Kritika čistog uma

Report







“Filosofija je, dakle, sistem filosofskih saznanja, ili, umnih saznanja
iz pojmova. To je školsko shvatanje ove nauke. Prema svetskom
shvatanju ona je nauka o poslednjim svrhama ljudskog
uma”.(Kant,1990:32)
“Polje filosofije u tom kosmopolitskom značenju može se svesti na
sledeća pitanja:
1. šta ja mogu da znam?
2. šta treba da činim?
3. čemu smem da se nadam?-i
4. šta je čovek?
Na prvo pitanje odgovor daje metafizika, na drugo etika, na treće
religija i na četvrto antropologija. Ali u osnovi bi se sve to moglo
računati u antropologiju, zato što se tri prva pitanja odnose na
poslednje”. (Kant, 1990:34)



Problem koji je pobudio Kantovu misao je da ni
empiristička ni racionalistička nauka nisu odgovorili - u
čemu se sastoji i na čemu počiva odnos saznanja
prema predmetu.
Nesumnjivo je da nauka postoji, ali otkud potiče naša
mogućnost naučnog saznanja. To čuđenje kako je
moguća nauka formiralo je Kantova pitanja: kako je
moguća čista matematika? kako je moguća čista
prirodna nauka? kako je moguća metafizika kao prirodna
dispozicija? i kako je moguća metafizika kao nauka?
“1. Kantov vlastiti, dugo odmjeravani odgovor na to
pitanje, jest Kritika čistog uma”. (Windelband,1988:113)


Kant je u djelu postavio jasan zadatak:
Zadatak kritike je da metafiziku izvede na
siguran put nauke, kako bi joj bilo dostupno
polje njenih saznanja, koja se neće uvećati, ali
sa određenim principima i granicama biće
sigurna njena upotreba.





Kant postavlja pitanje: da li postoje takva saznanja koja
su nezavisna od iskustva?
Sve naše saznanje počinje iskustvom. “Ali, premda
celokupno saznanje počinje sa iskustvom, ipak zbog toga
ne proističe sve saznanje iz iskustva”.(Kant,1990: 31)
Kant pronalazi saznanja koja su nezavisna od iskustva.
Kant ta saznanja naziva a priori i razlikuje ih od empiričkih
saznanja koja imaju svoje izvore a posteriori, to jest u
iskustvu. ( Kant, 1990: 31)
Cilj kritike je bio: utvrditi da li je metafizika moguća.
Metafizička saznanja moraju biti apriorna, tj. nezavisna od
svakog iskustva.
Prije upućivanja u strukturu djela treba se zadržati i ispitati koje značenje ima riječ čisto i kritika u
naslovu djela?

Kritika čistog uma nije kritika sistema i knjiga, već kritika (saznajne moći) mogućnosti našeg
znanja, našeg iskustva, a izvjesno je po Kantu da naše saznanje počinje iskustvom.

Čisto ili apriori omogućava iskustvenom saznanju karakter univerzalnog, nužnog i istinitog.

“Ja nazivam čistim (u transcendentalnom smislu) sve predstave u kojima se ne nalazi ništa što
pripada osjećaju”. ( Kant, 1990: 52)

“Termin ‘kritika’ znači da misao samu sebe dovodi u pitanje da bi saznala i procenila sopstveni
domet. Termin ‘um’ takođe mora da bude objašnjen. Kant umom u svom prvom kritičkom delu
naziva misao ukoliko ona nastoji da sazna, dakle, teorijsku misao koja se odvija u subjektu
saznavanja. Da bi to bilo sasvim jasno, trebalo bi reći: ‘Kritika čisto teorijskog uma’ jer je tu reč
samo o umu koji proizvodi teoriju, koji teži ka saznanju. Što se tiče termina ‘čist’- postoji jedna čisto
Kantovska primena te reči- on znači da se kritika bavi umom ukoliko on ništa ne duguje iskustvu,
ukoliko je na samog sebe upućen, ukoliko nema nikakve veze sa empirijskim rezultatima, sa
datostima koje potiču od čula. Objekt kritike je, dakle, čist oblik misli, onakve kakva je pre iskustva i
kad uslovljava iskustvo. Kant se tu služi jednom drugom reči, čiji je smisao otprilike (ali ne potpuno)
isti kao i smisao reči čist. To je termin a priori, kao suprotnost onom a posteriori. A priori je ono što
se nalazi u duhu pre našeg iskustva; a posteriori je ono što proističe iz našeg iskustva. Prema
tome Kritika čistog uma postavlja sebi zadatak ispitivanja teorijske misli od strane nje same ukoliko
ona sadrži nešto a priori”.( Herš,1998: 168)

Da bi se razumjelo Kantovo tumačenje apriornog saznanja treba
uočiti klasifikaciju sudova na analitičke i sintetičke. U analitičkim
sudovima predikat je sadržan u subjektu./ Sva su tijela rasprostrta
(protežna)/. Prostornost je spojena sa tijelom. Sintetični sudovi pak
predikatom pridaju subjektu nešto što u njemu još nije uključeno./
Sva tijela su teška/: Veza između subjekta i predikata je u
sintetičnom sudu samo slučajna. Sintetički su sudovi aposteriorni.
Međutim, Kant smatra da postoje i sintetički sudovi a priori.
To su sudovi koji se nalaze u matematici, aritmetici /7+5=12/,
geometriji, fizici i moralu i objašnjavaju kako je moguća nauka.





