Polityka gospodarcza

Report
Polityka gospodarcza
Wykład 1: Co to jest polityka gospodarcza i
czemu służy?
Materiały dydaktyczne
Materiały dydaktyczne dostępne na stronie Instytutu Handlu
Zagranicznego i Studiów Europejskich KGŚ:
http://www.sgh.waw.pl/KGŚ/iphz/
2
Materiały dydaktyczne dostępne
na stronie:
http://zasoby.lazarski.pl
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
3
Literatura podstawowa
• Michael Burda, Charles Wyplosz,
„Makroekonomia. Podręcznik europejski”,
Wydanie III zmienione, PWE, Warszawa, 2012r.
• Robert E. Hall, John B. Taylor,
„Makroekonomia”, Wydanie trzecie zmienione,
PWN, Warszawa, 2000r.
• Joseph E. Stiglitz, „Ekonomia sektora
publicznego”, PWN, Warszawa, 2004r.
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
4
Polityka gospodarcza - definicje
•
•
•
•
•
Politike (grec.) - sztuka rządzenia państwem;
działalność państwa polegająca na określaniu bieżących i perspektywicznych
celów społeczno-gospodarczych oraz ich realizacji za pomocą metod i środków
wynikających z zasady racjonalnego gospodarowania.[1]
wyraża się w świadomej działalności państwa polegającej na wyznaczaniu
celów i zadań gospodarczych oraz na ustalaniu środków i metod ich realizacji,
czyli - mówiąc inaczej - na powodowaniu realizacji zadań prowadzących do
osiągnięcia ustalonych celów.[2]
„Ordnungspolitik” - polega na wprowadzaniu przez państwo zmiany w
instytucjach gospodarczych, czyli na kształtowaniu samego systemu
gospodarczego,
„Prozespolitik” - generalnie oznacza wpływanie na procesy gospodarcze bez
pośrednictwa zmian instytucjonalnych, a przez operowanie zmiennymi z natury
narzędziami ekonomicznymi, należącymi do repertuaru właściwego danemu
systemowi gospodarczemu.[3]
[1] K. Secomski, ”Elementy polityki ekonomicznej”, wyd. 2, Warszawa 1972, s. 26 - 27.
[2] W. Baka, S. Góra, Z. Knyziak, K. Porwit, ”Planowanie gospodarki narodowej”, PWE, Warszawa 1975,
s. 15.
[3] L. Balcerowicz, „Systemy gospodarcze. Elementy analizy porównawczej”, SGPiS, Warszawa 1990, s.
43.
Polityka gospodarcza – definicje (c.d.)
• ma służyć wskazywaniu zasad doboru środków właściwych do
osiągania zamierzonych celów i metod posługiwania się tymi
środkami pod kątem osiągania wysuniętych celów.[1]
• Rząd ma do dyspozycji całą gamę narzędzi polityki gospodarczej,
za pomocą których może oddziaływać na zachowanie się
gospodarki jako całości. Nakłada podatki, zleca zamówienia,
wpływa na wielkość podaży pieniądza, stopę procentową i kurs
walutowy oraz wyznacza zadania w dziedzinie produkcji i cen w
gałęziach znacjonalizowanych.[2]
• nie ma takiej rzeczy jak brak polityki (ang. no policy), cokolwiek
rządy robią, coś robią (M. Friedman).
[1] J. Tinbergen, ”Economic Policy. Principles and Design”, Amsterdam - New York Oxford, s. 6.
[2] D. Begg, S. Fischer, R. Dornbusch, „Ekonomia”, t. 2, PWE, Warszawa 1994, s. 15 –
16.
Dlaczego polityka gospodarcza?
