Qradient külək - meteonaa.esy.es

Report
MİLLİ AVİASİYA
AKADEMİYASI
Külək və onun uçuşlara təsiri
Mühazirəçi: A.X. Hacıyev
Hava axınlarının yaranma
səbəbi və onun təzyiq
sahələri ilə əlaqəsi.
Küləyin ümumi xüsusiyyətləri
Havanın yer səthinə nəzərən yerdəyişməsinə külək
deyilir. Şaquli hərəkətlər olmasaydı qış aylarında
havanın istiləşməsinə səbəb olan dəniz və okeanların
isti və rütubətli havası materiklər üzərinə hərəkət
etməzdi, erkən payız və yazın axırlarında şaxtalara
səbəb olan Arktikanın soyuq havası isə mülayim və
aşağı enliklərə daxil ola bilməzdi. Şaquli hərəkətlər isti
və soyuq hava kütlələrinin yaxınlaşmasına səbəb olur.

Küləyin istiqaməti δ və sürəti и onun əsas
xüsusiyyətləridir.
Meteorologiyada
küləyin
istiqaməti olaraq onun üfüqün hansı hissəsindən
əsadiyi istiqamət qəbul olunur (meteoroloji
külək). Küləyin istiqaməti rus və ya latın
əlifbasının hərfləri ilə dərəcə və ya rumblarla
təyin olunur (şəkil 1). Dərəcələr coğrafi
meridianın şimal istiqamətindən saat əqrəbinin
hərəkəti üzrə 0-dan 360°-yə qədər hesablanır
(həqiqi külək).
N(360⁰)
NW (315⁰)
NE (45⁰)
E (90⁰)
W (270⁰)
SE (135⁰)
SW(225⁰)
S (180⁰)
Şəkil 1. Küləyin istiqamətlərinin
sxemi.
m
Maqnit meyilliyi 5° və daha çox olan
aeroportlarda küləyin istiqaməti maqnit
meridianının şimal istiqamətindən
hesablanır (maqnit küləyi):
m    
Burada: ∆-maqnit meyilliyi.
Qərb maqnit meyilliyində müsbət, şərq
meyillikdə isə mənfi işarəsindən istifadə
edilir.
Maqnit küləkdən təyyarələrin Uçuş (enmə)
şəraitində və dairə yüksəkliyində uçuşlarda
istifadə olunur.
Həqiqi külək 1000...1500m-dən aşağı
hündürlüklərdə uçuş zamanı təyyarə heyətinə
ötürülür.
Qradient külək (sürtünmə təbəqəsindən
yuxarıda havanın qərarlaşmış hərəkəti) coğrafi
meridiandan hesablanır və marşrutlarda uçuşun
təmin olunmasında istifadə edilir.
Hava naviqasiyasında naviqasiya küləyindən istifadə
olunur. Onun istiqaməti olaraq hava axınının yönəldiyi
istiqamət qəbul olunur. Naviqasiya küləyinin istiqaməti
 н meteoroloji küləyin istiqamətindən 180 dərəcə
fərqlənir.
 н    180
Əgər δ˂180⁰ olarsa, müsbət işarəsi, δ˃180⁰ olarsa , mənfi
işarəsindən istifadə olunur. Küləyin sürəti saniyədə
metrlə(m/s-MPS), saatda kilometr (km/saat – KMH) və
düyünlə (KT) ölçülür. Sürətin ölçü vahidləri arasında əlaqə
(1 m/s=3,6 km/s, 1 düyün=0,5 m/s, 1 düyün=2 km/s).
Sürətindən asılı olaraq küləyin keyfiyyət
xarakteristikasında aşağıdakı terminologiyadan
istifadə olunur:
-zəif…………….. 3 m/s- yə qədər;
-mülayim………….4…7 m/s;
-güclü……………..8…14 m/s;
-çox güclü……..15…19 m/s;
-qasırğa…………………20…24 m/s;
-sərt qasırğa………25…30 m/s;
-fırtına…………………30 m/s-dən çox.
İstiqamətindən asılı olaraq daimi və dəyişkən
küləklər fərqləndirilir, sürətinə görə isə sabit və
şiddətli küləklər fərqləndirilir. İki dəqiqə ərzində
küləyin istiqaməti ən azı bir rumb (22,5) qədər
dəyişərsə külək dəyişkən külək hesab edilir.
