Pobierz

Report
Spoleczne i gospodarcze szanse i zagrożenia
dla Polski w nadchodzącym ćwierćwieczu
Dr hab. Grzegorz Jędrzejczak
1
Wprowadzenie
• Problemy myślenia strategicznego
• Polska na mapie swiata
2
Problemy myślenia strategicznego
3
Problemy myślenia strategicznego
• Cykl polityczny jest krótki i coraz krótszy –
dominacja cyklu mediów elektronicznych 24/7
• Programy strategiczne, obok naturalnej słabej
przewidywalności, cechuje:
– brak uwzględnienia ograniczen materialnych
(woluntaryzm)
– “Christmas tree syndrome” (sto priorytetow)
– deklaratywnosc
4
Polska na mapie swiata
5
Co decyduje o statusie państwa?
Państwa dzielą się na państwa centralne
(mocarstwa) i peryferyjne
• Potencjał geopolityczny, w tym gospodarczy.
• Jakość systemu politycznego.
• Kwalifikacje elit i ich strategia
• Instytucje
• Otoczenie zewnętrzne (regionalne i światowe).
6
Polska na mapie swiata
Polska jest krajem peryferyjnym
• Polska ma więc ograniczone pole dla własnego
rozwoju i strategii adaptacyjnej.
• Kluczem są adekwate reakcje na
uwarunkowania zewnętrzne
– zwrot ku Zachodowi
– budowanie potencjału własnego
– umiejętności „wykorzystania okazji”
7
25 lat transformacji: rezultaty
8
strategia adaptacyjna
• Prymat geopolityki - USA i RFN
• Adaptacja gospodarcza:
– otwarcie na zewnętrznych inwestorów
– środki pomocowe UE,
– budowa gospodarki bazującej na otwartym 38 mln rynku
zbytu i taniej sile roboczej.
9
Powiazania polskiej gospodarki
Export do
Polska (%)
Niemcy (%)
Niemcy
24
--
Polska
--
3.4
Francja
6.5
9.2
W Brytania
6.6
6.2
Włochy
6.5
6.4
Rosja
4.4
2.7
Chiny
1.2
5.9
USA
2.2
7.1
Hiszpania
2.8
3.3
Austria
1.9
5.0
Czechy
5.4
2.7
10
Transformacja: rezultaty
11
Transformacja: rezultaty
12
Transformacja: rezultaty
13
Transformacja: rezultaty
14
Transformacja: rezultaty
15
Problemy dotychczasowej strategii adaptacyjnej
• Wyczerpywanie korzyści dotychczasowej trajektorii
rozwoju egzogenicznego (pułapka średniego dochodu)
– malejący potencjał wzrostu i ryzyko załamania
– ograniczony potencjał geopolityczny.
• Trudności zmiany trajektorii rozwoju.
• Elity i ich strategia: zbyt silnie adaptacyjna (a zbyt mało
autonomiczna), zbyt partykularna (elitarna).
• System polityczny: deficyt myślenia strategicznego,
dość niski poziom kompetencji (i deficyt zaplecza
eksperckiego), silne ciążenie konfliktów personalnych i
symbolicznych, etatystyczna administracja.
• Destabilizacja zewnętrznego układu geopolitycznego.
16
Problemy Europy
• Niejasność geopolityczna: między sojuszem z
USA, autonomią wobec USA oraz próbą
budowania osobnego bieguna europejskiego w
polityce światowej.
• Egzystencjalny kryzys strefy euro
• Doraźna strategia rozwoju: ekspansja wspólnego
rynku kosztem budowania potencjału
konkurencyjnego.
• W poszukiwaniu nowej strategii: przełom
technologii energetycznych, czy nowy etap
eksploatowania wewnętrznych peryferii?
17
W poszukiwaniu nowej strategii
• Strategiczne pytania
• Obszary wyzwań
– Demografia
– Wzrost gospodarczy
– Zarzadzanie/polityka gospodarcza
18
Strategiczne pytania
19
W poszukiwaniu nowej strategii
• Czy stać nas na więcej autonomii i wzmacnianie
własnych potencjałów?
• Wzmacnianie endogenicznej gospodarki: sektor
bankowy, polskie championy?
