i vdekjes së de cujusit.
I vetmi përjashtim nga kjo rregullë parashihej për fëmijën e
lindur pas vdekjes së të atit. Kur ishte fjala për personat që
kishin humbur jetën njëkohësisht, aplikohej supozimi j'uridik se
ati kishte rrojtur pas vdekjes së të birit të mitur, ndërsa i biri
rnadhor kishte rrojtur pas vdekjes së të atit. Në rastet e tjera
supozohej se personat kishin vdekur bashkë, prandaj nuk mund
të konsideroheshin si trashëgimtarë reciprokë.
Statusin e trashëgimtarit mund të fitonin:
 Personat juridikë
 Personat juridikë privatë, në bazë të privilegjës së veçantë.
 Organizatave kishtare.
Thirrje testamentare
Thirrja e trashëgimit i ishte lënë
kryesisht vullnetit të de cujusit.
TESTAMENTIO FACTIO AKTIVA
“e drejta që me testament të disponojë pasurinë”
Vlente jo vetëm për trashëgimtarët
universal por edhe për
trashëgimtarët singular.
Thirrje ligjore
Kur decujusi nuk e kishte lënë
testamentin si dhe kur i kalonte
autorizimët që i kishte sipas ligjit,
rregullohej në mënyrë ligjore.
1. Trashëgim ligjor, INTESTATOR
2. T. i domosdoshem IMPERATIV
Ne te drejten postklasike rendi ligjor ishte:
I. Pasardhësit (descendentët) e trashëgimlënësit. Pasardhësit e shkallës së njëjtë të
gjinisë e ndanin masen e trashëgimit per capita, ndërsa pasardhësit e shkallës më të

largët të gjinisë në konkurencë me kushërinjtë më të afërt sipas parimeve të
përfaqësimit apo per stirpes.
II. Paraardhësit (ascendentët) e trashëgimlënësit dhe vëllezërit e motrat e tij prej
nëne dhe prej ati. Ascendentët më të afërt i përjashtonin ata që ishin më të largët,
ndërsa në konkurencë me vëllezërit dhe motrat e ndanin
xnasën e trashëgimit per capita.
III. Vëllezërit
dhe motrat
që ishin ose prej një .nëne ose prej një ati (consanguinei dhe
uterini). Edhe në këtë rend të trashëgimit masa e trashëgimit ndahej per capita më aplikimin
e parimit'të përfaqësimit (per stirpes).
III. Kushërinjtë, të afërmit anësor të gjakut apo collaterales.
IV. Burri dhe gruaja (vir et uxor), të cilët sipas dispozitave të ediktit pretorian
mund të kërkonin bonorum possesio. E veja-vidua inops mund të
kërkonte ¼ e masës së trashëgimit të burrit të pasur, në konkurencë me
të gjitë të afërmit, por e kishte te kufizuar masen e trashegimit.
V. Shtetit, kur nuk kishte fare trashëgimtar apo kur asnjëri nga trashëgimtarët
e thirrur nuk e pranonte masën e trashëgimit, masa e trashëgimit ishte
„bonum vacans" dhe i takonte shtetit, gjegjësisht kishës apo legjioneve,
kur trashëgimlënësi ishte klerik apo ushtar.
Testamenti ishte shprehje solemne e dëshirës së
trashëgimlënësit se kujt ti takojë dhe si të ndahet
pasuria e tij në rast vdekjeje. Llojet te
testemateve:
 Testamenti i lene dy here ne vit
 Testamenti i jashtezakonshem, qe e linin
ushtaret romak gjate ekspeditave;
 Testamentum principi oblatum ishte testamenti
që përmbante dokumenti që i dërgohej zyrës
perandorake apo perandorit personlisht që ta
ruajë;
 Testamente të jashtëzakonshme (ato te
ushtareve, të verbërve, shurdhmemecëve), etj.
Përmbajtja themelore e testamentit ishte emërimi i
trashëgimtarit:
 heres ex asse, një person,(tere pasuria)
 heredes ex partibus, shumë persona, (pjese te pasurise)
Emërimi ishte baza e testatmentit.
Trashëgimtarët duhej emëruar:
“verbis latinis directis et imperativis ”
“në gjuhë latine drejtpërdrejtë dhe me urdhër:
Titius heres esto”.
Përmbatja tjetër e testamentit ishin dispozitat
sekondare: urdhëresat dhe kushtet.
Heres ex asse
merrte tërë pasurinë e de cujusit,
Heredes ex partibus
Testamenti e përbënin:
I.
Dispozitat themelore
emërimi i trashëgimtarëve,
II. Dispozita sekondare
urdhëresat dhe kushtet.
Heredes ex partibus
merrnin shtimin proporcional të
kuotave të veta të trashëgimit.
Heredes ex partibus, të emëruar
conjunctim, kishin të drejtë ta
ndanin pjesën e hereditas e cila do
t'i takonte ndonjërit prej bashkëtrashëgimtarëve nga grupi i tyre i
trashëgimit.
E drejta e zmadhimit të pjesëve të
trashëgimit apo jus accrescendi
aplikohej vetëm për aplikimin e të
drejtës së përfaqësimit:
(jus repreasentationis).