Kritika čistog uma se sastoji od predgovora /prvom i drugom
izdanju /uvoda i dva glavna dijela:
Transcendentalna teorija o elementima i transcendentalna teorija o
metodi.
Prvi dio čine: transcendentalna estetika i transcendentalna logika.
Na kraju, transcendentalna logika se dijeli: na transcendentalnu
analitiku i transcendentalnu dijalektiku.
Drugi dio Kritike čistog uma nosi naslov 'Transcendentalna teorija
o metodi'. Tu Kant daje određenje formalnih uslova potpunog
sistema čistog uma. On ne misli u tom dijelu na metodičke principe
naučnog saznanja, već na metodu opšte filozofske primjene
umskog kritičkog saznanja koja se stekla u transcendentalnoj nauci
o elementima.



Saznanje se ne određuje predmetom, već
predmet prema saznanju. (Kopernikanski
okret)
Prije razmatranja strukture Kant upućuje:
“ ...da postoje dva stabla ljudskog saznanja
koja možda niču iz istog korena, ali koji
nama nije poznat, naime čulnosti i razuma;
pomoću čulnosti predmeti nam bivaju d a t i.
A razumom se z a m i š l j a j u”. (Kant,
1991:47)
Transcendentalna estetika - nauka o
svim čulnim principima a priori









Kao nauka o apriornim formama čulne spoznaje transcendentalna estetika
analizira prostor i vrijeme.
Prostor i vrijeme su čisti opažaji, apriorne forme saznanja, uslovi čulnog
saznanja.
Prostor je uslov vanjskog iskustva, dok je vrijeme uslov unutrašnjeg iskustva.
Vrijeme je uslov matematike, aritmetike. Prostor je uslov geometrije.
Vrijeme i prostor nisu diskurzivni.
Vrijeme i prostor nisu neke iluzije. One imaju svoje postojanje/empirički realitet/.
Ali to postojanje ili taj realitet je ograničen samo na područje fenomena, a ne
vrijedi izvan sfere u kojoj se one nama pojavljuju. Stoga Kant ističe da su prostor
i vrijeme transcendentalno idealni.
Ono što se pokazalo u transcendentalnoj estetici je da svaki opažaj nije ništa
drugo do predstava o pojavi.
Sa transcendentalnom estetikom Kant je pronašao čiste opažaje a priori.


Transcendentalna estetika, koja polazi od određenja da je saznanje
prije svega opažanje, otkrila je i apriorne uslove našeg opažanja. Ali
saznanje je i opažanje koje misli.
“Ako nazovemo čulnošću receptivitet našeg duha, naime njegovu
moć da prima predstave ukoliko biva na neki način aficiran, onda je
nasuprot tome razum sposobnost njegova da proizvodi predstave ili
spontanitet saznanja. Prema samoj prirodi našoj opažanje može biti
samo i jedino čulno, to jest ono samo sadrži način na koji nas
predmeti aficiraju. Naprotiv, sposobnost da se jedan predmet čulnog
saznanja zamisli jeste razum. Nijedna od ovih osobina ne može se
pretpostaviti drugoj. Bez čulnosti ne bi nam ni jedan predmet bio
dat, a bez razuma se nijedan predmet ne bi zamislio. Misli bez
sadržaja jesu prazne, a opažaji bez pojmova jesu slepi”. (Kant,
1990: 73)
Treba zato ispitati kako je moguće apriorno razumsko
saznanje ili otkud našem razumskom saznanju
univerzalan, nužan i istinit karakter.”Ono opaženo samo
jeste saznato biće samo onda ako ga svako sebi
samome i drugome može učiniti razumljivim i saopštiti”.
( Heidegger, 1979: 26)
 Transcendentalna logika je nauka o a priornim
zakonima razumskog saznanja. Transcendentalnu logiku
čine analitika i dijalektika. U prvom dijelu
transcendentalna analitika otkriva se princip iznalaženja
svih čistih pojmova razuma - 12 kategorija, dok se drugi
dio bavi transcendentalnom dedukcijom načinom na koji
se pojmovi a priori mogu odnositi na predmete.



U svojim predavanjima objavljenim u spisu Logika Kant prvo
objašnjava samu prirodu u kojoj se sve dešavanje odvija po
pravilima. “Cela priroda uopšte nije zapravo ništa drugo negoli neka
povezanost pojava po pravilima; i nigde nema nikakve lišenosti
pravila”. (Kant, 1990: 17) Sposobnost zamišljanja pravila pruža nam
razum. “Kao i sve naše moći skupa tako je pak i, naročito, razum pri
svojim operacijama privržen pravilima, koja možemo da istražujemo”.
(Kant, 1990:18)
“ Sva pravila po kojima razum postupa su ili nužna ili slučajna...
Nauka o nužnim zakonima razuma i uma uopšte, ili, što je svejedno,
o čistoj formi mišljenja uopšte, naziva se pak logika”. (Kant, 1990:
19)
Kant polazi od određenja razuma kao moći mišljenja i suđenja, prihvatajući autoritet
formalne logike i njenu podjelu sudova. Protivi se tradicionalnom određenju suda da
je sud veza pojmova. ''...mi sve radnje možemo da svedemo na sudove, tako da se
razum uopšte može predstaviti kao moć suđenja''. Kant sudove dijeli prema:
1. kvantitetu na: opšte, posebne i pojedinačne
2. kvalitetu na: potvrdne, odrečne (negativne) i beskonačne
3. relaciji na: kategoričke, hipotetičke i disjunktivne
4. modalitetu na: problematične, asertorične i apodiktične
 Svaka vrsta suda po Kantu određena je jednim apriornim pojmom iz tog slijedi 12
čistih apriornih pojmova razuma i to:
1. Prema kvantitetu: jedinica, množina, cjelokupnost
2. Prema kvalitetu: realitet, negacija, limitacija
3. Prema relaciji: inherencija i subzistencija (substantia et accidens, supstancija i
akcidens), kauzalitet i dependencija (uzrok i posljedica) i zajednica ( uzajamni odnos
između onog što djela i trpi, uzajamno djelovanje aktivnog i pasivnog)
4. Prema modalitetu: mogućnost-nemogućnost, biće-nebiće, nužnost-slučajnost