Küləyin sürəti iki dəqiqə ərzində 4 m/s və daha
çox dəyişərsə o, şiddətli külək hesab edilir.
Küləyin sürətinin qısamüddətli olaraq 15 m/s və
daha çox sürətlənməsi qasırğa adlanır. Крат
Hava xəritələrində külək şəkil 2-də göstərildiyi
kimi
qeyd
olunur
(şəkil
2)
δ
90⁰
1m/s
sakit
(ştil)
u
150 5 m/s
270
25 m/s
180
7, 5 m/s
320 ⁰
10 m/s,
Şiddətli
külək
Şəkil 2. Küləyin hava xəritələrində qeyd olunması
Atmosferdə təsir edən
qüvvələr
Yer səthində təzyiqin qeyri-bərabər paylanması
bilavasitə havanın üfüqi hərəkətinə (külək) səbəb
olur. Bu isə öz növbəsində fəzada temperaturun
qeyri bircins paylanmasını şərtləndirir. Beləliklə,
küləyə Günəşin istilik enerjisinin havanın hərəkət
enerjisinə çevrilməsinin nəticəsi kimi baxmaq olar.
Hava yüksək təzyiq sahəsindən aşağ təzyiq
sahəsinə doğru hərəkət edir.
Təzyiqin üfüqi istiqamətdə dəyişməsi üfüqi barik
Г
qradiyenti
xarakterizə edir. Üfüqi barik
qradiyent təzyiqin vahid ΔS məsafədə yüksək
təzyiq sahindən aşağı təzyiq sahəsinə doğru ΔР
dəyişməsini
ifadə
edir:
р
P
Гр 
S
Məsafə vahidi olaraq 1° meridianın uzunluğu
(111 km) qəbul edilir. Г -nin qiyməti adətən 111 km
məsafədə 1...3 hPa-dan böyük olmur, lakin fırtına
zamanı 111 km məsafədə onun qiyməti 30 hPa-a çata
bilər.
р
Vahid kütləyə təsir edən üfüqi barik qradiyent
üfüqi barik qradiyent qüvvəsini G ifadə edir.
Üfüqi barik qradiyent qüvvəsinin təsiri nəticəsində
havanın yer səthi boyunca yerdəyişməsi baş
verir:
G
1 P
 S
burada: ρ-havanın sıxlığı.
Kariolis qüvvəsi
Bu, Yer kürəsinin öz oxu ətrafında sutkalıq dövr
etməsi nəticəsində yaranan inersiya qüvvəsidir.
Hərəkət edən hava kütləsi ona görə sapmaya
məruz qalır ki, Yer kürəsi öz oxu ətrafında
fırlandığı halda hava kütləsi ətalətə görə kosmik
fəzaya nisbətən ilkin hərəkət istiqamətini
saxlamağa çalışır. Kariolis qüvvəsi havanın
hərəkət istiqamətinə həmişə 90° bucaq altında
təsir edir: Şimal yarımkürəsində sola doğru,
Cənub yarımkürəsində isə sağa doğru (şəkil 3).
Buna görə də bu qüvvə axının hərəkət sürətini
dəyişmir, yalnız onun istiqamətinə təsir edir.
a)
b)
u
Fk
Fk
Şəkil 3. kariolis qüvvəsinin təsir istiqaməti:
a) Şimal yarımkürəsində;
b) Cənub yarımkürəsində
u
Vahid kütləyə təsir edən Kariolis qüvvəsi
aşağıdakı kimi təyin olunur:
Fk  2u sin 
burada: ω- Yerin fırlanma bucaq sürəti
(7,29· 10 c );
u – hava axınının sürəti;
Φ – coğrafi enlik.
Kariolis qüvvəsinin qiyməti küləyin sürəti və
coğrafi enlikdən asılıdır. Ekvatora doğru onun
qiyməti kiçilir və ekvatorda sıfıra bərabər olur
(φ=0⁰, sin 0⁰=0).
5
1
Sürtünmə qüvvəsi
Bu qüvvə hərəkət edən havanın yer səthinə
sürtünməsi nəticəsində yaranır. Sürtünmə
qüvvəsi həmişə hərəkətin əks istiqamətində
yönəlmiş olur (şəkil 4). Sürtünmə qüvvəsi küləyin
həm istiqaməti, həm də sürətinə təsir göstərir.