Në testamentet romake lejohej emërimi i trashëgimtarëve
indirektë, apo trashëgimtarëve të tillë, e drejta trashëgimofe e të
cilëve kushtëzohej që trashëgimtari i drejtpërdrejtë apo ai që
thirrej i pari (institutus) të mos e marrë trashëgimin për shkak se
kishte vdekur para trashëgimlënësit,
se trashëgimin nuk e kishte pranuar,
nuk e kishte mbajtur gjer në afatin e paraparë.
Trashëgimtari që thirrej i dyti apo ai indirekti quhej substitutus,
ndërsa i tërë inst.juridik quhej: SUPSTITUTI TESTAMENTAR.
i.
Supstituti vulgar-i rendomte:
trashegimin;
kur madhori heres nuk e pranonte
iii.
Supstituti pupilar: heres ishte personi i mitur ;
Supstituti kuazipupilar: heres ishte personi madhor pa zotesi
iv.
Supstituti fideikomisar:
ii.
veprimi ;
katert.
heres ishte personi me i larget por deri ne brezin e
REVOKIMI
Testamenti nuk e obligonte de cujus-in,
ai mund ta revonkonte atë në çdo kohë
dhe bënte T.të ri.
TESTAMENTI NUL,
Ishin ato T. të cilat nuk ishin bërë: në
formën e caktuar,
i. emëruar heres;
ii. nuk u ishte kushtuar kujdes të
drejtave trashëgimore të bijve.
TESTAMENTI I ANULUESHEM,
(relativisht nul)
ishin ato T. të cilat nuk u ishte kushtuar
kujdes të drejtave trashëgimore:
i. bijave,
ii. postumusit,
iii. trashëgimtarëve të domosdoshëm.
HAPJA E TESTAMENTIT
Hapja e T. ishte akt i
rëndësishëm për të gjithë
personat që pretendonin të
merrnin masën e trashëgimit të
de cujusit.
Ky akt ishte privat dhe zhvillohej
në praninë e dëshmitarëve gjersa
nuk hyri tatimi i trashëgimit (lex
Julia de vicesima hereditatum) dhe obligimi
për praninë e organet shtetërore
(pretorët), të cilët e
lexonin testamentin kurse pas
leximit e vulosnin përsëri me vulë
shtetërore.



Decujus-i, nuk kishte të drejtë të dispononte krejt
lirisht hereditas në rast të vdekjes.
Padia “querelia inofficiosi testamenti” perdorej per
anulimin e T.të trashëgimtarëve intestatorë apo
ligjorë.
E drejta e trashëgimtarëve ligjorë që të kërkojnë
anulimin e testamentit në të cilin nuk ishin
respektuar të drejtat e tyre, quhej e drejtë e domosdoshme trashëgimore, ndërsa trashëgimtarët ligjorë
që mund të kërkonin anulimin e testamentit për
shkak se de cujusi riuk kishte treguar kujdes për të
drejtat e tyre, quheshin trashëgimtarë të domosdoshëm.
Në momentin e vdejkes fizike:
 hapej trashëgimi (DELACIONI) dhe
 lindte e drejta e trashëgimit.
Për trashëgimtarin kërkohej që në momentin e
vjdekjes së decujus-it,
 të ishte i gjallë dhe
 i aftë për të pranuar trashëgiminë.
Të drejtën trashëgimore nuk e fitonin personat
që e kishin vrarë decuju-sin, penguar të bëj T,
e kishin hapur T.para përfundit të hetimit,
gratë me sjellje të dyshitë, etj.