Saznanje nekog predmeta uopšte nije moguće bez
kategorija. Svaki predmet našeg saznanja mora biti na
bilo koji način sintetiziran. Struja nepovezanih predstava
ne bi mogla činiti saznanje. Ta veza u raznovrsnosti ne
može doći preko čula. Ona je nužno djelo razuma i kao
predstava sintetičkog jedinstva raznovrsnosti već
pretpostavlja mogućnost jedinstva. Osnov tog jedinstva
jeste jedinstvo svijesti. Sve predstave prati ono: ja
mislim. ‘Ja mislim’ nije dano čulnošću, nego je ono čin
spontaniteta. To je čista apercepcija ili transcendentalno
jedinstvo svijesti. Saznanje se sastoji u tome da se
raznovrsnost predstava koje su dane u čulnosti povežu. I
to u razumu koji vrijedi nezavisno od iskustva.


Objašnjenje načina na koji se pojmovi a priori odnose
prema predmetima Kant smatra da je zadatak
transcendentalne dedukcije.
“Ona se sastoji u izlaganju čistih pojmova razuma (a s
njima i svega teorijskog saznanja a priori) kao principa
mogućnosti iskustva, iskustva pak kao odredbe
pojava u prostoru i vremenu uopšte; naposletku ona
utvrđuje da ova odredba proizlazi iz principa
praosnovnog sintetičkog jedinstva apercepcije kao
forme razuma u odnosu prema prostoru i vremenu
kao primarnih formi čulnosti”. (Kant, 1990:122)
Analizirajući razliku između opšte logike Kant iznosi ulogu razuma, moći suđenja i uma
u transcendentalnoj logici.
“Transcendentalna logika, pošto je ograničena na jedan određeni sadržaj, naime samo
na sadržaj čistih saznanja a priori, ne može u ovoj podeli da postupi kao opšta
logika...Razum i moć suđenja imaju u transcendentalnoj logici svoj kanon za
upotrebu koja objektivno važi, koja je, dakle, istinita i otuda spadaju u njen analitički
deo. Međutim, um u svojim pokušajima koje čini, da bi dokučio nešto a priori o
predmetima i da bi proširio saznanje izvan granica mogućeg iskustva, jeste potpuno
dijalektičan i njegova varljiva tvrđenja nisu nikako podesna za jedan kanon kakav ipak
analitika treba da sadrži.
Analitika osnovnih stavova biće, prema tome, samo jedan kanon za moć suđenja,
kanon koji će je učiniti da na pojave primjenjuje pojmove razuma koje sadrže uslove
za pravila a priori. Ja ću se iz tog razloga, uzimajući u pretres prave osnovne stavove
razuma, poslužiti nazivom doktrina moći suđenja kojim se ovaj posao tačnije
označuje”. ( Kant, 1990:123)
Svaka sinteza moguća je samo pomoću razuma i to tako da
raznovrsnost predstava dođe u jedinstvo apercepcije. Razum vrši
sintezu samo pomoću apriornih kategorija. Kategorije nam
omogućavaju iskustvena saznanja. Kategorije se primjenjuju u
praktična saznanja, ali se iz toga stvara pitanje kako se razne
kategorije primjenjuju u praktičnom saznanju. Taj problem Kant
analizira u ‘moći suđenja’.
Moć suđenja je sposobnost koja supsumira empiričke intuicije pod čiste
pojmove razuma. Da bi supsumcija bila moguća potrebna je
posrednička predstava koja mora biti čista s jedne strane- čulna, a sa
druge- intelektualna. Jedna takva predstava je transcendentalna shema
(šema).
Šemu koja je proizvod mašte, moramo razlikovati od slike. Slika je pojedinačna,
reprodukcija određenog pojedinačnog opažaja, dok je šema slična pojmu.
'Šeme nisu ništa drugo do vremenske odredbe apriori po pravilima, a pravila se
odnose prema redu kategorija na vremenski niz, vremenski sadržaj, vremenski
red, i na kraju na vremenski spoj u pogledu svih mogućih predmeta''.
“Ovaj šematizam našeg razuma u pogledu pojava i njihove proste forme jeste
jedna veština, skrivena u dubinama čovekove duše; i mi ćemo teško ikada
izmamiti od prirode, da bismo ga neprekrivenog stavili ispred naših očiju”.
(Kant, 1990:128)
Iz nauke o šematizmu čistih pojmova razuma slijedi nauka o osnovnim stavovima čistog razuma.
Razum proizvodi a priori stanovite principe koji regulišu objektivnu upotrebu razuma. Stoga nam
i tabela kategorija pruža putokaz za tabelu osnovnih stavova. Iz tog se izvodi četiri skupine
principa:
1) principi koji odgovaraju kategoriji kvantiteta zovu se 'aksiomi opažaja'. Glasi : Svi su opažaji
protežne (prostorne) veličine;
2) princip koji odgovara kategoriji kvaliteta zove se ''anticipacija opažaja''. Glasi : U svim
pojavama ono što je realno ima intenzivnu veličinu;
3) princip koji odgovara kategoriji relacije zove se 'analogija iskustva‘. Glasi: Iskustvo je
moguće samo na osnovu predstave o nužnoj vezi među opažajima;
4) princip koji odgovara kategoriji modaliteta zove se 'postulat empiričkog mišljenja uopšte'' a,
postavljen je prema mogućnosti: ono što se slaže s formalnim uslovima iskustva jeste moguće;
prema stvarnosti: ono što stoji u vezi s materijalnim uslovima iskustva jest stvarno; prema
nužnosti: ono čija je veza sa stvarnim određena prema opštim uslovima iskustva jeste nužno.
Tako je Kant odgovorio kako je moguća čista prirodna nauka. Nauka je moguća jer se predmeti
iskustva, moraju nužno podrediti određenim apriornim uslovima. Predmeti da budu predmeti
saznanja, stavljeni su nužno u odnos s jedinstvom apercepcije. Oni su stavljeni u taj odnos time
što su supsumirani pod apriorne forme i kategorije. Kompleks mogućih predmeta iskustva
formira prirodu u odnosu prema jedinstvu samosvijest.



