Mi*dzy Jab*o*cem a Chyszówkami

Report
Między Chyszówkami a Jabłońcem
100 rocznica operacji łapanowsko – limanowskiej.
28 czerwca 1914r. w wyniku zamachu w Sarajewie na następcę tronu Austro-Węgier,
arcyksięcia Ferdynanda Habsburga, rozpoczął się jeden z największych konfliktów
zbrojnych w dziejach ludzkości. Historycy nazwali go wówczas Wielką Wojną. Konflikty
narodowościowe na Bałkanach, rywalizacja kolonialna oraz wyścig zbrojeń ostatecznie
doprowadziły do wybuchu wojny, która trwała 4 lata.
Europa w 1914r.
Do zmagań wojennych po jednej stronie przystąpiły państwa centralne (położone w
centrum Europy) – Cesarstwo Niemieckie oraz Austro-Węgry i Włochy. Po drugiej
stronie znalazły się państwa ententy (Wielka Brytania, Francja i Rosja).
Dla Polaków istotnym był fakt, że rozpoczyna się
konflikt między państwami zaborczymi co w
przyszłości dawało nadzieję na odzyskanie
upragnionej niepodległości. W tym celu polskie
partie polityczne tworzyły organizacje paramilitarne,
jak założony we Lwowie przez Józefa Piłsudskiego
„Związek Walki Czynnej”, Związek Strzelecki oraz
Towarzystwo „Strzelec”. Organizacje miały stanowić
kadry przyszłej armii polskiej walczącej u boku
jednego z państw zaborczych. Jesienią 1914r. władze
monarchii austro-węgierskiej powołały Brygadę
Legionów Polskich na czele z Józefem Piłsudskim.
Legiony Polskie swój chrzest bojowy przeszły w czasie
walk na obszarze Beskidów między Mszaną Dolną,
Limanową i Nowym Sączem – pod koniec 1914r.
Polacy na galicyjskim froncie Wielkiej Wojny
Brygadier Józef Piłsudski – 1914r.
Przełęcz między Chyszówkami a Słopnicami Królewskimi – XIX w.
Przełęcz Chyszówki, noc z 23/24 listopada 1914r.
Na przełomie jesieni i zimy 1914r., gdy przygotowywano skierowane przeciw Rosjanom
uderzenie na Limanową i Nowy Sącz, Legiony miały za zadanie oczyścić przedpole z
wroga w rejonie Dobrej i Jurkowa.
Do Dobrej legioniści przybyli 23 listopada, szukając noclegu przy 20 stopniowym mrozie.
Brygadier Józef Piłsudski zadecydował, że wojska zostaną rozlokowane na obszarze
Jurkowa. Wówczas dotarła do niego wieść, że w miejscowości Chyszówki, położonej na
przełęczy między masywami Łopienia i Mogielicy zatrzymał się na noc oddział rosyjskiej
kawalerii. Żołnierze drugiego i trzeciego batalionu pod dowództwem mjr Edwarda RydzaŚmigłego przystąpili do działań. Nocą z 23 na 24 listopada oddziały polskie podeszły pod
kwatery nieprzyjaciela. Zaskoczeni Rosjanie zostali wzięci do niewoli. Na Chyszówkach
znajdowali się rosyjscy ułani z 14 dywizji jazdy generała Dragomirowa. Szwadron kozacki
został rozbity. Polacy wzięli do niewoli 5 oficerów i 86 szeregowych. Zdobyli też 70 koni i
przejęli miejsca na nocleg. Potyczka na przełęczy stała się preludium do grudniowych
zmagań Legionów oraz wojsk austro-węgierskich z Rosjanami w ramach operacji
łapanowsko-limanowskiej. Józef Piłsudski korzystał z gościny mieszkańców Słopnic,
przebywając na kwaterach w osiedlu Zagrody oraz na plebanii. Tak opisywał swoją wizytę
we wspomnieniach: „Moje pierwsze boje”: Ja ze swymi batalionami miałem jako bazę
Jurków i drogę marszową idącą doliną Chyżówek, ale doprawdy z pięć razy w tym czasie
byłem u proboszcza w Stopnicy Królewskiej, po tamtej stronie przełęczy w Chyżowkach, w
pobliżu Limanowej. Biedny proboszcz musiał, zdaje się, co parę dni zmieniać swych gości
— to my, to Moskale. Wreszcie przełamało się. Pewnej nocy, dowiedziawszy się, że Rosjan
w Stopnicy mało, przeszedłem Chyżówki, wyrzuciłem trochę kozaków ze wsi i posłałem na
tyły Tymbarku, zajętego jeszcze przez Rosjan, jeden batalion z karabinami maszynowymi.
I nazajutrz byliśmy już w Limanowej. Było to 4 grudnia.
Legiony Polskie na ziemi limanowskiej, Przełęcz Chyszówki 23-24 listopada 1914r.