FT
u
Şəkil 4. sürtünmə qüvvəsinin təsiri
Vahid kütləyə təsir edən sürtünmə qüvvəsi
aşağıdakı düsturla ifadə olunur:
FT  ku
burada: к – səthin kələkötürlüyündən və
hündürlükdən asılı olan sürtünmə əmsalı.
Hündürlüyə qalxdıqca sürtünmə qüvvəsinin təsiri
azalır və 500…1000 m hündürlükdən yuxarıda
havanın hərəkətinə təsiri praktiki olaraq hiss
olunmur.
Сила Кориолиса и сила трения по порядку
величины соизмеримы с силой
горизонтального барического градиента.
Mərkəzdənqaçma qüvvəsi
Mərkəzdənqaçma qüvvəsi Fц hava axınının
əyrixətli hərəkəti zamanı yaranır. O, fırlanma
mərkəzindən əyrilik radiusu üzrə yönəlmiş olur (şəkil
5). Mərkəzdən qaçma qüvvəsinin vahid kütləyə təsir
edən qiyməti aşağıdakı düsturla təyin olunur:
u2
Fц 
r
burada: r – trayektoriyanın əyrilik radiusu.
Düzxətli hərəkət zamanı mərkəzdən qaçma qüvvəsi
sıfıra bərabər olur. Mülayim enliklərin siklon və
antisiklonlarında hərəkət zamanı (əyrilik radiusu
1000 km və daha böyük) mərkəzdən qaçma
qüvvəsinin qiyməti çox kiçik olur və buna görə də
hesablamalarda nəzərə alınmır.
Şəkil 5. Mərkəzdənqaçma qüvvəsinin təsir sxemi
Qradiyent külək və onun
növləri
Sürtünmə təbəqəsindən yuxarıda külək
qradiyent
külək u adlanır.
Sürtünmə
təbəqəsindən yuxarıda hava kütləsi iki qüvvənin
təsiri ilə hərəkət edir: üfüqi barik qradiyent və
Kariolisqüvvələri. Başlanğıc anda hava kütləsi
üfüqi barik qradiyent qüvvəsinin təsiri ilə onun
vektoru isiqamətində hərəkət edəcəkdir. Lakin,
hava hissəcikləri hərəkətə başlayan kimi Kariiolis
qüvvəsinin təsiri ilə sağ tərəfə sapmağa
başlayacaqlar. Bu, üfüqi barik qradiyent və
Kariolis qüvvələri bir birinə bərabərləşənə qədər
davam edəcəkdir (şəkil 6).
гр
P-ΔP
G
G
G
G
u2
u3
uгр
u1
Fk
Fk
Fk
Fk
P
Şəkil 6. qradiyent küləyin yaranması
Beləliklə, sürtünmə təbəqəsindən
yuxarıda havanın qərarlaşmış üfüqi
hərəkətə qradiyent külək deyilir. Qradiyent
küləyin istiqaməti izobarlara elə yönəlmiş
olur ki, alçaq təzyiq sahəsi həmişə hava
axınından solda qalır.
Qradiyent küləyin sürəti aşağıda verilmiş
şərt ilə təyin olunur:
G  Fk
Belə ki,
G
1 P
 S
olduqda Fk  2u sin  olar.
1 P
 2uгр sin 
 S
Bu bərabərlikdən:
uгр 
1
P
 2 sin  S
qazların hal tənliyindən:
və bununla da
uгр 
PV  RT ,V 
1
P
, 

RT
RT
P
 2 sin  S
RT
 2
kəmiyyətini K ilə ifadə etsək aşağıdakı
düsturu almış olarıq : u  k P
гр
sin  S
Bununla da, qradient küləyin sürətini təyin etmək
üçün düsturduru almış oluruq.