Transcendentalna dijalektika istražuje transcendentalne ideje.
Poslije kritičke analize čulnosti i razuma Kant ispituje ulogu uma u
mogućnosti metafizike. U čulnosti je Kant pronašao transcendentalne
forme opažanja, u razumu čiste pojmove razuma ili kategorije, u umu
on nalazi ideje. Te ideje ne mogu proširiti naše znanje, ali one imaju
pozitivnu ' regulativnu' funkciju. Kant ih izvodi iz čistog uma, i to iz
njegove radnje zaključivanja, silogizma. Kako postoje tri vrste
silogističkog zaključivanja: kategoričko, hipotetičko i disjunktivno njima
odgovaraju tri vrste kategorija relacije i to: supstancija, uzrok i
zajednica. Stoga postoje i tri glavne ideje čistog uma: duša, svijet i Bog.
Um u težnji da otkrije bezuslovno zapada u privid.
Zadaća je transcendentalne dijalektike je da razbije dijalektički privid.
Kant se bori protiv privida–dokazima koje provodi preko paralogizama,
antinomija i ideala.



Prema transcendentalnom idealizmu dana su nam samo opažanja i njihov
napredak. On se ne osvrće na argument svih umnih zaključaka:
‘'Ako je dano ono što je uvjetovano/uslovljeno/ tako je dan i cijeli niz
uvjeta/uslova/: osjetilni predmeti dani su nam kao uvjetovani/uslovljeni/, prema
tome dan je i cijeli niz uvjeta/uslova/''. (Kunzmann,Burkard, Wiedmann,
2001:139 ) Teza i antiteza ovih antinomija nisu krivi zaključci nego se obje
mogu dokazati na polju stare metafizike. Teze pokazuju gledišta dogmatskih
racionalista, a antiteze zastupaju empiristi. Stoga su obje sukobljene strane
podložne istom pogrešnom zaključku, koji miješa obje. I na kraju Kant
obrađuje ideal čistog uma, tj. Boga, analizirajući 3 dokaza o Bogu/ontološki,
kosmološki i fizičko-teološki/. Kantova pobijanja zasnivaju se na dokazima da
svi oni miješaju noumenalne predmete s fenomenalnima te da se nikako ne
mogu utemeljiti na iskustvu. Bog se ne može ni dokazati ni opovrgnuti.
Ideje koje ne mogu biti konstitutivna (sadržajna) načela spoznaje, mogu biti
regulativna načela, vodiči života, vječni ciljevi i zadaće. Ideju slobode volje,
besmrtnosti duše i Boga, koje teorijski um nije mogao spoznati, za praktični
postaju uslov.

Tradicionalna racionalna psihologija sadrži paralogizme,
tj. krive silogizme. Paralogizmi racionalne psihologije
temelje se na povezivanju subjekta i supstancije. Ja je
subjekt i prema tradicionalnoj psihologiji, supstancija.
Protiv toga Kant razlikuje Ja apercepcije (kao subjekt)
od navodne supstancije duše (kao objekta):'' Jedinstvo
subjekta... samo je jedinstvo u mišljenju, čime nije dan
nikakav predmet, na koje se dakle ne primjenjuje
kategorija supstancije,....koja pretpostavlja opažaj. Zato
se ovaj subjekt uopšte ne može saznati''. (Kunzmann,
Burkard, Wiedmann, 2001: 141) Stoga nema ni
saznanja o duši kao jednostavnoj, besmrtnoj i
nematerijalnoj supstanciji.