• Aktywna polityka rozwoju: przemysłowa,
innowacyjna, naukowa, regionalna?
• Aktywna polityka demograficzna?
• Reforma systemu politycznego i administracji?
• Budowa siły Europy Środkowej oraz nowej
polityki wschodniej?
20
Obszary wyzwań
• Demografia:
– Problem fiskalny : Emerytury
• Wzrost gospodarczy:
– Produktywność, Innowacyjnosc, Zmiana struktury
gospodarki
– Oszczednosci i kapital inwestycyjny
– Doganianie Zachodu
• Polityka gospodarcza
– Strategia
– Instytucje
– Wdrożenie
21
Demografia
22
Demografia: Polska 2060
• Polaków o niemal 20% mniej (nie licząc
emigracji)
• ilości dzieci do lat 15 mniejsza o 40% w
stosunku do stanu obecnego
• ilośc osób starszych niż 65 lat ponad
dwukrotnie większą niz dzisiaj
• liczba Polaków w wieku produkcyjnym spadnie
o ponad 40% (znowu nie licząc emigracji)
23
0%
Vietnam
Morocco
Korea
Peru
Mauritius
El Salvador
Cape Verde
Senegal
Dominican Rep
Mexico
Chile
Colombia
Ecaudor
Ireland
Bolivia
Argetnina
USA
Denmark
Iran
Canada
Netherlands
Philippines
Belgium
Spain
Costa Rica
United_Kingdo
Nicaragua
Turkey
Japan
Lithuania
Moldova
Luxembourg
Finland
France
Germany
Estonia
Kyrygyzstan
Austria
Greece
Croatia
Hungary
Portugal
Slovakia
Uruguay
Italy
Malta
Slovenia
Ukraine
Romania
Poland
Macedonia
Brazil
% PKB
Bomba emerytalna?
Ukryty publiczny dług emerytalny
600%
500%
400%
300%
200%
100%
24
Scenariusz 2015 - 2040
• Ludnosc 38 mln -> 32 mln
• Pracujący 16 mln -> 12 mln
• PKB 1 700 mln -> 3400 mln (założony 3%
realny wzrost)
• Srednia płaca 4 tys -> 8 tys (wzrost jak PKB)
• Emeryci 5 mln -> 8 mln
• Emerytura 2.4 tys (60% zastapienia) -> 2.4 tys
(30% zastąpienia jak w reformie rządowej)
25
Rezultaty scenariusza
2015
Płace 4000 x 16 mln = 768 000 mln; 45% PKB
Emerytury 2400 x 5 mln = 144 000 mln; 8% PKB
(płace+emerytury)/PKB = 53%
2040
Płace 8000 x 12 mln = 1 152 000 mln; 34% PKB
Emerytury 2400 x 8 mln = 230 400 mln; 7% PKB
(płace+emerytury)/PKB = 41%
26
Co sie stanie z 12 pp?
•
•
•
•
Publiczne inwestycje i konsumpcja
Premia polityczna dla emerytow
Zysk od kapitalu
Kognitywne elity
27
Wnioski
• Nie ma problemu niedoboru zamożnosci, jest problem:
– Wzrostu produktywności
– Nowego mechanizmu podziału
– Ekonomii politycznej:
• Krótkowzroczności cyklu politycznego
• Harmonii interesow grupowych
• Pozorny konflikt pracujących (młodych) z emerytami
(starymi) wynikający z używania anachronicznej
bismarkowskiej formuły pracowniczego
miedzypokoleniowego solidaryzmu (transferu)
• Prawdziwy rosnący konflikt miedzy kognitywną elitą i
wlaścicielami kapitalu z jednej strony (młodzi i starzy) a
resztą społeczeństwa (młodzi i starzy)
28
Produktywność, innowacyjnosc,
zmiana struktury gospodarki
29
Polska na mapie konkurencyjnosci
30
Produktywnosc pracy
31
Struktura wydatkow innowacyjnych
32
Dylematy innowacyjnosci
• W deklaracjach polityków, przedsiębiorców i
menadżerów, innowacje - szczególnie oparte na
rodzimej wiedzy – przedstawiane są jako mające
same zalety i warte bezwarunkowego poparcia.
