Tryb chroniony

Report
Systemy operacyjne
Wykład 5
Przerwania –
zagadnienia pokrewne
dr inż. Wojciech Bieniecki
Instytut Nauk Ekonomicznych
i Informatyki
http://wbieniec.kis.p.lodz.pl/pwsz
1
Tryb rzeczywisty i chroniony
Tryb rzeczywisty (real mode) – tryb pracy mikroprocesorów z rodziny procesorów x86, w
którym procesor pracuje tak jak procesor Intel 8086.
Tryb rzeczywisty nie zapewnia ochrony pamięci przed użyciem przez inny proces oraz
obsługi wielozadaniowości.
W trybie tym pracowały programy w systemie operacyjnym DOS.
W trybie rzeczywistym dostępna jest 1-megabajtowa przestrzeń adresowa.
Tryb chroniony (ang. protected mode) – od 80286.
Umożliwia adresowanie pamięci w większym zakresie niż 1 MB.
Wprowadza wiele nowych udogodnień wspierających wielozadaniowość, takich jak:
sprzętowa ochrona pamięci (układ MMU), wsparcie w przełączaniu kontekstu procesora i
wiele innych.
Linux, Windows w wersji 3.0 i wyższych, systemy z rodziny BSD wykorzystują procesory
serii x86 właśnie w trybie.
Intel 80386 i następne posiadają 32-bitowy tryb chroniony, w którym są dostępne 4 GB
pamięci wirtualnej i stronicowanie pamięci.
2
Tryb rzeczywisty i przerwania
W trybie rzeczywistym pracy procesora adres procedury obsługi przerwania jest
zapisany w tablicy wektorów przerwań.
Tablica wektorów przerwań przechowuje adresy poszczególnych procedur obsługi
przerwań.
Przerwania identyfikowane są przez numer (wektor przerwania) i w przypadku
procesorów serii x86 jest możliwych do 256 przerwań.
Tablica wektorów przerwań znajduje się w pierwszych 1024 (256 4 Bajtowych
adresów procedur obsługi przerwań) komórkach pamięci operacyjnej.
W komputerach PC jest 16 różnych sygnałów IRQ (ang. interrupt request)
– IRQ0 do IRQ15.
IRQ określa się również jako zasób udostępniany przez procesor.
Jest ich tylko 16, bywają problemy z przydzieleniem osobnego przerwania
każdemu z urządzeń, które go potrzebuje.
Może to powodować przydzielenie tego samego przerwania dwóm urządzeniom.
Mówi się wtedy o konflikcie przerwań, gdyż najczęściej dwa urządzenia nie
3
mogą współdzielić jednego.
Tryb chroniony
GDT (Global Descriptor Table - Globalna Tablica Deskryptorów)
Zawiera podstawowe informacje o segmentach.
W trybie rzeczywistym segmenty miały maksymalny rozmiar 64KB i następowały po sobie
w 16 bajtowych odstępach. W trybie chronionym można dowolnie ustalać rozmiar
segmentu aż do max. 4GB. Można także decydować gdzie ma się zaczynać każdy segment.
Przykładowo tablicę GDT zarezerwuje dla siebie System Operacyjny a dla każdego procesu
stworzy osobną tablicę LDT z jego deskryptorami segmentów.
LDT (Local Descriptor Table - Lokalna Tablica Deskryptorów) także zawiera podstawowe
informacje o sektorach ale jest ona używana dla aplikacji.
IDT (Interrupts Descriptor Table - Tablica Deskryptorów Przerwań)
Zawiera podstawowe informacje o przerwaniach. Tabela ta mówi procesorowi gdzie ma
znaleŸć adresy wywoływanych przerwań.
Dla każdego przerwania istnieje osobny deskryptor którego rozmiar wynosi 8 bajtów.
W każdym deskryptorze IDT istnieje odniesienie do deskryptora GDT lub LDT opisującego
segment, w którym znajduje się wykonywany kod przerwania.