Antinomije nastaju iz prividnih dokaza koje sebi um daje o
suprotnim tezama o svijetu.
1. Svijet je konačan – ili: svijet je beskonačan.
2. Svijet je sastavljen od prostih elemenata- ili: svijet je sačinjen od
jedne beskrajno djeljive materije.
3. Cijeli svijet je kauzalno određen- ili: postoji i izvjestan kauzalitet
putem slobode.
4. U univerzumu je sve slučajno- ili: u univerzumu postoji nešto
nužno.
Prve dvije antinomije sadrže pogrešne odgovore sa obe strane;
druge dvije sadrže pogrešne odgovore koji mogu da budu tačni sa
obe strane, ako se jedini primijenjuju na fenomene u svijetu, a drugi
na ono što nikada ne može da bude fenomen.

“U posljednjem glavnom dijelu dijalektike Kant obrađuje ideal čistog uma, tj.
boga. U središtu stoje tri dokaza o bogu:
1. ontološki iz ideje boga.
2. kozmološki iz nužnosti najvišeg bića za objašnjenje bilo čega što postoji.
3. fizičko-teološki iz svrhovitosti svijeta zaključuje na njegova tvorca.
Kantova se pobijanja osnivaju na dokazu da svi oni miješaju noumenalne
predmete s fenomenalnim te da se nikako ne mogu utemeljiti na iskustvu.
Najviše se biće ne može dokazati kao ni opovrgnuti,
‘ali je ipak ideal bez pogreške pojam koji zaključuje i ovjenčava cijelu ljudsku
spoznaju’ “. (Kunzmann, Burkard, Wiedmann, 2001: 141)

Nauka o metodi ima zadaću da praktični interes
logike dovede do njenog cilja. Nauka je usmjerena
samo na metodu saznanja čistog uma i ima četiri
dijela.


U prvom dijelu 'Transcendentalna teorija o metodi ‘ je
‘Disciplina čistog uma‘. Čisti um mora biti
disciplinovan u svojim hipotezama. Dokazivanje se
izvodi pomoću principa mogućnosti, a ne direktno na
traženi predikat.
U drugom dijelu nauke o metodi Kant govori o
Kanonu čistog uma tj. o skupu apriornih principa za
pravilnu primjenu određenih moći saznanja. Ovdje
Kant suprotstavlja tri sudbonosna pitanja: Šta mogu
znati? Šta treba da činim? Čemu smijem da se
nadam?


Arhitektonika čistog uma čini treći dio nauke o metodi. Sve se
saznanje dijeli na istorijsko i racionalno, tj. na saznanje datih
činjenica i saznanje osnovnih principa. Racionalno saznanje iz
pojmova je (filozofija) i saznanje iz konstrukcija pojmova
(matematika). Filozofija ima dva predmeta: prirodu i slobodu i sadrži
prirodni i moralni zakon.
Filozofija pririode proučava sve što jeste, a filozofija običaja ono što
bi trebalo biti.

I na kraju, četvrti dio nauke o čistoj metodi obrađuje Istoriju čistog
uma.


''Idealizam se sastoji u tvrdnji da nema drugih osim misaonih bića,
ostale stvari, za koje mislimo da ih opažamo u zrenju, bile bi samo
predodžbe (predstave) u misaonim bićima, kojima uistinu ne
odgovara nikakav spoljašnji predmet. Ja naprotiv kažem: Nama su
stvari dane kao predmeti naših osjetila, koji se nalaze izvan nas, ali
o tome šta su te stvari same o sebi, ne znamo mi ništa, nego
spoznajemo njihove pojave, tj. predodžbe (predstave) koje one u
nama proizvode, kada aficiraju naša osjetila. Prema tome ja na
svaki način priznajem da izvan nas ima tjelesa, tj. stvari koje mi,
mada posve nepoznate po onome, što su same o sebi, poznajemo
po predodžbama, koje nam pribavlja njihov uticaj na našu osjetilnost
i kojima dajemo naziv tijela. Ova riječ znači dakle pojavu onoga
nepoznatog, ali zato ništa manje zbiljskog predmeta. Može li se to
nazvati idealizmom? To je upravo protivno od njega.”‘
( Kant,1953:44 )

Ali Kant poslije ističe: ''Moj tako zvani (zapravo kritički)
idealizam jeste dakle posve osebujne vrste. On naime
preokreće obični idealizam, tako da svaka spoznaja a
priori, čak i spoznaja geometrije, tek po njemu dobiva
objektivni realitet, što ga bez onog mog dokazanog
idealiteta samog prostora i vremena ne bi mogli potvrditi
ni najrevniji realisti...Neka mi dakle bude dopušteno da
ga ubuduće, kao što je gore već navedeno, nazivam
formalnim ili još bolje kritičkim idealizmom, kako bi se
razlikovao od Berklijevog dogmatičkog i Kartezijeva
skeptičkog idealizma''. ( Kant,1953:126)

“Um se naziva praktičnim ukoliko se odnosi na delovanje:
odluku, izbor, ponašanje. ...Potpun naslov bi tu glasio:
Kritika čisto praktična uma. Praktičnim se naziva uma koji
odlučuje, u pogledu delovanja koje je ponašanje moralnodakle, um koji kazuje šta je moja dužnost, šta je moja
moralna obaveza da učinim ( nemački glagol sollen). Taj
um vrši kritičko ispitivanje samog sebe da bi otkrio svoj
smisao, svoj domet, svoje mogućnosti i svoje granice. On
tim ispitivanjem treba da osvetli šta u njemu ne proističe iz
iskustva, dakle šta je u njemu a pripri ili čisto u
navedenom smislu. Kritika praktičnog uma je, dakle,
ispitivanje uma kao moralno razjašnjenje praktičnog
života ukoliko on sadrži apriorno”. (Herš, 1998: 169)