i.
ii.
Heredes sui et necessarii , të gjithë personat të cilët në
momentin e delacionit gjendesliin nën patria apo dominica
potestas të trashëgimlënësit: personat alieni juris dhe skllevërit.
Nuk kishin të drejtë ta refuzonin trashëgimin, ishin heres sipas
dispozitave të vetë ligjit apo ipso jure -„Sive velint, sive nolint“;
Heredes voluntarii, personat qe nuk ishin nen pushtetin ateror
te decujus-it, nuk ishin
të detyruar ta pranonin trashëgimin, prandaj kërkohej shprehja
e dëshirës së tyre;
Hereditas jacens, Çështja se kujt i takon trashëgimi ndërmjet
momentit të delacionit dhe deklarimit të trashëgimtarëve është
zgjidhur në mën.të ndryshme në kohët/të d. romake:
rregullës mbi përvetësimin e res nullius, sendet e masës së
trashëgimit i akojnë atij qytetari që i okuponë.
Me vone u ndalua zaptimi nga personat qe nuk kishin status
te trashegimtarit.
Borxhet e trashëgimit
Të gjitha aktivet dhe të gjitha
borxhet e trashëgimlënësit, me
përjashtim të aktiveve dhe borxhet
thjesht personale kalonin mbi
trashëgimtarë, proporcionalisht me
madhësinë e kuotave trashëgimore.
Heres, ishin të autorizuar:
i. t'i nxirrnin aktivet dhe
ii.
t'i paguanin të gjitha borxhet
e de cujusit.
1. Vështirsia e parë , dilte kur masa e
trashëgimit ishte aktive, ndërsa
trashëgimtari i mbytur në borxh.
2. Vështirësia e dytë dilte kur masa e
trashëgimit ishte mbytur borxh,
gjegj.kur pasivi i hereditas ishte më i
madh së aktivi.
Mbrojtja e trashëgimtarëve
Heres të thirrur në rregull kishin në
dispozicion tri lloje themelore të
mjeteve juridike që shërbenin:
1. për realizimin e vetë të drejtës së
trashëgimit, NJOHJA E STATUSIT TE
TRASHEGIMTARIT:
i.
ii.
rastet kur ju mohohen te drejtat e
trashegimit;
Kur ishin lene anash me testament;
2. për realizim in e disa të drejtave
nga trashëgimi;
3. për ndarjen e masës së trashëgimit
midis bashkëtrashëgimtarëve.

LEGATUM, LEGU
Dhuratë të cilën trashëgimlënësi ja kishte testamentuar
legatarit në kurriz të rashëgimtarit.
 Forma e dhënjes së legut ishin:
i.
Testamentet;
ii.
Kodicilet, përfaqësonin deshirën me shkrim të de
cujusit mbi ndarjen e masës së trashëgimit pas
vdekjes, që nuk i përgjigjej formave
tr parashikuara për testamentin e plotfuqishëm.