Potrzeba interwencji państwa w gospodarce
•
•
•
•
•
•
•
•
Podstawowym mechanizmem procesy gospodarcze (alokacja zasobów) jest
mechanizm rynkowy;
Ale mechanizm ten działa sprawnie tylko w warunkach doskonałej
konkurencji;
Doskonała konkurencja: zasoby produkcyjne są w pełni mobilne i podzielne,
ceny są w pełni giętkie, uczestnicy mają pełną informację o rynku, duża
liczba uczestników rynku, etc;
Ale w rzeczywistym świecie konkurencja jest niedoskonała;
Co więcej rynek nie uwzględnia celów nieekonomicznych, jak
sprawiedliwość społeczna, solidarność, bezpieczeństwo konsumenta,
ochrona środowiska, itp.;
Dlatego mechanizm rynkowy uzupełnia się świadomym działaniem władzy
publicznej (państwa);
Próby zastąpienia rynku – centralne planowanie;
Próby uzupełnienia i korygowania rynku – polityka gospodarcza;
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
7
Optimum Pareto i podstawowe twierdzenia
ekonomii dobrobytu
•
•
•
•
Zasada Pareto pozwala porównywać różne stany gospodarki z punktu widzenia
funkcji dobrobytu społecznego;
Społeczeństwo poprawia swój dobrobyt przechodząc ze stanu A do stanu B,
jeśli przynajmniej jedna jednostka znajdzie się w lepszej sytuacji w stanie B niż
w stanie A, a sytuacja pozostałych się nie pogorszy;
Optimum Pareto: jeśli gospodarka osiągnie stan, w którym nie jest możliwa
poprawa sytuacji dowolnej jednostki bez jednoczesnego pogorszenia sytuacji
innych jednostek, stan ten jest optymalny w sensie Pareto;
Pierwsze podstawowe twierdzenie ekonomii dobrobytu głosi, że doskonała
konkurencja zawsze prowadzi do optimum Pareto, bo gdy są spełnione warunki
doskonałej konkurencji, mechanizm rynkowy wymusza taką alokację zasobów
która zapewnia wyrównanie krańcowych stóp transformacji dla wszystkich
zasobów, i taką strukturę konsumpcji, która zapewnia wyrównanie krańcowych
stóp substytucji dla wszystkich dóbr;
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
8
Zasada i optimum Pareto – ilustracja
U(2)
E
B
D
C
A
F
Użyteczności dwóch osób z tytułu konsumpcji
dobra x są mierzone U(1) i U(2). Przy danym
poziomie podaży dobra x, sumę maksymalnych
możliwych użyteczności określa krzywa
maksymalnych użyteczności KMU. W
porównaniu z punktem A, punkt D jest
bezwzględnie lepszy, bo obie użyteczności są
większe. Korzystne jest też przejście do B lub
C, bo poprawa użyteczności jednej osoby nie
pogarsza użyteczności drugiej osoby (ale już
nie przejście do E lub F). Punkty na KMU są
optymalne w sensie Pareto, bo nie można
poprawić użyteczności jednej osoby bez
pogorszenia użyteczności drugiej osoby.
U(1)
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
9
Rodzaje niesprawności rynku
•
•
•
•
•
•
Konkurencja nie jest doskonała: monopole rynkowe, monopole naturalne
(bariery wejścia i wyjścia), ograniczona przenośność i podzielność zasobów,
niejednorodność dóbr, niepełna i asymetryczna informacja;
Niekompletność rynków: brak możliwości transakcji dla wszystkich rodzajów
dóbr i aktywów, dla wszystkich uczestników i na wszystkie możliwe terminy
(edukacja, zdrowie);
Efekty zewnętrzne (externalities): dodatnie i ujemne;
Dobra publiczne (public goods): dobra, które generują dodatnie efekty
zewnętrzne, ale nie byłyby wytworzone w ramach mechanizmu rynkowego;
Dobra społecznie pożądane (merit goods);
Niesprawności makroekonomiczne:
•
•
•
Cykl koniunkturalny - wywołany przez spontaniczne zachowania uczestników rynku
(„zwięrzęcy instynkt” - animal spirit – Keynes),
Bezrobocie – sztywności nominalne cen i płac (nominal rigidities);
Niesprawiedliwa redystrybucja dochodu w społeczeństwie;
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
10
Redystrybucja i drugie podstawowe
twierdzenie ekonomii dobrobytu
•
•
•
•
Równowaga gospodarcza która spełnia warunek optymalności Pareto, nie
zapewnia automatycznie warunku sprawiedliwości społecznej;
Ale społeczeństwo może preferować odmienną niż pierwotna dystrybucję
dochodów, chcąc zapewnić sprawiedliwość społeczną;
Aby jednak zapewnić bardziej sprawiedliwy podział i zarazem utrzymać
nadal wysoką efektywność, społeczeństwo (lub reprezentująca je władza
publiczna) może dokonać najpierw odpowiedniego – bardziej
sprawiedliwego - podziału zasobów produkcyjnych pomiędzy poszczególne
jednostki, a dopiero następnie zezwolić na konkurencyjną produkcję i
wymianę w ramach mechanizmu rynku. Można w ten sposób osiągnąć
optimum Pareto, ale przy innym początkowym rozkładzie zasobów, który
spełnia określone wymogi co do ostatecznej redystrybucji dochodów.