• Jest to o tyle podejrzane, że innowacje powodują
większe lub mniejsze zakłócenie porządku
gospodarczego i społecznego dla wielu grup
społecznych i na wielu poziomach, przynajmniej
w krótkim i średnim horyzoncie czasowym.
33
Dylematy innowacyjnosci
Poziom przedsiębiorstwa
Na poziomie przedsiebiorstwa deczja o wprowadzaniu lub nie innowacji to
„wybór z piekła rodem”.
• Z jednej strony w szybko zmieniającej się gospodarce rosnąca ilość
sektorów tradycyjnie chronionych przed konkurencją zewnętrzna obecnie
jest wystawiana na konkurencje globalną i innowacyjność staje się
głównym sposobem jeśli nie wzmocnienia pozycji rynkowej to conajmniej
przetrwania. W całkiem licznych przypadkach brak innowacji doprowadził
do spadku udziału w rynku czy nawet upadku renomowanych firm które
przegapiły nowe produkty.
• Z drugiej jednak strony, innowacje zakłócają istniejące hierarchie decyzyjne
w utrwalonej strukturze zarządzania przedsiębiorstwami, a w przypadku
innowacji przełomowych wymuszają zmianę całej kultury zarządzania.
Wprowadzenie innowacji to również podjęcie ryzyka ekonomicznego
związanego z koniecznością finansowania innowacji, zadanie znacznie
trdniejsze niż w przypadku działalności rutynowej. Wprowadzanie nowych
produktów to również ryzyko „zjadania” swoich poprzednich produktów.
34
Dylematy innowacyjnosci
Poziom sektora gospodarki.
• W tradycyjnej gospodarce, między firmami operującymi w
danym sektorze istniała swoista wspólnota interesów
opisywana przez ekonomię modelem równowagi
oligopolistycznej.
• Obecne szybkie i wciąż rosnące tempo wprowadzania
innowacji – szczególnie nowych substytucyjnych produktów
- oraz globalizacja czynią strategię oligopolistyczną
bezużyteczną.
• Innowacje stają się bezpośrednim zagrożeniem dla
dominujących producentów danego sektora – nowe
produkty są z reguły bardziej atrakcyjne dla nabywcy i
często oferowane przez outsiderów spoza tradycyjnego
sektora w tym przez producentów zagranicznych.
35
Dylematy innowacyjnosci
Poziom gospodarki.
• Sukces gospodarki oceniany jest standardowo
przez trzy wskaźniki:
– Produkt Krajowy Brutto,
– napływ zagranicznych inwestycji bezpośrednich,
– oraz poziom bezrobocia.
• W długiej perspektywie innowacje są najlepzym
gwarantem sukcesu, jednak w sredniookresowej
perspektywie kilku lat, innowacje mogą
powodować pogorszenie wszystkich trzech
wskaźników.
36
Dylematy innowacyjnosci
Poziom symbolicznym (kultury).
• Innowacje końca XX wieku dotknęły sferę kultury w
stopniu niespotykanm od czasów wynalazku
Guttenberga
– Pojawienie się internetowych księgarni doprowadziło do
rewolucji handlu detalicznego książkami (w tym
wprowadzenie ksiązek elektronicznych), muzyką i filmami,
eliminując pośredników, a w następnej kolejności i
sprzedawców detalicznych.
– Pojawienie się blogosfery i portali informacyjnych –
społecznej innowacji polegającej na możliwości
bezkosztowego zamieszczania amatorskich wpisów
medialnych.
37
Innowacje sfery publicznej
Nowym obszarem innowacji jest sfera publiczna:
• Udział sektora publicznego rośnie w miarę wzrostu gospodarki – w
gospodarkach z dochodem $2000-5000 sektor publiczny
zagospodarowuje jedną czwartą PKB, w gospodarkach $500010000, jedną trzecią PKB, w gospodarkach z dochodem ponad
$20000, połowę PKB
• Dla innowacji w sferze rynkowej niezbędne jest zapewnienie
nowych podejśc do regulacji (np. gwarancji praw własności
Internetowego darmowego dostępu do muzyki czy filmów oraz
allokcji czestotliwości radiowych dla telewizji cyfrowej czy telefonii
mobilnej).