4
Tryb chroniony i przerwania
IDT łączy każdy wektor wyjątku lub przerwania z deskryptorem bramy dla
procedury lub zadania (ang. task) obsługującym dany wyjątek lub przerwanie.
Deskryptory bram to deskryptory pozwalające na kontrolowany dostęp do
segmentów kodu o różnych stopniach uprzywilejowania
Położenie IDT jest zapisane w rejestrze tablicy deskryptorów przerwań (ang.
Interrupt Descriptor Table Register, IDTR).
IDT może zawierać trzy różne rodzaje deskryptorów bram:
deskryptor bramy zadania (ang. Task-Gate Descriptor) - deskryptor używany przy
sprzętowej wielozadaniowości, wskazuje położenie w pamięci struktury opisującej
zadanie
deskryptor bramy przerwania (ang. Interrupt-Gate Descriptor) - informujący
procesor o kodzie któy ma wykonać po napotkaniu przerwania
deskryptor bramy pułapki (ang. Trap-Gate Descriptor) - zawierający lokalizację w
kodzie, które gdy zostanie zostanie osiągnięte wywoła przerwanie - pułapkę
5
(użyteczne przy debuggowaniu)
GDTR
Global Descriptor Table Register (GDTR) - 48-bitowy rejestr procesora 386
Rejestr ten służy do określania rozmiaru tablicy GDT i jej położenia w pamięci
operacyjnej.
Ma on rozmiar 6 bajtów. Przed inicjacja trybu chronionego należy zapisać ten
rejestr odpowiednimi wartościami przy czym po jego zainicjowaniu nie można już
zmieniać adresu tablicy GDT.
HI
5
4
3
2
1
0
LO (Bajty)
+---+---+---+---+---+---+
|
ADRES
| ROZM. |
+---+---+---+---+---+---+
ROZM. - Znajduje się w dwóch "niskich" bajtach i określa rozmiar tablicy GDT.
Maksymalny rozmiar tablicy GDT wynosi 65536 bajtów czyli 64KB.
ADRES - Jest to fizyczny adres położenia tablicy GDT w pamięci operacyjnej.
6
IDTR
Interrupt Descriptor Table Register (IDTR) - 48-bitowy rejestr procesora 386.
Rejestr przekierowania przerwań.
HI
5
4
3
2
1
0
LO (Bajty)
+---+---+---+---+---+---+
| L |N/U| BASE | LIMIT |
+---+---+---+---+---+---+
LIMIT - rozmiar tablicy deskryptorów przerwań. Maksymalny rozmiar tabeli to
65536 bajtów (64kb), ale ponieważ procesor dla zgodności wstecz obsługuje tylko
256 przerwań nie powinno się deklarować większego rozmiaru niż 256 * 8 (2KB).
BASE - adres tablicy deskryptorów przerwań w pamięci.
8 bajt - długość każdego deskryptora.
7
Metody komunikacji SO z urządzeniami
Metoda 1: Programowane wejście-wyjście (ang. Programmed Intput-Output - PIO)
Jądro
Program
użytkownika
Drukowanie wiersza tekstu na drukarce.
Odrębny bufor we-wy w pamięci jądra.
8
PIO - algorytm
Dwa rejestry we-wy:
– printer_status_reg: Aktualny stan drukarki (czy może odebrać następny znak)
– printer_data_reg: Bajt danych wysyłany do drukarki
copy_from_user (buffer, p, count); // kopiuj dane do bufora jądra
for (j = 0; j < count; j++)
{
// przesyłaj odrębnie każdy znak
while (*printer_status_reg != READY)
;
// czekaj aż drukarka stanie się wolna
*printer_data_reg = p[j];
// wyślij pojedyńczy znak do drukarki
}
return_to_user(); // powrót do programu użytkownika
Problem: bezczynne oczekiwanie procesora w pętli while
Drukarka jest znacznie wolniejsza od procesora
9
Metody komunikacji SO z urządzeniami
Wejście / wyjście sterowane przerwaniami (interrupt driven)
Zakończenie transmisji każdego znaku potwierdzane jest przerwaniem.