Sürtünmə təbəqəsində havanın
hərəkəti
Atmosferin yerüstü sürtünmə təbəqəsində havanın
hərəkətinə üç qüvvə təsir edir: üfüqi barik qradiyent
qüvvəsi, Kariolis və sürtünmə qüvvəsi. Bərabərsürətli
qərarlaşmış hərəkət zamanı hava kütləsinə təsir edən
qüvvələr bir birini tarazlaşdırmağa çalışırlar (onların
vektor cəmi sıfıra bərabərdir). Bu halda üfüqi barik
qradiyent qüvvəsi Kariolis və sürtünmə qüvvələrinin
cəminə bərabər olur. Belə ki, sürtünmə qüvvəsi havanın
hərəkət istiqamətinə qarşı yünəlmiş olur, Kariolis qüvvəsi
isə Şimal yarımkürəsində ondan 90° sağa meyl edir,
bununla da, hava axını sürtünmə təbəqəsində üfüqi
barik qradiyent qüvvəsinin vektorunun istiqamətindən
90°-dən kiçik müəyyən α bucağı qədər sağa sapacaqdır
(şəkil 7).
G
990
990
u
α
u
FT
Fk
995
995
F  Fk  FT
Şəkil 7. sürtünmə təbəqəsində külək
Bu bucaq sapma bucağı adlanır. Bununla belə hava axını
sürtünmə təbəqəsində izobar boyunca deyil, yüksək təzyiqli
izobardan alçaq təzyiqli izobara doğru müəyyən bucaq altında
həəğrəkət edəcəkdir.
Yer səthində külək izobar boyunca deyil, izobara
müəyyən bucaq altında əsir və əgər arxası
küləyə doğru dayansaq alçaq təzyiq sahəsi
bizdən sol tərəfdə və bir qədər irəlidə yerləşmiş
olacaqdır, yüksək təzyiq sahəsi isə bizdən sağda
və bir qədər arxada yerləşəcəkdir. Buna küləyin
barik qanunu deyilir (Beys-Ballo qanunu).
Praktiki olaraq, yerüstü xəritədə küləyin
istiqamətini müəyyən etmək üçün yüksək təztiqli
izobardan alçaq təzyiqli izobara perpendikulyar
endirmək lazımdır. Sonra onu 50-60° sağ tərəfə
meyl etdirmək lazımdır. Bununla da küləyin hansı
istiqamətdən əsdiyini müəyyən etmiş oluruq.
Küləyin hündürlükdən asılı olaraq
dəyişməsi. Termik külək
Hündürlükdən asılı olaraq küləyin sürət və istiqaməti
dəyişir. Yer səthindən 1000…1500 m hündürlüyə
qədər olan təbəqədə (sürtünmə təbəqəsi)
hündürlüyə qalxdıqca sürtünmə qüvvəsinin təsiri
azalır, buna görə də hündürlüyə qalxdıqca küləyin
sürəti artır və istiqamətini qradiyent olana qədər
sağ tərəfə dəyişir (şəkil 8). 500 m hündürlükdə
küləyin sürəti yer səthindəkindən demək olar ki,
iki dəfə artıqdır. Hündürlüyə qalxdıqca üfüqi barik
qradiyent qüvvəsinin vektorundan sapma bucağı
tədricən artır və 1000…1500 m hündürlükdə 90°yə çatır.
Şəkil 8. sürtünmə təbəqəsində küləyin
istiqamət və sürətinin hündürlükdən asılı
olaraq dəyişməsi (Ekman spiralı)
Sürtünmə təbəqəsindən yuxarıda, sərbəst
atmosferdə küləyin sürəti hündürlükdən asılı
olaraq həm arta, həm də azala bilər. Burada
küləyin həm sol, həm də sağ tərəfə dönmələri
müşahidə olunur, bəzən isə, yer səthindəki
küləyə əks istiqamətdə əsən hava axınları da
mövcud
olur.
Belə ki, sürtünmə təbəqəsindən yuxarıda
külək müvafiq səviyyənin izobarları boyunca
yönəlmiş olduğuna görə sərbəst atmosferdə
küləyin dəyişkənliyi barik sahənin
yenidən
qurulması ilə şərtlənir. Buna görə də üfüqi barik
qradiyent qüvvəsinin istiqaməti də dəyişmiş olur.
Yer səthində və müxtəlif
hündürlüklərdə alçaq və yükək
təzyiq sahələrində küləyin
paylanması
Hərəkət edən hava kütləsinə təsir edən
qüvvələri nəzərə almaqla sürtünmə təbəqəsi və
ondan yuxarıda barik sistemlərdə küləyin
istiqamətini müəyyən etmək oalr (şəkil 9).