• Sfera publiczna sama dostarcza znaczaca ilość specyficznych
produktów i uslug, takich jak bezpieczeństwo zewnętrzne i
wewnętrzne, opieka społeczna, oświata czy ochrona zdrowia.
38
Społeczeństwo innowacyjne
Społeczeństwo innowacyjne musi byc tym co North, Wallis,
Weingast (2009) określają jako społeczeństwo „otwartego
porządku dostępu” (open access order society).
• Społeczeństwo otwartego porządku dostępu ma
następujące atrybuty:
– Powszechnie przyjęte przekonanie o powszechnej
przynależności do społeczeństwa i równości wszystkich
obywateli.
– Nieograniczony dostęp do wszelkiej działalności gosodarczej,
politycznej, religijnej, czy edukacyjnej.
– Wsparcie organizacyjne dla wszystkich form działalności
otwartych dla wszystkich potrzebujących (np. zapewniene
egzekucji kontraktu).
– Przestrzeganie prawa przez jego bezstronne egzekwowanie
wobec wszystkich obywateli.
– Bezosobowy charakter wymiany (np. przyznanie publicznego 39
kontraktu nie zależy od osobistych znajomosci zamawiającego).
Export Polski
40
Miejsca potencjalu wzrostu
41
Oszczednosci i kapital inwestycyjny
42
Oszczednosci
43
Inwestycje
44
Zadluzenie – wypychanie inwestycji
45
Doganianie Zachodu
46
Czy grozi nam sekularna stagnacja?
Ryzyko sekularnej stagnacji - długotrwałego spowolnienia
wzrostu gopodarczego. Spowolnienia to ma wielowarstwowe
przyczyny związane z:
• rosnącym rozwarstwieniu dochodowym – ciągłym
dynamicznym wzrostem dochodów wąskich grup
pracowników kreatywnych (cognitive workers) przy
stagnacji a nawet realnego spadku dochodów klasy średniej
• strukturalnym bezrobociem szczególnie wśród ludzi
młodych i wycofywania się znaczących grup z rynku pracy,
• wyczerpaniem się efektu edukacyjnego przez w krajach
które przeszły etap powszechej edukacji
• pogarszaniu się sytuacji demograficznej w wyniku starzenia
się społeczeństw.
47
Pulapka sredniego dochodu?
48
Pulapka sredniego dochodu?
49
Czy możliwy 3% sekularny wzrost PKB?
Rezerwy do wykorzystania:
• Wzrost poziom aktywności zawodowej
• Spadek bezrobocia
• Przesuniecie zatrudnienia do sektorów o wysokiej wartosci
dodanej
• Usuwanie ograniczeń regulacyjnch i instytucjonalnych dla
przedsiebiorczosci
• Większe naklady na B&R
• Wzrotst innowacyjnosci
Efekt: wzrost produktywność pracy – obecnie Niemiec czy
Francuz wytwarza ponad dwukrotnie większy PKB (wg.
parytetu siły nabywczej) w godzinę pracy niż Polak
50
Polityka gospodarcza - implementacja
51
Rola panstwa
•
•
•
•
•
Przytłaczająca wiekszość krajów ma ambicje istotnego zwiększenia
konkurencyjności swoich gospodarek w wymiarze globalnym. Ambicje te znajdują
swój wyraz w przyjętych programach/strategiach transformacji modernizacyjnej.
Jednakże zaledwie kilku krajom udało się osiągnąć znaczące rezultaty w tym
zakresie, a jeszcze mniej udanych reform można przypisać oficjalnym programom.
Proponowana recepta jest bowiem biurokratyczna, polegająca na wtłaczaniu
pieniędzy w istniejące instytucje sektora badawczo-rozwojowego i mierzeniem
sukcesu przez poniesione nakłady, a nie osiągnięte efekty.
Nie zwraca się dostatecznej uwagi na strukturalne fundamenty tychże zmian –
przewartościowanie szeroko rozumianej kultury zarządzania.
Nie uwzględnia się też zmian w otoczeniu biznesu: wzrostu znaczenia
funkcjonowania firm w globalnej sieci konkurencji/ kooperacji czy
przewartościowania tradycyjnej roli fizycznego miejsca i czasu w działalności
gospodarczej.