Legiony Polskie na beskidzkiej wsi, jesień 1914r.
Potyczka wojsk austro-węgierskich
z kozakami. Limanowa 1914r.
Mjr Edward Rydz „Śmigły” – 1914r.
Jeńcy rosyjscy pojmani przez legionistów w czasie walk w Beskidach.
Jesień-zima 1914r.
W 10 rocznicę odzyskania Niepodległości, 11
listopada 1928 roku Stowarzyszenie Młodzieży
Polskiej z Dobrej postawiło na przełęczy krzyż jako
hołd dla wszystkich poległych w walkach o
niepodległą ojczyznę. Napis na tablicy powieszonej
na krzyżu głosi: "Tu, w Chyszówkach w listopadzie
1914 roku walczyli legioniści polscy pod wodzą
Józefa Piłsudskiego i wzięli do niewoli oddział
kawalerii rosyjskiej.” W 1938 roku powstał w tym
miejscu również pomnik na pamiątkę walk
Legionów Polskich w 1914 roku, przełęcz nazwano
imieniem ówczesnego Marszałka Polski – Edwarda
Rydza Śmigłego.
Przełęcz Chyszówki – 11 listopada 1928r.
Krzyż na przełęczy Chyszówki – 1931r.
Chyszówki 1934r.
Po drugiej wojnie światowej w czasach PRL-u pomnik jak i
tablica pamiątkowa ulegały stopniowemu zniszczeniu oraz
zapomnieniu. Władze komunistyczne przywróciły nazwę
„Przełęcz Chyszówki” ze względu na zacieranie historii
związanej z II Rzeczpospolitą, Marszałkiem Edwardem
Rydzem-Śmigłym oraz działalnością Legionów Polskich.
Po 1989 roku przełęcz stała się na nowo miejscem
obchodzenia uroczystości patriotycznych. Odnowiono
pomnik i krzyż. W 1998 roku, w 80. rocznicę odzyskania
niepodległości, to miejsce pamięci dopełnił obelisk
poświęcony żołnierzom AK i "wszystkim walczącym z
okupantami niemieckim i sowieckim w latach 1939-1956
o wolną i niezawisłą Ojczyznę". Co roku 11 listopada na
Przełęczy Rydza-Śmigłego odbywają się rocznicowe
uroczystości
związane
z
Narodowym
Świętem
Niepodległości.
Chyszówki – 11 listopada 2014r., Narodowe Święto Niepodległości.
Limanowa – Jabłoniec, 2-12 grudnia 1914r.
Jednym z teatrów zmagań wojennych na początku Wielkiej Wojny była Galicja,
położona w północno-wschodniej części Austro –Węgier. Rdzenne polskie tereny
położone miedzy Krakowem a Karpatami stały się miejscem przebiegania linii frontu na
przełomie 1914-1915r.
Operacja łapanowsko – limanowska,
W drugiej połowie 1914r. Armia Austro-Węgierska broniła dostępu do stolicy państwa
– Wiednia, opierając się na linii obrony – Twierdza Kraków – łańcuch Karpat. Na
szerokim odcinku wojska austriackie zatrzymały pochód armii rosyjskiej na zachód i
południe. Największe zagrożenie przełamania frontu przez Rosjan, pojawiło się jesienią
1914r. na odcinku pod Limanową. Operacja wojskowa, którą przeprowadzały siły
austro-węgierskie polegała na zatrzymaniu rosyjskiej ofensywy na najbardziej
zagrożonym przełamaniem odcinku frontu oraz kontrofensywę, umożliwiającą dalsze
działania na obszarze Galicji.
Bitwa na Jabłońcu.
W wypadku przełamania rubieży obronnych dla wojsk rosyjskich droga w kierunku
Śląska, Czech i Wiednia stała otworem. Wojska austro-węgierskie zostały wówczas
przegrupowane i wzmocnione silnym korpusem dowodzonym przez gen. Józefa Rotha,
w skład którego wchodziły również oddziały niemieckie.
Operacja łapanowsko – limanowska, grudzień 1914r.
Gen. Jozef Roth
Operacja rozpoczęła się 2 grudnia 1914. i
rozgorzała na długiej linii (ok. 100 km) - od Wisły,
aż po główny grzbiet Beskidów. Kasina Wielka,
Góra Św. Jana, Łąkta, rejon Sobolowa, Leszczyna,
Rajbrot, góra Kobyła, Laskowa, Korab, Jabłoniec,
Golców.
Linia okopów Jabłoniec – Golców 1914r.
Szczególnym miejscem zmagań wojennych w
Beskidzie Wyspowym było ufortyfikowane przez
Rosjan wzgórze Jabłoniec - to miejsca
najcięższych bojów tej operacji. Przełamanie
frontu nastąpiło 11 grudnia 1914r., wówczas do
szturmu na wzgórze przystąpił oddział
spieszonych huzarów węgierskich. Bliskość
przeciwnika oraz szybki atak doprowadził do
walk wręcz na kolby karabinów.