Procesor
potwierdza
przerwanie
Transmisja
zakończona
kontroler
zgłasza
przerwanie
10
Metody komunikacji SO z urządzeniami
Wywołanie systemowe
copy_from_user (buffer, p, count);
j = 0;
enable_interrupts();
while (*printer_status_reg != READY)
;
*printer_data_reg = p[0];
scheduler();
Procedura obsługi przerwania
if (count == 0) {
unblock_user();
} else {
*printer_data_reg = p[j
count--;
j++;
}
acknowledge_interrupt();
return_from_interrupt();
Wstrzymaj bieżący
proces
Odblokuj proces
11
DMA
Komunikacja z urządzeniami poprzez przerwania sprawdza się w
przypadku wolnych urządzeń (tzw. znakowych, np. klawiatura).
W przypadku urządzeń szybszych (np. dysk, tzw. urządzenie
blokowe) częstotliwość zgłaszania przerwań może sparaliżować
działanie SO.
Rozwiązaniem jest zastosowanie dla tych urządzeń bezpośredniego
dostępu do pamięci (DMA).
System komputerowy jest wyposażony w sterownik zwany
kontrolerem DMA.
12
DMA (direct memory access)
Kiedy program użytkownika żąda transmisji danych z
szybkiego urządzenia to SO programuje odpowiednio
sterownik DMA.
Obejmuje to również wyznaczenie obszaru w pamięci z
którego urządzenie będzie pobierało dane lub w którym
będzie je składowało oraz określenie wielkości tych danych.
Urządzenie przesyła te dane blokami wielkości kilkuset lub
nawet kilku tysięcy bajtów.
Przesyłanie bloku danych pomiędzy urządzeniem a pamięcią
odbywa się bez angażowania procesora.
Przesłanie bloku poprzez DMA jest współbieżne z pracą
procesora
Gdy nadejdzie czas przesłania kolejnego bajtu urządzenie DMA
przejmuje (na chwilę) od procesora kontrolę nad magistralą – ang. cycle
stealing.
Następuje transmisja bajtu pomiędzy urządzeniem i pamięcią. W tym czasie
procesor ma zablokowany dostęp do magistrali. (Nie musi to oznaczać zatrzymania
pracy procesora – jeżeli posiada on pamięć podręczną)
13
Organizacja DMA
CPU
DMA
I/O
I/O
Mem
DMA jest kolejnym modułem podłączonym magistrali
– Transfer może wymagać dwóch cykli magistrali
– Starsze systemy (Z80, IBM PC AT)
CPU
DMA
Mem
DMA
I/O
I/O
DMA zintegrowane z kontrolerem urządzenia
Nowsze systemy (magistrala PCI)
I/O
14
Operacja z wykorzystaniem DMA
Procesor
programuje
kontroler
DMA
Potwier
dzenie
przerwanie
DMA żąda
zapisu do
pamięci
Przesłanie
danych
Address – gdzie przesłać dane, Count – ile przesłać,
Control – rodzaj operacji (np. odczyt zapis)
Kontoler DMA zajmuje się zliczaniem bajtów, podawaniem adresu i
sygnałów sterujących na magistralę
15
Operacja DMA
Kod wykonywany przez wywołanie systemowe
copy_from_user (buffer, p, count);
set_up_DMA_controller();
scheduler(); // wstrzymaj aktualny proces
// i przekaż procesor innemu
Kod wykonywany przez procedurę obsługi przerwania
acknowledge_interrupt();
unblock_user(); // odblokuj czekający proces
return_from_interrupt();
set_up_DMA_controller() - zaprogramuj DMA (numer urządzania, adres bufora
w pamięci, liczba bajtów)
DMA zajmuje się zliczaniem bajtów i oczekiwaniem na gotowość urządzenia
16
System pułapek
Jednym z zastosowań wektorowego systemu obsługi przerwań jest obsługa
sytuacji wyjątkowych (np. próba dzielenia przez zero).
Przerwania obsługujące tego typu zdarzenia nazywamy pułapkami (ang. trap) lub
wyjątkami (exception). Mają one wysokie priorytety i są niemaskowalne.