Programy nie są dostatecznie elastyczne i otwarte na zmiany – w swym języku
pojęciowym i metodologii nie potrafią sprostać wyzwaniu szybkich i
fundamentalnych zmian i pojawiania się nowych liderów „znikąd”. Dla przykładu,
kto niecałe 10 lat temu mógłby przewidzieć, że idea wysyłania przez telefon
wiadomości 140-znakowych wsparta niecałymi 60 milionami dolarów venture
funds doprowadzi w 2013 roku do IPO Twittera z kapitalizacją 31 miliardów
dolarów?
52
Ograniczenia regulacyjne
53
Rola panstwa – przypadki sukcesu
• Analiza przypadków krajów, które odniosły
spektakularny sukces w transformacji do gospodarki
znacząco wykorzystujących wiedzę, takich jak Korea,
Finlandia czy Izrael, pokazuje, że zmiany te były
wielowymiarowe, w każdym też przypadku pojawiał się
egzogeniczny niepowtarzalny bodziec historyczny oraz
że nie istnieje jeden algorytm tworzenia sprzyjających
warunków takiego rozwoju. W praktyce oznacza to, iż
trzeba odrzucić atrakcyjne, lecz nieskuteczne
mechaniczne przeniesienie modelu z krajów sukcesu,
jakkolwiek oczywiście doświadczenie takie powinno
być studiowane i brane pod uwagę przy proponowaniu
własnego programu narodowego.
54
Porazka Agendy Lizbońskiej
• Spektakularnym przykładem porażki biurokratycznego podejścia do
wyzwania rosnącej dominacji wiedzy w gospodarce była tzw.
Agenda Lizbońska UE, mająca „uczynić Europę najbardziej
konkurencyjną i dynamiczną opartą na wiedzy gospodarkę w
świecie, zdolną zapewnić trwały wzrost gospodarczy z większą
ilością lepszych miejsc pracy i większą spójnością społeczną przed
końcem 2010 roku.”
• Agenda Lizbońska błędnie koncentrowała się na nakładach (inputs)
na naukę i edukację oraz na identyfikacji i usuwaniu pojedynczych
ograniczeń (dostęp do finansowania, ograniczenia regulacyjne itp.).
• Jakkolwiek czynniki te są w ostatecznym rozrachunku ważne, to
jednak ich mechaniczna „naprawa”, np. zwiększenie wydatków
budżetowych na naukę, nie mogła dać oczekiwanych rezultatów bez
funkcjonalnego systemu społecznego, gotowego i zmotywowanego
do wchłaniania wiedzy i jej wykorzystywania w unowocześnianiu
gospodarki.
55
Struktury instytucjonalne, prawne i
regulacyjne.
• Dopasowanie regulacji do potrzeb
innowacyjności na danym etapie rozwoju
technologii i globalnej gospodarki
przez tworzenie nowych regulacji ale również
usuwanie nieadekwatnych starych regulacji.
• Zapewnienie stabilności, przejrzystości i
jednoznaczności interpretacyjnej regulacji.
• Funkcjonowanie potencjalnych innowatorów w
środowisku regulacyjnym w coraz wiekszym
stopniu odbywa się przez Internet, co wymaga i
sprzyja innowacjom w ICT.
56
Administracja
• Sprzeczność między cechami dobrej administracji –
postępowania według standardowych reguł i unikania
ryzyka – a innowacjami, z definicji, zakłócającymi
zastany porzadek i obciążonych znacznym i słabo
mierzalnym ryzykiem co do osiąganych efektów.
• Nawet najlepsze regulacje pozostaną na papierze jeśli
nie wprowadza ich w życie sprawny i sprzyjający
innowatorom aparat administracyjny.
• Sprawność aparatu oznacza jego stabilność i
odpolitycznienie oraz selekcje urzędników w oparciu o
kryteria merytoryczności i uczciwości.
57
Podsumowanie
• Dwa scenariusze
• Zmiana narracji
• Czwarta nieciągłość
58
Scenariusz pesymistyczny
• Wedlug scenriusza pesymistycznego, do 2020 roku Polska będzie miała
ciągle dosyć imponujący 4 procentowy przeciętny wzrost dochodu na
mieszkańca rocznie, aby jednak – według tej prognozy - spowolnic do 2
procent w latach 2020-40, i ponownie spowolnić do 1 procenta w latach
2040-60.