“Kritika praktičnog uma” sadrži dva dijela:
1) Teorija o elementima 2) Metodologija čistog
praktičnog uma



Elementarna nauka se dijeli na analitiku i
dijalektiku čistog praktičnog uma.
Analitika donosi u tri poglavlja nauku o a)
načelima b) pojmu predmeta i c) o pobudama
čistog praktičnog uma.
Dijalektika praktičnog uma bavi se analizom
čistog praktičnog uma uopšte i dijalektikom
čistog uma u određivanju pojma o najvišem
dobru.
Dijalektika praktičnog uma bavi se analizom čistog praktičnog uma uopšte i
dijalektikom čistog uma u određivanju pojma o najvišem dobru. U najvišem dobru
treba nužno da budu povezani vrlina i blaženstvo. Tu se javljaju antinomije, koje
uvode još dva uslova, postulata: besmrtnost duše i Boga.






Moral nas ne uči kako da se usrećimo, nego kako sebe da
učinimo dostojnim blaženstva.
Metodologija praktičnog uma želi pokazati kako čovjek može
naučiti djelovati ne za zasluge već iz dužnosti.
Dužnost oslobađa čovjeka i po Kantu nije prisila koja se vrši nad
slobodom već je naprotiv sama sloboda.
Dužnost (ili morati) “Moralna dužnost pretpostavlja obavezno da
možemo doneti ovakvu ili onakvu odluku. Mogućnost takvog
izbora zove se sloboda. U osnovi, formula:’ti možeš, jer moraš’
znači:’ti si slobodan subjekt, budući da u sebi samom poseduješ
smisao dužnosti’’”. (Herš,1998:198)
Na kraju metodologije, u zaključku, nalazi se i često citiran tekst:
‘’Što se razmišljanje češće i postojanije njima bavi, dve stvari
ispunjavaju dušu uvek novim i sve većim divljenjem i
strahopoštovanjem: zvezdano nebo iznad mene i moralni zakon
u meni’’.(Kant ,1990:179)
 Zašto 'Kritika praktičnog uma' nije kritika čistog
praktičnog uma!
 Kakva je razlika između moralnog i legalnog
djelovanja?
 Kakav je značaj i cilj ‘Kritike praktičnog uma’?

Kritika istražuje sposobnost praktičnog uma. To
nije kritika čistog praktičnog uma, već uopšte
praktičnog uma čije postojanje pokazuje. U toj
sposobnosti utvrđena je i transcendentalna
sloboda, koju kritika čistog uma samo
problematično postavila.








Čovjek kao nagonsko, voljno i umno biće, smatra Kant, može moralno djelovati uz
kategoričke i hipotetičke imperative, koji ga kao glasovi uma opominju.
Pokretači ljudske volje mogu biti samo moralni zakoni. Zakon budi poštovanje pred
sobom, a to poštovanje je moralni osjećaj. Radnja po zakonu iz poštovanja prema
zakonu je dužnost.
Gdje je porijeklo dužnosti? Kant ga pronalazi u slobodi i nezavisnosti od prirode.
Subjekt je i pojava (fenomen), a sa druge strane i biće prirode (noumenon).
Djelovanje ''prema dužnosti'' Kant naziva legalnošću, nasuprot moralnosti koja
predstavlja djelovanje ''iz'' dužnosti .
Moralni zakon je svet. Čovjek kao subjekat moralnog zakona nije svet, ali mu
čovječanstvo u njegovoj osobi mora biti sveto. Stoga je čovjek i svako umno biće
uvijek samo svrha po sebi, a sve ostalo on može upotrebiti kao sredstvo.
(kategorički imperativ)
Moralne imperative nalazimo neposredno u sebi, kao apriorni zahtjev našeg uma.
Kategorički imperativ traži bezuslovno činjenje. Hipotetički nam npr. kaže: ne treba da
lažem ako hoću da ostanem častan; kategorički-ne treba da lažem makar mi laž ne
nanela ni najmanju sramotu).
Um je u dužnosti podređen svom vlastitom zakonodavstvu i u potpunosti je
autonoman, tj. samo-zakonodavan. Najviše dobro kao predmet praktičnog uma ima
bezuslovan karakter.


Moral nas ne uči kako da se usrećimo, nego
kako sebe da učinimo dostojnim blaženstva.
Moralno dobro je ono dobro, koje je nastalo
iz osjećanja poštovanja prema unutrašnjem
zakonu. Tako da se ne mora unaprijed znati
šta je sve ljudima korisno i prijatno, ali će se
sigurno postupati moralno ako se ''maksima''
(načelo) koje se čovjek drži jeste takvo da
može postati sveopšti zakon.(I kategorički
imperativ)

Kantova ''Kritika moći suđenja'' otkrila je da
između prirode i slobode, između razuma i uma
postoji nešto što se može imenovati kao moć
suđenja, mašta, uobrazilja, koja ima zadaću
posredovanja.


