Leksikologija II

Report
POLISEMIJA
Tipovi semantičkih transformacija
LEKSEMA I ALOLEKSA

Leksema – najmanja samostalna jedinica
leksičkog sitema

U savremenoj leksikologiji:
 Leksema
– sva značenja i svi oblici
 Aloleksa – leksička jedinica upotrebljena u jednom
značenju i jednom obliku.
LEKSEMA I ALOLEKSA

Alolekse:
 Fizičke
(ortografski dubleti: će raditi/radiće)
 Funkcionalne (različiti oblici)
 Semantičke (njena posebna značenja)
LEKSEMA I ALOEKSE

Semantičke alolekse



Semantičke alolekse obično se nazivaju
semantičkim realizacijama jedne lekseme.
Polisemične lekseme imaju više semantičkih
aloleksa, tj. semantičkih realizacija.
Monoemične lekseme imaju samo jednu
semantičku aloleksu, te im odgovara samo jedna
semantička realizacija.
LEKSEMA I ALOEKSE

Lekseme:


autosemantičke
sinsemantičke (funkcionalne) – kod njih značenje
ne postoji kao sistemska kategorija (predlozi,
veznici, rečce)
ANALIZA LEKSIČKOG ZNAČENJA

Metodi analize leksičkog značenja
KOMPONENCIJALNA ANALIZA
leksema 1. semantički sadržaj (semema)
2. semantički sadržaj (semema)
 semantički sadržaj – arhisema + seme (nižeg
ranga)
 krompir , -ira m bot. vrsta povrća sa
podzemnim zadebljalim delom loptastog oblika;
hranljiv; jeftin.

KOMPONENCIJALNA ANALIZA
Grameme
 Semantička realizacija

 semantički
sadržaj jedne lekseme u određenoj
semantičkoj poziciji. Semantička pozicija je
mesto jedne lekseme u linearnom poretku reči,
tj. mesto realizacije jedne lekseme.
POLISEMIJA I SEMANTIČKA DISPERZIJA


Polisemija
 sposobnot leksema da se realizuje u više značenja, da
ima više semantičkih realizacija.
zub 1. svaka od pločastih ili klinastih koščica
prevučenih gleđu u vilicama čoveka i većine drugih
kičmenjaka koje služe za kidanje i sitnjenje hrane.


Ovo je primarno značenje, osnovni semantički sadržaj.
Rezultat komponencijalne analize:
 arhisema:
 seme:
organ u vilicama čoveka
klinast, oštar
POLISEMIJA I SEMANTIČKA DISPERZIJA
 Seme
koje se odnose na oblik veoma su
produktivne. One učestvuju u motivaciji gotovo
svih sekundarnih semantičkih realizacija.

Zub 2. oštriji izrezak na raznim predmetima
(npr. testeri).
Sekundarno značenje
 Ovaj proces se naziva semantička disperzija ili
leksičko-semantička derivacija.


Polisemantičnost je posledica bogatstva
osnovnog semantičkog sadržaja, tj.
bogatstva semantičkih elemenata u njemu.
TIPOVI SEMANTIČKIH TRANSFORMACIJA



Postoji nekoliko tipova semantičkih transformacija
Izvorišta ovih transformacija su semantički elementi u
semantičkim sadržajima (najčešće osnovnim).
Prema tome koji je od ovih elemenata zahvaćen
transformacijom, razlikujemo 4 osnovna tipa:




platisemija
metonimija
sinegdoha
metafora
PLATISEMIJA

Platisemija je širokoznačnost, sposobnost
primarne (proste, neizvedene) lekseme da u
svojoj nominacionoj realizaciji (osnovnom
značenju) imenuje dva slična pojma.
PLATISEMIJA
glava 1. gornji deo čovečijeg odnosno prednji deo
životinjskog tela u kome se nalazi mozak i glavna
čula.
 Ovde identifikujemo dva pojma (referenta).
 Kod ostalih tipova semantičkih transforamcija dva
referenta su znak dve semantičke realizacije, dva
značenja jedne lekseme.
 Razlika u odnosu na druge tipove semantičke
disperzije jeste u tipu referenta

PLATISEMIJA
I u prvom i u drugom semantičkom sadržaju
veoma su slične i arhiseme (deo životinjskog
tela / deo ljudskog tela) i seme nižeg ranga
(gornji / prednji; okruglast, sa glavnim čulima,
važan deo tela).
 Ove razlike u semama u ovim semantičkim
sadržajima nisu dovoljne da bi se u jezičkoj
svesti razdvojila ova dva pojma (glava čoveka i
glava životinje).

METONIMIJA
Arhisema je fokus, izvorište metonimijskih
transformacija.
 arhisema zajednička za sve lekseme jedne
leksičko-semantičke grupe
 metonimijska transformacija je proces koji se na
isti način razvija kod svih leksema iz grupe.
 Iz tog se razloga ovakva polisemija naziva
regularnom.