Pułapki są zwykle przerwaniami nieprecyzyjnymi: jeżeli sygnał przerwania pojawi
się w trakcie wykonywania rozkazu, to rozkaz nie jest kończony.
Dla porównania – przerwania związane z rozkazami wejścia wyjścia są precyzyjne
– ich obsługa rozpoczyna się po zakończeniu wykonania rozkazu.
Pułapki są przerwaniami synchronicznymi – pojawiają się podczas realizacji
określonych fragmentów programu. Przerwania związane z urządzeniami IO są
asynchroniczne.
17
Obsługa wielu żądań przerwania
Działanie SO w dużej mierze zależy od systemu przerwań.
System ten jest zorientowany zdarzeniowo.
Projektując system przerwań należy uwzględnić sytuację, w której
urządzenie I/O nie jest w stanie obsłużyć dużej liczby żądań.
Rozwiązanie – tablica stanów urządzeń (device-status table)–
umieszczona w pamięci operacyjnej komputera.
Tablica ta zawiera po jednej pozycji dla każdego urządzenia w
systemie. Na pozycję w takiej tablicy składa się opis aktualnego
stanu urządzenia oraz kolejka zleceń operacji wejścia/wyjścia.
18
Tablica stanów urządzeń
Jeżeli urządzenie nie wykonuje żadnej operacji wejścia/wyjścia, to odpowiadająca
mu kolejka jest pusta. W przeciwnym przypadku, pierwsze zlecenie w kolejce
odpowiada aktualnie wykonywanej operacji, a kolejne zlecenia odpowiadają
operacjom oczekującym na wykonanie.
Zlecenia w kolejce zawierają
m.in. informacje o zadaniu, od
którego pochodzi zlecenie, tak że
w momencie wykonania zlecenia
system operacyjny wie, które
zadanie należy wznowić.
19
Rozkaz oczekiwania
Co powinien zrobić SO z procesem, którego żądanie operacji wejścia-wyjścia
oczekuje na realizację:
Pozwolić takiemu procesowi na oczekiwanie aż ta operacja się zakończy.
Marnowanie czasu procesora (możliwe – gdy nie ma więcej zadań do
wykonania)
Przystąpić do realizacji innych zadań.
Rozkaz wait zawiesza pracę procesu aż do czasu pojawienia się
przerwania. SO może sam wywołać taki rozkaz.
20
Problem ochrony zasobów
Procesy użytkownika nie powinny mieć możliwości wykonywania pewnych
rozkazów.
Przykłady niedozwolonych operacji programu:
Bezpośrednia komunikacja z urządzeniami wejścia-wyjścia
– naruszenie ochrony we/wy
Dostęp do pamięci należącej do innych procesów lub do systemu
– naruszenie ochrony pamięci
Zablokowanie przerwań, zmiana wektora przerwań
– naruszenie ochrony systemu przerwań
Nieskończona pętla
– naruszenie ochrony procesora
21
Dualny tryb pracy procesora
Procesy użytkownika nie powinny mieć możliwości wykonywania pewnych
rozkazów.
Aby to zapewnić twórcy sprzętu wyposażyli procesory w dwa tryby pracy: tryb
jądra (nazywany też trybem monitora, systemu lub nadzorcy) i tryb użytkownika.
W pierwszym trybie wykonywany jest oczywiście system operacyjny, w drugim,
procesy użytkownika.
Przełączenie do z trybu użytkownika do trybu monitora następuje między innymi
w wyniku wystąpienia przerwania lub pułapki.
22
Dualny tryb pracy procesora
To w jakim trybie znajduje się w chwili obecnej procesor określone
jest ustawieniem odpowiedniego bitu w rejestrze stanu procesora.
rozruch systemu następuje w trybie jądra
procesy użytkowe są uruchamiane w trybie użytkownika
każde wystąpienie pułapki lub przerwania zmienia tryb pracy na tryb
monitora.
przejście do programu użytkownika powoduje przejście w tryb
użytkownika
23
Dualny tryb pracy procesora
Lista rozkazów jest podzielona na dwa zbiory: rozkazów uprzywilejowanych,
które mogą być wykonywane jedynie w trybie jądra i nieuprzywilejowane, które mogą być
wykonywane w trybie użytkownika.