Šta je zapravo moć suđenja?
‘’Moć suđenja uopšte predstavlja onu moć saznanja koja nas
osposobljava da zamislimo ono što je posebno kao nešto što
se sadrži pod onim što je opšte. Ako je dato ono što je opšte
(pravilo, princip, zakon), onda moć suđenja supsumira ono što
je posebno pod ono što je opšte (...) jeste odredbena. Ali, ako
je dato samo ono što je posebno, za koje moć suđenja treba
da nađe ono što je opšte, onda je ona samo refleksivna’’.
(Kant,1991: 71)

“Najpre treba da objasnimo termin ‘suđenje’
(Urteil). U logici on označava svaki iskaz koji
povezuje dva pojma. Jedino počev od trenutka u
kome iskazujemo neki sud, mi možemo da se
upitamo, da li je ono što kažemo tačno ili
pogrešno. Ako kažemo ‘sto’, to nije ni tačno ni
pogrešno, ali ako kažemo ‘sto je smeđ’, to je ili
tačno ili pogrešno. ‘Taj sto je smeđ’ predstavlja
izvestan sud. Kritika suđenja razmatra prirodu uma
ukoliko je on sposobnost donošenja sudova-ili
bolje rečeno, ... -izvesne vrste sudova”. (Herš,
1998:169)

Ispitujući centralni pojam finaliteta, konačnosti u Kritici
moći suđenja interesantno je tumačenje Žane Herš.
“Naša sposobnost suđenja je finalitet. Bitno je to razumeti.
Finalitet, dakle, ulazeći u protivrečnost s prvim dvema
kritikama, ipak je, mada u njima nije reč o njemu,
konstituitivan u onom što se u njima događa. Ovo Kanta
navodi da potraži u svetu neki objekt u kome bi finalitet
bio očit, što bi mu omogućilo saznanje da smisao stvarno
ima neki smisao – drugim rečima: da finalitet stvarno ima
pravo građanstva u umu.
Ponavljam: Kant ne postupa izričito na taj način. Ja ga
tumačim; ali mislim da to činim verno”. ( Herš, 1998: 206)


Refleksivna moć suđenja dani predmet nekog razmišljanja podvodi
pod jedan opšti princip. Taj opšti princip ne nalazimo u predmetu
već u nama samima (kopernikanski okret). To činimo u osjećajima.
Neriješeno pitanje nastaje – da li u nama postoji, za naše osjećaje
opšte i nužno- apriori-mjerilo?
Svi naši osjećaji jesu osjećaji zadovoljstva i nezadovoljstva.
Zadovoljstvo osjećamo kad nešto odgovara našoj potrebi ili svrsi, a
nezadovoljstvo kad takva potreba ili svrha nije ostvarena. Iskaz o
doživljaju osjećaja uvijek ima oblik podlaganja neke predstave
predmeta nekoj svrsi. Ako je svrhovitost subjektivna refleksivna
moć suđenja jest ‘estetska’, a ako je objektivna, Kant govori o
‘teleološkoj‘ moći suđenja. U kritičkoj obradi estetike Kant istražuje
lijepo i uzvišeno.

Da bismo mogli razlikovati da li je nešto lepo ili nije lepo,
mi ne povezujemo razumom predstavu sa objektom radi
saznanja, već je povezujemo sa uobraziljom (možda
udruženom sa razumom) sa subjektom i njegovi
osećanjem zadovoljstva ili nezadovoljstva (Kant,1991:
95)

...da bih mogao reći da je neki predmet lep i da bih
dokazao da imam ukus, važno je šta ja iz njegove
predstave u sebi proizvodim, a ne u čemu zavisim
od njegove egzistencije.(Kant,1991:97)





Ukus predstavlja moć prosuđivanja jednog predmeta ili
neke vrste predstavljanja pomoću dopadanja ili ne
dopadanja bez ikakvog interesa. Predmet takvog
dopadanja naziva se lepim. (Kant, 1991:102)
Lepo jeste ono što se bez pojmova predstavlja kao
objekat nekog opšteg dopadanja. (Kant, 1991:103)
Lepo jeste ono što bez pojma izaziva opšte
dopadanje.(Kant, 1991:111)
Lepota jeste forma svrhovitosti jednog predmeta,ukoliko
se ona na njemu opaža bez predstave o nekoj svrsi.
(Kant,1991:127)
Lepo jeste ono što se bez pojma saznaje kao predmet
nužnog dopadanja.(Kant, 1991:131)

Prirodna lepota jeste neka lepa stvar; umetnička
lepota je lepa predstava o jednoj stvari. (Kant,
1991:200)

Genije jeste talenat (prirodna obdarenost) koji umetnosti propisuje
pravilo. Pošto talenat kao urođena sposobnost samog umetnika
spada u prirodu, to bismo se mogli izraziti i ovako: Genije je
urođena duševna sposobnost (ingenium) pomoću koje priroda
propisuje umjetnosti pravilo.

Genije je:1) talenat da se proizvede ono za šta se ne može propisati
nikakvo određeno pravilo- ne dar umešnosti za ono što se može
naučiti na osnovu nekog pravila; originalnost, dakle mora
predstavljati prvu osobinu genija. 2) Pošto može da postoji i
originalna besmislica, to tvorevine genija moraju biti u isto vreme i
uzori, to jest moraju biti egzemplarne, dakle, mada same nisu
postale putem podražavanja, one ipak moraju drugima da služe radi
podražavanja, to jest radi upravljanja ili kao pravila prosuđivanja.