Objekt i legut mund të ishin të gjitha sendet që ishin
edhe objekt
trashëgimi madje edhe sendet të cilat nuk gjendeshin në
masën e
trashëgimit të de cujusit. Sipas objektit.
Sipas emërimit të legatarëve dhe sipas të drejtave të cilat
legatari i fitonte ndaj trashëgimtarit, ndaheshin në 4 lloje:




Legatum per vindicationem, në momentin e marrjes së
trashëgimit fitonte të drejtën që ta marrë në pronë
objektin e legut. E drejta e legatarëve mbrohej me rei
vindicatio.
Legatum damnationem, legu damnator – objekt ishin edhe
sendet e huaja. E drejta mbrohej me actio ex testamento.
Legatum sinendi , i përgjante me përmbajtje edhe legut
vindikator edhe atij damnator. Objekt i këtij legu mund të
ishin edhe sendet e dekujuesit dhe heresit por jo edhe
sendet e personave të tjerë.
Legatum per praeceptionem , merrej objekti i legut e
mandej ndahej me trashëgimtarët e tjerë sipas rregiillave
të rëndomta.

Legatari ishte honorat -person i favorizuar,
trashëgimtari ishte onerat -personi të cilit i ishte
imponuar barra.

“dies legati cedens”, momenti i delacionit të

Legatari kishte pozitën e trashëgimtarit singular.
trashëgimit, që nënkupton të drejtën e legatarit
për të kërkuar dobitë e testamentuara nga
trashëgimlënësi.
Legatarët mbroheshin /mund të shfrytëzonin:
i.
rei vindicatio (legu vindikator dhe preceptiv),
ii.
actio ex testamento personale.

Sipas objektit te legut, leget ndaheshin në:
i.
legatum speciei, objekt i legut ishte sendi i caktuar
individualisht dhe i pazëvendësueshëm;
ii.
legatum generis, kur is objekt legu ishin sendet e
caktuara in genere;
iii.
legatum optionis, objekt legu ishin sendet e caktuara
alternativisht;
iv.
legatum annuum, kur si objekt legu ishte renta e
përhershme vjetore;
v.
legatum liberationis, kur si objekt legu ishte falja e
borxhit;
vi.
legatum nominis, kur objekt legu ishte ndonjë aktiv;
vii. legatum servitutis, kur objekt legu ishte konstituimi i
ndonjë servituti;
viii. në legatum partitionis, kur si objekt legu ishte pjesa
alikuote e trashëgimit; etj.

Fideikomisi -lutje joformaie që decujus ua drejtonte
tek heres, legatarëve dhe personave të tjerë të cilët
nga hereditas do të kishin dobi materiale, që pas
marrjes së trashëgimit, legut apo çfardo dobie, t'ja dorëzojnë sendin e
caktuar ndonjë personi të tretë që quhej fideikomisar.
Konstituohej me:
i.
testament,
ii.
kodicilin e vërtetuar testamentar,
iii.
kodicilet e pavërtetuara,
iv.
me lutje gojarisht.


Sipas objektit, fideikomisi, ishte: unirversal,
familjar dhe dhurata ne rast vdekje.
FIDEIKOMISI
UNIVERSAL
Fideicommissum
universale
Objekt i
fideikomisit
ishte e tërë
masa e
trashëgimit.
trashëgimtarët
përdornin të
drejtën që të
heqnin dorë
nga trashëgimi
(jus
abstinendi).
FIDEIKOMISI
FAMILJAR
fideicommissum
familiae relictum
Ekzis tonte kur
decujusi i lutej heresit
që tërë hereditas në
rast të vdekjes së tij,
ta kalonte mbi
personin që në familje ka të njejtën
pozitë.
Pasuria famiijare në
bazë të supstitutit
fideikomisar duhej të
kalonte patjetër prej
brezit në brez, të
zgjatë së
shumti gjer në brezin
e katërt.
DHURATA
NE RAST VDEKJE
donatio mortis causa
ishte kontratë e posaçme mbi
dhuratën, e lidhur midis:
i. Dhuratëdhënësit i li gjendej
në rrezik vdekjeje dhe
ii. Dhuratëmarrësit.
Dhuratëdhënësi dorëzonte:
i. ndonjë send të tij, duke
ruajtur të drejtën që sendin ta
marrë përsëri;
ii. premtonte dhënien e dhuratës
po qe se dhuratëmarrësi rron
pas vdekjes së
dhuratëdhënësit;
iii. Premtimi i dhuratës duhej bërë
para pesë dëshmitarëve.
Premtimi i dhuratës mund të
revokohej përherë.

similar documents