Jest to właśnie treść drugiego podstawowego twierdzenia ekonomii
dobrobytu.
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
11
Normatywna i pozytywna teoria polityki
gospodarczej
•
•
•
•
Teoria normatywna:
Omówione wyżej niesprawności rynku wskazują obszary pożądanej
interwencji władzy publicznej. Na tej podstawie można ustalić, co powinna
robić władza publiczna, aby korygować istniejące niesprawności
mechanizmu rynkowego lub łagodzić ich negatywne skutki. Teoria
normatywna jest nam potrzebna po to, aby sformułować prawidłowo cele
polityki oraz sposoby ich realizacji. Dla potrzeb tej analizy przyjmujemy dość
abstrakcyjne założenie, że państwo jest obiektywnym, bezstronnym i
racjonalnym podmiotem reprezentującym w swym działaniu interes
ogólnospołeczny
Teoria pozytywna:
Pokazuje, jak w rzeczywistości działa władza publiczna i czy istotnie
realizuje wskazania wynikające z teorii normatywnej, biorą pod uwagę fakt,
że państwo może nie być obiektywnym, bezstronnym i racjonalnym
reprezentantem interesu ogólnospołecznego;
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
12
Funkcje polityki gospodarczej
•
•
•
•
Tzw. “Triada Musgraviańska” (Musgrave & Musgrave, 1965):
Funkcja alokacyjna: polityka gospodarcza ma na celu kształtowanie
wielkości i alokacji zasobów produkcyjnych między różne rodzaje produkcji
w taki sposób aby dostarczyć dobra publiczne i dobra społecznie pożądane,
oraz spełnić kryterium efektywności ekonomicznej poprzez maksymalizację
wartości produkcji przy danych zasobach (wymiar mikroekonomiczny).
Funkcja stabilizacyjna: polityka gospodarcza ma na celu łagodzenie
cyklicznych wahań produkcji i zatrudnienia oraz łagodzenie skutków
jednorazowych szoków popytowych lub podażowych (wymiar
makroekonomiczny).
Funkcja redystrybucyjna: polityka gospodarcza ma na celu zmiany
pierwotnego podziału dochodów za pomocą podatków i transferów, tak aby
spełnić kryterium sprawiedliwości społecznej (wymiar społeczny pozaekonomiczny).
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
13
Cele polityki gospodarczej
•
•
•
•
•
Każda świadoma działalność wymaga określenia celów, które chce się osiągnąć;
Polityka gospodarcza stawia przed sobą różne cele, wśród których najczęściej
wymieniane są takie jak pełne zatrudnienie, stabilne ceny, sprawiedliwy rozkład
dochodów, zrównoważony wzrost gospodarczy, równowaga bilansu płatniczego,
równowaga budżetowa, konkurencyjność;
Wielość celów wymaga ustalania ich hierarchii, a także rozpoznania zależności miedzy
nimi. Nie wszystkie cele da się realizować jednocześnie, zarazem w wielu przypadkach
możemy mieć do czynienia z wymiennością (zastępowalnością – trade-offs) celów;
Cele mogą być przedstawiane i zapisywane w rozmaity sposób. Mogą mieć bardziej
jakościowy, opisowy charakter, lub też mogą przyjmować postać konkretnych działań lub
liczb. Przykładem celu opisowego jest na przykład zapowiedź walki z bezrobociem jako
głównej wytycznej działań rządu, lub zapowiedź zwiększenia nakładów na edukację.
Przykładem celu ilościowego jest zapowiedź obniżenia liczby bezrobotnych o określoną
wielkość (lub stopy bezrobocia do określonego poziomu), lub osiągnięcia określonego
udziału osób z wykształceniem wyższym w całym społeczeństwie.
Ogólnie, cele polityki gospodarczej mogą przyjąć postać zmiennych o ściśle ustalonych
wartościach, zmiennych bez ustalania określonej wartości, bądź mogą przyjąć postać
pewnej funkcji agregującej różne cele cząstkowe;
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
14
Wyznaczanie celów o stałej wartości i celów o zmiennej
wartości
y
ȳ3
ȳ1
ȳ2
y
C
A
y*
E
U
B
x*
KT
x
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
x*
KT
x
15
Przebieg rozwoju gospodarczego a polityka
gospodarcza
• Rozwój to „suma” trendu, cyklu koniunkturalnego, wahań
sezonowych i szoków jednorazowych;
• Polityka: wygładzania wahań (stabilizacja) i usprawnianie rynków
(przyspieszenie wzrostu - przesunięcie trendu z a do b);
b
PKB
a
Czas
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
16
Instrumenty polityki gospodarczej
•
•
•
•
•
polityka fiskalna,
polityka pieniężna,
polityka kursowa,
polityka strukturalna (przesunięcie z a do b),
polityki sektorowe (polityka zatrudnienia, polityka
przemysłowa, polityka rolna, polityka
energetyczna, itp.),
• polityka społeczna (traktowana odrębnie).