11 grudnia 1914r. Bitwa na Jabłońcu, śmierć płk. Othmara Muhra.
Pułkownik z rewolwerem w ręku, prowadzący huzarów do szturmu, otrzymuje
śmiertelny postrzał.
Bitwa na Jabłońcu – starcie węgierskich huzarów z Rosjanami.
Cesarz Franciszek Józef I
Płk. Othmar Muhr von Limanowa
Bitwa pod Limanową była pierwszym istotnym
zwycięstwem wojsk austro-węgierskich przy
nieznacznym wsparciu niemieckich sił. Nic więc
dziwnego, iż była wtedy wydarzeniem bardzo
sławnym - m.in. w Budapeszcie jeden z placów
otrzymał nazwę „Limanowa". O wielkości operacji
świadczy fakt, że brało w niej udział ok. 120 tyś.
żołnierzy wojsk rosyjskich oraz ok. 90 tyś. wojsk
austro-węgierskich.
Jabłonieckie
zwycięstwo
przeniosło linie frontu ok. 60 km w kierunku
wschodnim, przełamaną dopiero w maju 1915 r. w
bitwie pod Gorlicami.
Jabłoniec. Kolumna upamiętniająca śmierć rotmistrza huzarów w czasie bitwy.
W tle masywy Mogielicy i Łopienia.
Pamiątką walk w ramach operacji łapanowsko-limanowskiej
jest ok. 100 cmentarzy wojennych, na których leży ponad 11
tyś. żołnierzy. Na ziemi limanowskiej znalazły się mogiły
żołnierzy polskich, austriackich, węgierskich, niemieckich oraz
rosyjskich w miejscowościach: Kamionka Mała – cmentarz na
Jastrząbce, Laskowa, Jaworzna – Korab, Słupia, KrasneLasocice, Szczyrzyc, Mszana Dolna, Kasina Wielka, Tymbark,
Mordarka, Limanowa – Jabłoniec, Stara Wieś – Golców.
Największy z nich cmentarz nr 368 znajduje się na wzgórzu
Jabłoniec, gdzie obok kaplicy-mauzoleum płk Othmara Muhra
znajdują się mogiły poległych żołnierzy.
Pamięć o działaniach wojennych w Beskidzie Wyspowym
pozostaje pielęgnowana przez kolejne pokolenia m.in poprzez
udział w rajdach historycznych oraz uroczystościach
patriotycznych na Chyszówkach i Jabłońcu z okazji 11 listopada
– Narodowego Święta Niepodległości.
Cmentarz wojenny nr 357 na Jastrząbce w Kamionce Małej
Cmentarz wojenny nr 358 w Laskowej
Cmentarz wojenny nr 359 - Jaworzna - Korab
Cmentarz wojenny nr 360 w Słupi
Cmentarz wojenny nr 361 w Krasnem-Lasocicach
Cmentarz wojenny nr 362 w Szczyrzycu
Cmentarz wojenny nr 363 w Mszanie Dolnej
Cmentarz wojenny nr 364 w Kasinie Wielkiej
Cmentarz wojenny nr 365 w Tymbarku
Cmentarz wojenny nr 368 na Jabłońcu.
Cmentarz wojenny nr 369 – Golców – Stara Wieś
Jabłoniec, lata trzydzieste XX wieku. Mauzoleum Othmara Muhra.
Wydarzenia z listopada i grudnia 1914r. stały
się początkiem, trudnej, krętej lecz zwycięskiej
drogi Józefa Piłsudskiego oraz Legionów
Polskich do odzyskania niepodległości.
Świadomość i pamięć o Chyszówkach i Jabłońcu
przetrwała sto lat. Pielęgnując i utrwalając
historię wsłuchujmy się w słowa marszałka:
Naród, który traci pamięć przestaje być
Narodem – staje się jedynie zbiorem ludzi,
czasowo zajmujących dane terytorium.
Dziękujemy za uwagę.
Mateusz Wikar kl. III a
Natalia Piaskowy kl. III e
1914 - 2014r.
Źródła:
Mapy:
-
Wojskowy Instytut Geograficzny – mapa: Bochnia, Wiśnicz, Limanowa, 1855r.
Artykuły:
„Limanowa XII 1914r. Bitwa trzech cesarzy.”
„Chyszówki – historia, której nie potrafili zniszczyć”.
Publikacje:
-
Dąbrowski Jan, „Wielka Wojna 1914–1918”.
Polakiewicz Wacław, „Podhalański adwent 1914r. Szkice z czasów Wielkiej Wojny”.
Wykorzystano fotografie:
Archiwalne fotografie z albumu „Okruchy pamięci – Limanowa na starej fotografii”
Ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego,
http://www.beskidy.gminadobra.pl,

similar documents