Şəkil 9. Sürtünmə təbəqəsi və ondan yuxaıda siklon
(a) və antisiklonda (b) küləyin istiqaməti
Siklonda üfüqi barik qradiyent qüvvəsi
kənardan
mərkəzə
doğru
yönəlmişdir,
antisiklonda isə əksinə, mərkəzdən kənarlara
doğru. Sürtünmə təbəqəindən yuxarıda hava
axını Kariolis qüvvəsinin təsiri ilə G quvvəsinin
vektorundan 90° bucaq altında sağa sapır və
buna görə də siklonda külək onun mərkəzinə
nisbətən saat əqrəbinin əks istiqamətində,
antisiklonda isə saat əqrəbi istiqamətində əsir
(alçaq təzyiq sahəsi izobardan solda qalmaq
şərti ilə izobar boyunca).
Sürtünmə təbəqəsində (yer səthindən
100...1500 m-ə qədər) Kariolis və sürtünmə
qüvvəsinin təsiri ilə hava axınları G quvvəsinin
vektorundan 90° bucaq altında sağa sapırlar və
siklonda
kənarlardan
mərkəzə
doğru,
antisiklonlarda isə mərkəzdən kənarlara doğru
istiqamətlənmiş
axınlar
burağanlar
formalaşdırırlar. Başqa sözlə desək, siklon
yerüstü küləklərin yığılma sahəsinə, antisiklon
isə dağılma sahəsinə uyğun gəlir.
Həqiqi külək və onun təyyarələrin
qalxması, enməsi və marşrutlar üzrə
uçuşuna təsiri. Küləyin sürət xə
istiqamətinin təyyarələrin qalxma və
enməsinə təsiri. Yan külək.
Ekvivalent külək.
Şar-pilot, radiopilot və ya radiozond vasitəsilə
ölçülmüş faktiki külək həqiqi külək adlanır. Həqiqi külək
zaman və məkan daxilində dayanıqlı hava axını
olmadığına görə naviqasiya hesablamalarında məkan və
zamana görə məhdudiyyətlərə malikdir və fəaliyyət
radiusu və fəaliyyət dövrü ilə xarakterizə olunur.
Həqiqi küləyin fəaliyyət radiusu dedikdə, müşahidə
nöqtəsindən
küləyin
xarakteristikalarının
verilmiş
qiymətinin artmadığı məsafə, fəaliyyət dövrü dedikdə
isə, küləyin xarakteristikalarının verilmiş qiymətinin
artmadığı zaman kəsiyi başa düşülür.
Naviqasiya
hesablamalarındakı
dəqiqlik
tələblərinə müvafiq olaraq ölçülmüş (həqiqi) küləyin
fəaliyyət radiusu 100...150 km, fəaliyyət dövrü isə 3...6
saat təşkil edir. Küləyin xarakteristikalarının
dəyişməsi onun sürətindən asılıdır. Küləyin sürəti
artdıqca onun istiqaməti bir o qədər az dəyişir,
yurbulentliyə səbəb olan şiddətlilik küləyə xas
olan xüsusiyyətlərdən biridir. Küləyin bu
dəyişiklikləri xüsusən yer səthi yaxınlığında
yüksək turbulentlik nəticəsində baş verir.
Küləyin sürəti sutkalıq gedişə malikdir. Yerüstü təbəqədə
gündüz saatlarında maksimal qiymətə, gecə siə minimal
qiymətə malik olur. Orta və yuxarı hündürlüklərdə
küləyin maksimal sürəti gecə, minimal sürəti isə gündüz
(konveksiyanın tormozlayıcı təsiri olmadıqda) müşahidə
olunur. Adətən yüksəklik artdıqca küləyin sürəti artır və
tropopauza altında maksimal qiymət alır, tropopauzadan
yuxarı isə küləyin sürəti azalır. Tropopauza altında çox
zaman 30 m/s-dən (100 km/saat) çox sürətə malik
bircins istiqamətli güclü külək axınları müşahidə olunur.