• W ciągu nastepnych 50 lat Polska z jednej z najszybciej rozwijających sie
gospodarek Unii, spadłaby na pozycję jednej z najwolniej rozwijających sie
gospodarek grupy na koniec okresu, właśnie z powodu wyjątkowo
niekorzystnych tendencji demograficznych
• W efekcie mogłoby to doprowadzić do społecznych konfliktów wokół
podziału dochodu narodowego. Można mówić o trzech możliwych
płaszczyznach konfliktu wokół podziału dochodów: młodzi vs. starzy;
osoby twórcze (cognitive elite) vs. osoby odtworcze; bogaci vs. biedni
Konflikty te mogłyby nawet doprowadzić do erozji systemu demokracji:
tak się bowiem sklada, że co prawda młodzi, tworczy i bogaci są
beneficjentami procesu ekonomicznego, ale to starzy, odtwórczy i biedni
sa tymi ktorzy stanowią większość wyborców.
59
Scenariusz optymistyczny
• Przedstawiona prognoza jest jedynie (i aż) możliwym
scenariuszem w sytuacji gdy proces zostanie
pozostawiony samemu sobie, nie powstanie szeroki
front poparcia i presji społecznej dla działań
modernizacyjnych, a polityka gospodarcza będzie
ograniczona do zmian nastawionych na doraźne efekty
w horyzoncie czasowym cyklu politycznego.
• dlugofalowy wzrost gospodarki Polski powinnien
kształtować się na poziomie zbliżonym do 3%
średniorocznie. Oznacza to, ze za 25 lat PKB byłby
dwukrotnie większy na mieszkańca niż dzisiaj.
60
Dwie rozbieżne narracje co do przyszlości
gospodarki
Makroekonomiczna:
w centrum nakłady kapitalu i pracy: F(K, P) > PKB >
podzial pierwotny miedzy K i P > podzial wtorny >
konsumpcja + oszczędnosci >inwestycje > PKB
Schumpeterowska:
w centrum przedsiębiorca: przedsiebiorczosc >
innowacje > produktywnosc > PKB
61
Konsekwencje obu narracji
Narracja makroekonomiczna:
• Spadek podaży pracy (demografia)
• Spadek podaży kapitalu (nadmierna konsumpcja i brak
oszczędnosci)
• Sekularna stagnacja
• załamanie finansow publicznych
Narracja schumpeterowska:
• Trzecia rewolucja przemyslowa (robotyzacja, automatyzacja)
• Zbędna siła robocza – trwałe strukturalne bezrobocie
• Rozwarstwienie dochodowe
• Wzrost podaży produktow, ale kto to kupi?
• Zakłócenia/konflikt
62
Wyzwanie czwartej nieciągłości
• Dlugofalowa polityka gospodarcza to kombinacja wyobrazni i przymusu
• W ostatnich stu latach, Polska musiała poradzić sobie z trzema
nieciągłościami:
– zcalenia organizmu państwowego i gospodarczego po I wojnie swiatowej;
– odbudowy po II wojnie,
– przejścia od zbankrutowanej gospodarki socjalistycznej do gospodarki
rynkowej w latach 90-tych.
• We wszystkich tych trzech przypadkach Polska odniosła niezwykły sukces,
szczególnie biorąc pod uwage brak uksztaltowanych struktur
administracyjnych i doświadczonych specjalistów zarządzania, oraz - z
definicji nieciąglości – braku modelu do naśladowania.
• Polska stoi przed wyzwaniem czwartej nieciągłości, spowodowanej
zmianami demograficznymi oraz zanikaniem przewag konkurencyjnych
oparteych na taniej sile roboczej .
• Nieciągłość ta jest jednak inna niż poprzednie trzy: obecne wyzwanie nie
będzie widoczne przez nastepne kilkanaście lat, a nawet będziemy mieli
do czynienia z przejściowym polepszaniem sie sytuacji na rynku pracy oraz
wysokim tempem wzrostu przez następne kilkanaście lat.
Czy Polsce grozi los ugotowanej żaby?
63

similar documents