METONIMIJA

Primeri:
 šolja, čaša, šerpa, lonac....
 1.
arhisema: neka posuda u kojoj se nešto drži
2. arhisema: količina koja staje u tu posudu.

grad, selo, oblast, ulica....
 1.
arhisema: naseljeno mesto, naseljeni punkt.
 2. arhisema: stanovnici datog naseljenog mesta
SINEGDOHA
Arhisema je fokus transformacija indukovanih
sinegdohom.
 mutacija i izmena arhiseme i razvitak novih
sema nižeg ranga.
 Sinegdoha je neregularna, individualna jer ne
zahvata sve članove jedne leksičko-semantičke
grupe.
 Postoje 4 osnovna tipa transformacija kojima je
u osnovi sinegdoha.

SINEGDOHA

Prvi tip – osnovna (prava) sinegdoha
 upotrebom
imena dela kakve celine za samu celinu
 sastoji se u transformaciji, u gubljenju partitivnosti
arhiseme
 desemantizacija i resemantizacija jednog broja
sema polaznog semantičkog sadržaja.
SINEGDOHA

Primeri:
 glava
1. gornji deo čovečijeg odnosno prednji deo
životinjskog tela u kome se nalazi mozak i glavna
čula. 4. a. osoba, pojedinac, ličnost
 arhisema:
deo čovečijeg tela > čovek (gubi se
partitivnost)
 seme nižeg ranga: gornji, prednji (desemantizovane)
 krov
> kuća, dom
 lice > ljudska jedinka, osoba, ličnost
SINEGDOHA

Drugi tip
Kod ovog tipa sinegdohe imamo prenos
nominacije sa šireg pojma na uži (odnosno
sa hiperonima na hiponim).
 Arhisema iz polaznog semantičkog sadržaja
ostaje ista i u sekundarnom.
 seme iz polaznog takođe ostaju iste, ali se
pored njih razvijaju nove seme, one na
osnovu kojih se jedan hiponim razlikuje od
hiperonima i od drugih hiponima.

SINEGDOHA

Primeri:
 kola
1. vozilo na točkovima koje služi za prevoz
ljudi i stvari. 2. zaprežno vozilo. 3. automobil sa
motornom ili električnom vučom. 4. Vagon
 Iz
osnovnog značenja razvijaju se ostala značenja koja
su sa osnovnim u odnosu hiperonim – hiponim.
 žena,
čovek, mačka...
SINEGDOHA

Treći tip
 Kod
ovog tipa imamo upotrebu imena jednog
pojma i za širi sličan pojam i za uži sličan pojam
 sličan po semskom sastavu u semantičkom
sadržaju.
.
SINEGDOHA

Primer:

Zemlja
 planeta

> kopno > meka materija po Zemljinoj kori > država
Leksema narod realizuje se u više značenja
 Nacija;
etnička grupa; stanovništvo; ljudi na nižim
stepenima imovinske i društvene hijerarhije; mnoštvo
osoba; ukućani; porod, potomstvo.
Teško je odrediti koje je od ovih značenja primarno, a
koja su sekundarna.
 U rečnicima se ovakva značenja obično navode počev
od najšireg do najužeg.

SINEGDOHA

Četvrti tip
 Kod
ovog tipa imamo upotrebu imena neke grupe
lica za lice iz te grupe.
 Primer: banda, vojska
1. grupa
2. pojedinac iz takve grupe

Ovaj tip semantičkih transformacija veoma je
redak.
METAFORA
Metafora je prenos nominacije (imenovanja) s
jednog pojma na drugi, odnosno s jednog
semantičkog sadržaja na drugi
 motivisan analoškim povezivanjem semantičkih
komponenata, sema nižeg ranga,
 uz obavezno zamenjivanje arhiseme polaznog
semantičkog
sadržaja
arhisemom
ciljnog
semantičkog sadržaja.

METAFORA

Primer:glava
 1.
gornji deo čovečijeg odnosno prednji deo
životinjskog tela u kome se nalazi mozak i glavna
čula + okruglast + krajnji.
 arhisema:
deo tela
 seme: okruglast, krajnji
 6.
gornji, prošireni, zaobljeni ili zadebljali kraj ili deo
predmeta (~ eksera, ~klina, ~ suncokreta)
 arhisema:
deo predmeta
 seme: krajnji, okruglast, prošireni
METAFORA
Zajednički element ovih semantičkih sadržaja
ove lekseme je sema oblika.
 Samo je ovaj element omogućio asocijativno
povezivanje ovih dvaju semantičkih sadržaja, a
ovo asocijativno povezivanje rezultiralo je
prenosom nominacije s pojma glava kao deo
tela na pojam glava kao prošireni deo
predmeta.


similar documents