Bu küləklər şırnaq axınları adlanırlar
Uçuş aeroportunda ölçülmüş küləyin fəaliyyət
radisusndan daha uzunməsafəli hava trasaları
üzrə uçuşların planlaşdırılması və həyata
keçirilməsi zamanı barik topoqrafiya xəritələrinə
əsasən hesablanmış qradiyent küləkdən istifadə
etmək daha məqsədəuyğun hesab edilir.
Qradiyent küləyin hesabi xarakteristikaları
təyyarənin idarə olunmasında dəqiqliyi nəzərə
alaraq
bütün
mühəndis-şturman
hesablamalarında istifadə oluna bilər. Lakin,
nəzərə almaq lazımdır ki, qradiyent külək həqiqi
küləkdən fərqlənir.
Həqiqi külək qradiyent küləkdən istiqamətə
görə ±30⁰, sürətə görə isə -10...15% fərqlənir
(ageostrofik fərqlənmə). Hava axını nə qədər
düzxətli və daha böyük sürətə malik olarsa, həqiqi
küləyin istiqaməti ilə qradiyent küləyin istiqaməti bir
o qədər birbirinə uyğun gəlmiş olar.
Külək həm yerüstü təbəqədə, həm də
hündürlüklərdə MA-nın işinə əhəmiyyətli təsir
göstərir. Yerüstü külək təyyarələrin qalxması və
enməsinə, hündürlüklərdə külək isə uşuşun
naviqasiya
elementlərinə
təsir
göstərir.
Aerodromda güclü külək zamanı görünüş
məsafəsinin aerodromun minimumundan aşağı
düşməsinə səbəb olan çovğun və toz fırtınası
kimi aviasiya üçün təhlükəli atmosfer hadisələri
baş verə bilər. Qasırğa və boran kimi atmosfer
hadisələri uçuş və enmə zamanı aviaqəzalara
səbəb ola bilər. Küləyin turbulentlik xüsusiyyəti
təyyarələrin intensiv sirkələnməsinə səbəb olur.
Külək
təyyarələrin
uçuş-enmə
xüsusiyətlərinə əhəmiyyətli təsirə malikdir.
Təyyarələrin uşuş və enməsi küləyə qarşı həyata
keçirilir. Belə ki, qarşı külək ayrılma və enmə
sürətini azaldır, uçuş və enmə zamanı qaçış
məsafəsini azaldır. Qarşı külək uçuş zamanı
əlavə təsir yaradaraq hərəkətə başlayan zaman
təyyarənin dayanıqlığını və idarə olunmasını
artırır.
Səmt küləyi zamanı isə əksinə olaraq, qaçış
məsafəsi artır və hərəkətə başlayan zaman
təyyarənin dayanıqlığı və idarəolunması pisləşir.
Qaçış məsafəsi və vaxtı, uçuş (enmə)
distansiyası aerodromun uçuş enmə zolağının
ölçülərinə əsasən təyin olunur.
Güclü yan küləklər zamanı təyyarınin uçuş
və enməsi əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşir. Yan
küləkdə uçuş zamanı təyyarənin idarəetməsini
çətinləşdirən əlavə aerodinamik qüvvələr yaranır.
Bu qüvvələrin təsiri ilə əymə və dönmə momenti
yaranır. Əymə momenti qanadların qeyri bərabər
üfürülməsi zamanı yaranır. Məsələn, külək
təyyarənin hərəkət xəttinə nəzərən sağa
istiqamətlənirsə sağ qanad səthində qaldırma
qüvvəsinin təsiri artır, sol qanadda isə azalır.
Ağırlıq mərkəzi və küləyin yan təzyiq mərkəzi üstüstə düşmədikdə dönmə momenti baş verir. Buna
görə də, yan külək təyyarəni küləyə əks
istiqamətə çevirməyə çalışır. Çox güclü külək
zamanı dönmə momentinə əks olan qruntun
şassinin təkərlərinə təsiri təyyarəni saxlamaq
üçün az ola bilər və təyyarə UEZ-in əksinə
dönəcək.
Yan külək təyyarənin enməsi zamanı daha böyük
çətinliklər yaradır. Əsas çətinlik ondan ibarətdir ki,
pilot təyyarənin sürüklənməməsi üçün çalışır.
Küləyin qeyri-dəqiq nəzərə alınması təyyarənin
UEZ-dən kənarda enməsinə səbəb ola bilər.