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
17
Co to jest polityka fiskalna?
• Sektor finansów publicznych;
• Polityka dochodów i wydatków
budżetowych;
• Dochody: podatki, polityka podatkowa;
• Wydatki: transfery, polityka wydatków;
• Deficyt (nadwyżka) i sposób finansowania;
• Dług publiczny.
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
18
Co to jest polityka pieniężna i kursowa?
• Pieniądz; pojęcie, funkcje, miary;
• Popyt na pieniądz, inflacja, deflacja;
• Polityka pieniężna: kształtowanie podaży
pieniądza;
• Instrumenty: stopy procentowe, OOR,
rezerwy, kurs;
• Polityka kursowa jako część polityki
pieniężnej.
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
19
Polityka strukturalna (mikroekonomiczna)
•
•
•
•
•
•
•
•
polityka podatkowa,
stanowienie i egzekwowanie przepisów prawa,
polityka przemysłowa i handlowa,
prywatyzacja,
polityka rynku pracy,
polityka konkurencji,
polityka walutowa,
polityka rynku kapitałowego i finansowego).
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
20
Cele a instrumenty polityki, horyzont polityki
• Reguła Tinbergena (liczba instrumentów polityki winna
być co najmniej równa liczbie odrębnych celów polityki –
Jan Tinbergen),
• Reguła efektywnego przyporządkowania (dla realizacji
danego celu należy stosować instrument, który ma na ten
cel największy wpływ – Robert Mundell),
• Długi okres (ponad 5-7 lat, zagadnienia pobudzania
wzrostu gospodarczego);
• Średni okres (2-7 lat, zasadniczo okres cyklu
koniunkturalnego, zagadnienia stabilizacji
makroekonomicznej);
• Krótki okres (do 2 lat, wygładzanie wahań
krótkookresowych, jednorazowych).
Dariusz K. Rosati, 2012/2013
21
Trzynaście reguł prowadzenia dobrej polityki:[1]
1. Unikać słabych techników w prowadzeniu polityki.
2. Sprawować odpowiednią kontrolę budżetu.
3. Kontrolować presje inflacyjne.
4. Odnosić korzyści z handlu międzynarodowego.
5. Mieć świadomość, że pewne rodzaje restrykcji handlowych są znacznie gorsze niż inne.
6. Gdy restrykcje importowe stają się nadmierne, a ich ograniczenie jest niemożliwe z
politycznego punktu widzenia, należy je ograniczać pośrednio poprzez zwiększenie
zachęt do eksportu.
7. Utworzyć prosty, łatwy w administrowaniu oraz tak dalece jak to możliwe, neutralny i nie
zniekształcający system podatkowy.
8. Unikać nadmiernych stawek podatku dochodowego.
9. Unikać nadmiernego stosowania zachęt podatkowych do osiągnięcia szczególnych celów.
10. Stosować wstrzemięźliwie kontrolę cen i płac, jeśli w ogóle.
11. Pamiętać, że rzadko można znaleźć przekonywujące usprawiedliwienie dla stosowania
kontyngentów, pozwoleń i podobnych ograniczeń ilościowych.
12. Przyjmować raczej techniczne, a nie ideologiczne stanowisko względem problemów
związanych z przedsiębiorstwami sektora publicznego.
13. Wyznaczyć w jasny i dobrze zdefiniowany sposób granicę pomiędzy działalnością
sektora publicznego i prywatnego.
+
14. Nie przeszacowywać kursu walutowego.[2]
[1] A. Harberger, ”Economic Growth and Economic Policy” w: A. Harberger, ed., „World Economic Growth”, San Francisco, Institute for Contemporary Studies, 1984.
[2] S. Fischer, „Economic Growth and Economic Policy” w: V. Corbo, M. Goldstein, and M. Khan, eds., „Growth-Oriented Adjustment Programs”, Washington, D.C.: International
Monetary Fund and World Bank, 1987, cyt. za R. Dornbusch (red.), 1992, s. 15.

similar documents