Rozkazy rozróżnia ustawienie odpowiedniego bitu w słowie rozkazu, który jest
porównywany z bitem trybu pracy.
Jeśli program użytkownika spróbuje wykonać rozkaz uprzywilejowany, to zostanie
uruchomiona odpowiednia pułapka, która zakończy jego działanie w sposób krytyczny.
Rozkazy uprzywilejowane można wykorzystać także do zorganizowania interakcji
użytkownika z systemem operacyjnym, tj. umożliwienie użytkownikowi kierowania zleceń
wykonania zadań zarezerwowanych dla systemu operacyjnego (wywołania systemowe)
System traktuje wywołanie systemowe jako przerwanie programowe.
Za pośrednictwem wektora przerwań sterowanie przechodzi do odpowiedniej procedury
obsługi.
System przechodzi w tryb monitora
monitor sprawdza poprawność parametrów, wykonuje zlecenie i przekazuje sterowanie do
24
rozkazu następującego po wywołaniu systemowym.
Ochrona zasobów
Ochrona wejścia-wyjścia
niedozwolone operacje wejścia-wyjścia mogą zakłócić działanie systemu
wszystkie rozkazy wejścia-wyjścia są uprzywilejowane.
Użytkownik nie może używać ich bezpośrednio, lecz za pośrednictwem
systemu operacyjnego
Ochrona pamięci
niedopuszczalne jest, aby program użytkownika dokonał zmian w wektorze
przerwań lub systemowych procedurach obsługi przerwań.
Potrzebna jest również wzajemna ochrona programów użytkowników
taką ochronę musi zapewniać sprzęt
25
Ochrona pamięci
Możliwe rozwiązanie: rejestr bazowy i rejestr graniczny
Rejestr bazowy przechowuje
najmniejszy dopuszczalny adres
fizyczny pamięci
Rejestr graniczny zawiera rozmiar
obszaru pamięci
dozwolone są tylko odwołania do obszaru pamięci
pomiędzy adresem pamiętanym w rejestrze
granicznym a adresem uzyskanym przez dodanie
zawartości rejestru bazowego i rejestru granicznego.
26
Ochrona pamięci
Każdy adres wygenerowany przez proces użytkownika sprawdzany jest zgodnie z
poniższym schematem.
Jeśli test nie powiedzie się uruchamiana jest pułapka i sterowanie wraca do
systemu operacyjnego.
Rozkazy modyfikujące rejestr bazowy i graniczny muszą być uprzywilejowane.
27
Ochrona procesora
Możliwe problemy
wejście programu użytkownika w nieskończoną pętlę
Próby obchodzenia przez użytkownika usług systemowych prowadzące do
odebrania systemowi operacyjnemu sterowania
Możliwe rozwiązanie:
czasomierz(timer) generujący przerwanie po ustalonym okresie (sterowanie
wraca wtedy do systemu operacyjnego).
Inne zastosowanie czasomierza: podział czasu
28
Czasomierz
Licznik czasu jest najczęściej implementowany jako licznik zliczający w dół, którego
stan zmienia się co takt zegara. Po wyzerowaniu licznika sterownie wraca do
systemu operacyjnego.
Opisany czasomierz może służyć jako układ typu watchdog, który w systemie
czasu rzeczywistego pozwalałby sprawdzić, czy zadanie wykonało się w
przeznaczonym dla niego czasie.
W systemach z podziałem czasu ten układ wyznacza moment, w którym system
operacyjny powinien przełączyć procesor na inne zadanie użytkownika.
Inicjalizacji czasomierza dokonuje system operacyjny, przed oddaniem sterowania
procesowi użytkownika.
Rozkaz inicjalizacji jest rozkazem uprzywilejowanym.
29

similar documents