3) Da sam genije nije u stanju da opiše kako proizvodi svoju
tvorevinu, niti to može naučno da pokaže, već genije daje pravila kao
priroda; i stoga ni sam začetnik jedne tvorevine, za koju ima da
zahvali svome geniju, ne zna kako se u njemu stiču ideje potrebne za
tu tvorevinu, niti je takođe u njegovoj moći da takve ideje pronađe po
svom nahođenju ili po planu i da ih drugima saopšti u takvim spisima
koji ih osposobljavaju da proizvede takve iste tvorevine. (Otuda je
najzad i reč genije verovatno izvedeno od genius, naročitog duha
koji je dat čoveku pri rođenju, koji ga štiti i rukovodi, a od čijeg
nadahnuća potiču one originalne ideje.)
4) najzad se vidi da priroda pomoću genija ne propisuje pravila nauci,
već umetnosti, pa i to čini samo ukoliko umetnost jeste lepa
umetnost.(Kant,1991: 196-197.)


Kantovi odgovori na pitanja postavljena u drugom dijelu nauke o metodi
Kanonu čistog uma (Šta mogu znati? Šta treba da činim? Čemu smijem
da se nadam?) pobudili su i otvorili nova pitanja.
“Sve velike promene modernih vremena počele su sa Kantom. U vreme
kada Heidegger piše knjigu ‘Kant i problem metafizike’, u kojoj pokušava
da dokaže da je Kantova kritika čistog uma zapravo zasnivanje
metafizike, neokantovstvo je u Evropi u punoj zrelosti... Sa svoje strane,
kako sam ovaj filozof piše, isto neokantovstvo je zaslužno za najmanje
tri važne stvari u filozofiji XX veka. Prvo, obnovom, mada jednostranom,
Kantove filozofije pozitivizmu je preostalo jedino da ‘sklizne’ u idolatriju
činjenica. Drugo, sama Kantova filozofija je brižnom obradom i
klasifikacijom postala dostupna u gotovo celom svom obimu i, treće, na
mnogo viši teorijski nivo je dignuto samo istraživanje istorijske filozofije,
naročito antičke”. (Stanisavac, 1979:11)

Pitanje svih Kantovih pitanja šta je čovjek - doprinijelo je
pojavi filozofske antropologije i djela koja pokušavaju da
daju odgovor na pitanje i ko je čovjek. Hajdeger piše spis
Kant i problem metafizike koji posvećuje Maksu Šeleru
osnivaču filozofske antropologije. Šeler je otkrio da onaj
prvi i najniži sloj čuvstveni poriv ima moć i uticaj na
čovjekovu ličnost, što je Hajdeger smatrao da je i Kanta
uplašilo kad je uočio kako je uobrazilja i mašta onaj
nepoznati korijen oba stabla ljudskog saznanja. I Difren u
svom djelu Za čoveka kritikuje Hajdegera koji je izjednačio
Kantovo transcendentalno i transcendentno. Sve ovo
ukazuje koliko je Kantova filozofija imala uticaj na tok dalje
filozofske misli.






Razlika koju čovjek kao biće posjeduje u odnosu na
druga živa bića je istorija.
Napredak koji je tu vidljiv zavisi i od načina na koji se
stečeno prenosi (vaspitanja i obrazovanja uvijek
uslovljenog poštovanjem moralnih zakona i ono kako
se djeca uče misliti, disciplinovanja) i od antagonizma
prisutnog u čovjeku.
Čovjekova priroda je ‘nedruštvena društvenost’, on
teži prema društvu, a ipak mu se protivi.
Filozofiju istorije Kant je izgradio pomoću principa
svrhovitosti.
Istorija se odvija u znaku namjere prirode.
Skriveni plan prirode je savršeno državno uređenje.




Početak istorije obilježen je napuštanjem tutorstva
prirode i stupanjem u stanje slobode.
Istorija prirode počinje od dobra, jer je ono djelo boga;
istorija slobode počinje od zla, jer je ono ljudsko djelo.
Samo u građanskom društvu, ostvaruje se najviša
namjera prirode.
Ista ona nedruštvenost, čija se djelotvornost potvrdila
u uspostavljanju i održavanju građanskog društva,
ponovo se javlja kao pokretački princip stvaranja
zajednice država u njihovim spoljašnim odnosima.





Kant smatra da ne postoji razlika između prvobitnog stanja
ljudi i stanja koje proizlazi iz već formiranih pojedinačnih
država.
Nužnost je suprotstaviti se kako divljoj slobodi prirodnog
stanja tako i varvarskoj slobodi u kojoj se države
međusobno nalaze.
Stanje mira i sigurnosti moguće je samo pod
pretpostavkom saveza naroda u kome je svakoj pa i
najmanjoj državi garantovano njeno pravo.
Kantova ideja vječnog mira nije proizašla samo iz potrebe
da se riješe spoljašnji odnosi između država, već i kao
pretpostavka za ostvarenje i ispunjenje čovjeka kao
moralnog bića.
Vječni mir je moguć samo kao svjetski mir.








Kant I. 1953. Dvije rasprave. Zagreb: Matica Hrvatska.
Kunzmann P., F-P. Burkard i F. Wiedmann. 2001. Atlas
filozofije. Zagreb: Golden marketing.
Kant I. 1991. Kritika čistog uma. Beograd: Beogradski
izdavačko-grafički zavod.
Kant I. 1990. Kritika praktičnog uma. Beograd:
Beogradski izdavačko-grafički zavod.
Kant I. 1991. Kritika moći suđenja.Beograd: Beogradski
izdavačko-grafički zavod.
Kant I. 1974. Um i sloboda. Beograd: Velika edicija ideja.
Kant I. 1990. Logika. Beograd: Grafos.
Heidegger M. 1979. Kant i problem metafizike. Beograd:
Mladost.

similar documents