Güclü yan külək zamanı UEZ-ə toxunarkən
təkərin şininin partlaması və şassının qırılması
baş verə bilər. Enərkən qaçış zamanı da dönmə
və əymə momentləri baş verir.
Bütün deyilənləri nəzərə alaraq, hər bir təyarə tipi
uçuş və enməni yerinə yeriməsi üçün yan küləyin
mümkün maksimal sürəti təyin olunur. Onun
qiyməti
təyyarənin
konstruksiya
xüsusiyyətlərindən və qanada düşən xüsusi
yükdən asılı olur.
Təyyarələrin enmə dəqiqliyinə həmçinin, UEZ boyunca
və yerüstü təbəqə (60...100 m hündürlüyə qədər) küləyin
xarakteristikalarının
dəyişkənliyi
əhəmiyyətli
təsir
göstərir. Dəyişkənliyin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsi
məqsədilə külək sürüşməsi anlayışından istifadə
olunur. Bu, qısa məsafədə küləyin xüsusiyyətlərinin
dəyişməsi deməkdir. Üfüqi və şaquli külək sürüşmələri
fərqləndirilir. Rul ilə monevr və mühərriklərin dartısı
olmadıqda külək sürüşməsi hesabi enmə nöqtəsinə
nisbətən təyyarənin irəlidə və geridə oturmasına səbəb
ola bilər.
Uzun məsafəli traslar üçün mühəndisşturman hesablamalarında qradiyent külək
əvəzinə ekvivalent küləkdən u istifadə olunur.
Ekvivalent külək uçuş marşrutu boyunca yonəlmiş
hesabi külək olub səmt sürətini həqiqi külək kimi
təsir göstərir.

W
Ekvivalent küləyin qiyməti şəmt sürəti və

havanın sürətinin V modul fərqinə bərabərdir:
э


uэ  W  V
Ekvivalent külək - skalyar kəmiyyətdir.
Səmt ekvivalent külək müsbət, qarşı ekvivalent
külək isə mənfi hesab olunur.
Ekvivalent kulək üçün analitik ifadə küləyin
naviqasiya üçbucağından alına bilər (şəkil 10).
u2
uэ  u cos  sin 2 
V
burada:u – küləyin sürəti;
ε –küləyin bucağı;
V- sürət.
Şəkil 10. Küləyin naviqasiya üçbucağı
Verilmiş düstur verilmiş məntəqədə meəyyən
zaman anı üçün ekvivalent küləyi təyin etməyə
imkan verir. Marşrut üzrə orta ekvivalent külək
aşağıdakı düsturla müəyyən olunur:
uэср
1 i n
  uэi Si
S i 1
burada: S – marşrutun uzunluğu;
uэi - hissədə ekvivalent küləyin qiyməti;
Si - hissənin uzunluğu;
n - marşrut üzrə hissələrin sayı.
UEZ-nın proekti zamanı əsas diqqət ərazidə
hakim olan küləklərə verilir. Əsas UEZ-nın
istiqamətini hakim küləyə əsasən yönəldirlər,
digər zolaqlar isə köməkçi rolunu oynayırlar.
Müxtəlif istiqamətli küləklərin təkrarlanması haqda
məlumat külək müşahidələrinin iqlim işlənməsi
nəticəsində əldə edilir və külək gülü şəklində
təqdim edilir. . Küləyin müvafiq istiqamətinin faizlə
təkrarlanması səkkiz rumb üzərində qeyd olunur.
Alınmış kənar nöqtələr düz xətlə birləşdirilir
(şəkil 11).
Şəkil 11. Külək gülü
Təyyarələrin qalxma və enməsinə az təsir
edən, sürəti 3 m/s-dən böyük olmayan küləklər
adətə şəlakət vəziyyətinə aid edilirlər. Şəlakətin
təkrarlanması külək gülünün mərkəzində dairə ilə
qeyd olunur. Şəkildə verilmiş diaqrama əsasən
belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, verilmiş külək
gülündə cənub-qərb və şimal-şərq istiqamətli
küləklərin təkrarlanması (40%) üstünlük təşkil
edir. bu istiqamətə əsasən verilmiş ərazi üçün
əsas
UEZ-nı
inşa
etmək
lazımdır.
Külək gülü aylıq, fəsli və illik olaraq tərtib olunur.
Küləyin ölçülmə metodları
Yer səthində küləyin xarakteristikalarının
təyinində
meteoroloji
cihazlardan
(flüger,
anemometr, anemorumbometr, nemorumboqraf)
istifadə olunur. Flüger – küləyin sürət
vəsitiqamətinin təyinində istifadə olunan ilk
meteoroloji cihazlardan biridir. O, çarpaz
üzərində şaquli ox ətrafında fırlanan üzərində
rumb göstəriciləri olan flüqarkadan və küləyin
sürətini (m/s ilə) təyin edən metal lövhədən
ibarətdir.
Anemometr – küləyin sürətini ölçmək üçün cihaz.
Adətən həssas element kimi bir neçə yarımkürəyə malik
förlanqıc olur və vahid zamanda fırlanma tezliyinə
əsasən
küləyin
sürəti
təyin
oluniur.
Anemorumbometr - küləyin ani, orta və maksimal
sürəti və istiqamətini məsafədən ölçmək üçün təyin
olunmuşdur. Bu cihazlarda küləyin sürətini ölçmək üçün
həssas element olaraq dörd və ya səkkiz pərli
fırlanğıcdan, istiqaməti təyin edən həssas element kimi
isə flüqarkadan istifadə edilir. Cihazın iş prinsipi müvafiq
elektron ölçü cihazlarının hesablanmış göstəricilərinin
küləyin sürət və istiqamətinin elektrik qiymətlərə
çevrilməsinə əsaslanır.
Anemorumboqraf – keləyin sürət və
istiqamətini qe\ydə alan özüyüzan cihaz.
Radiozond – günün istənilən saatında,
buludluq və yağıntının olmasından asılı
olmayaraq
istifadə
oluna
bilər.
Radiozondlamanın
mahiyyəti
şar-pilota
bərkidilmiş
radiozondun
radiolokasiyasının
təyinindən ibarətdir. Müşahidələr meteoroloji
radiolokasiya stansiyalarında (MRL) aparılır. Bu
zaman radiozondun maili məsafəsi, azimutu və
yerləşmə bucağı lentdə qeydə alınır. Bu
məlumatlara əsasən müxtəlif hündürlüklərdə
küləyin istiqaməti və sürətinin təyini həyata
keçirilir.
Biliklərin yoxlanılması üçün suallar.
1. Külək nəyə deyilir?
2. Küləyin sürət və istiqamətinin ölçü vahidləri
3.
4.
5.
6.
hansılardır?
Küləyin sürətini km/saat-dan m/s-yə necə
çevirmək olar?
Hansı aeroportlarda maqnit küləyi qeyd
olunur?
Külək nəyin hesabına yaranır?
Üfüqi barik qradiyent nəyə deyilir? Onun orta
və maksimal qiymətlərini göstərmək.
7. Küləyin sürətinin qiyməti nədən asılıdır
(üfüqi barik qradiyentin düsturunda)?
8. Kariolis qüvvəsi nəyin hesabına yaranır və təsir
edir?
9. Kariolis qüvvəsinin düsturunu yazmaq və onun
fiziki mənasını izah etmək.
10. Sürtünmə təbəqəsində (sürtünmə
təbəqəsindən yuxarıda) hərəkət edən hava
kütləsinə hansı qüvvələr təsir edir?
11.Qradiyent külək nəyə deyilir?
12.Sürtünmə təbəqəsində (sürtünmə
təbəqəsindən yuxarıda) külək izobarlara nisbətən
necə əsir?
13. Siklon (antisiklon) nəyə deyilir?
14. Küləyin barik qanununu izah etmək.
15. Sürtünmə təbəqəsində (sürtünmə
təbəqəsindən yuxarıda) küləyin sürət və
istiqaməti necə dəyişir?
16. Termik külək nəyin sayəsində yaranır?
17. həqiqi külək haqda məlumatın fəaliyyət
müddəti (fəaliyyət radiusu) nə qədərdir?
18. Ekvivalent külək nəyə deyilir və hansı
məsələlərin həllində ondan istifadə edilir?
19. Külək gülü nədir?
20. Küləyin sürət və istiqaməti Yer səthinə yaxın
müxtəlif hündürlüklərdə necə təyin olunur?

similar documents