İslam Tarihi 1 Abbasiler Medeniyet Tarihi Lisans-YL

Report
MEDENİYET
TARİHİ
İDARİ YAPI
• Abbasilerde merkezi yönetimde halife,vezir, hacip en
önde gelen kişilerdi.
• Halifelik:Merkeziyetçi bir idari yapının var olduğu
Abbasilerde,bu yapının en üst noktasında devlet başkanı
sıfatıyla yer alan kişi halife idi.
• Halifeler bazı yetkilerini kadı,komutan,vezir gibi kişilere
verseler de hükümetle ilgili bütün işlerde daima son
hakem ve son söz sahibi kişilerdi ve siyasi otoriteleri
mutlaktı.Ancak Samarra dönemi ile halifenin mutlak
otoritesi kalmamış ,halifelik sembolik bir anlam
taşımaya başlamıştır.
• Abbasiler’de halifelik verasete dayalı bir şekilde devam
etti.
Vezirlik:Halifenin vekili ve idari yapının başı idi.
• Abbasiler ile birlikte ilk defa Müslüman devlet
yapılanmasında ortaya çıkan vezirlik kurumu
Sasanilerden alınmıştır.
• Zaman zaman mezalim mahkemelerine başkanlık
eder,savaşlara karar verir,hazineden gerekli gördüğü
harcamaları yapar,valileri tayin ve azledebilirdi.
• Abbasiler zamanında kendisine ilk defa vezirlik unvanı
verilen kişi Ebu Seleme el Hallal idi. Kendisine devletin
kurulacağı sıralarda ‘Vezir u Âl-i Muhammed’ unvanı
verilmiştir.
• Abbasiler döneminde vezirler görev ve yetkileri
bakımından ikiye ayrılmıştır.
1-Tefviz veziri:Veliaht tayin etme ve halifenin istifasını
istemenin dışında ,halife adına bütün diğer devlet işlerini
yapmaya yetkili idi.
2-Tenfiz veziri:Halifenin kendisine işlerinde yardımcı olması
için atadığı vezirdir.
Haciblik:Görevi halkı dinlemek,onların
sıkıntılarını azaltmak ,halifeyi görme
gereksinimini daha aza indirmektir.
• Hacip,divan başkanlarına,devletin bütün
işlerinde kendisine başvurulmasını şart
koşar kendinin onayı alınmadan herhangi
bir işe karar vermemesini isterdi.
DİVANLAR
• Divânü’l-ceyş: Devletin askeri işlerine bakan
daire idi. En üst derece sorumlusu .’sahibu
divani’l-ceyş’ unvanı verilen kişiydi.
• Divânü’l- harac:Beytülmalin ana kaynağı
kabul edilen haracın toplanması ve giderlerin
kaydı ile ilgilenen bir daireydi.
• Divânü’r-resail:Devletin iç ve dış
yazışmalarını yerine getirmek,devletin dış
ilişkilerini düzenlemek,yurtdışına gidecek elçi
seçimini yapmak,gelen elçileri ağırlamakla
görevli daire idi.
• Divanü’l-hatem:Halifenin mektuplarının
mühürlendiği bir kopyasının alıkonulduğu
divandı.
• Divanü’l berid:Resmi haberleşmeyi
sağlamak,postacılıkla ilgili görevleri yerine
getirmek ,istihbarat ve gizli haber edinmekti.
• Divanü’l ezimme:Devletin gelir ve giderlerinin
kontrolü ile ilgili dairedir
• Divanü’l mezalim:Hukuk kurumudur.
• Divanü’n nafakat:Saray harcamalarıdır.
• Divanü’t-tevki:Resmi yazıları çok öz ve veciz bir
hale getirildiği daire idi.
• Merkezde var olan bu divanların dışında Abbasiler,ülke
genelinde bütün kadıların üstünde bir Kadı’l-kudatlık (baş
kadılık) kurumu meydana getirdiler ve bu göreve ilk olarak
İmam Ebu Yusuf getirildi.
• Kadılık kurumu ,Abbasiler Döneminde önceki döneme
nispetle önemli farklılıklar gösterir. Çünkü bu dönemde
dört mezhebin ortaya çıkışı ,ictihad yapmayı geri plana
itmiştir. Kadı hüküm verirken ictihad etmiyor bu
mezheplerden birine göre hüküm veriyordu. Mesela Irak’ta
görev yapan kadı Ebu Hanife’nin mezhebine,Mısırdaki
kadı İmam Şafi’nin mezhebine göre hüküm veriyordu.
• Şurta:Polis teşkilatıdır.Vatandaşların canını ve malını
korumak görevi bu teşkilata aittir.
• Hisbe:İyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek amacıyla
kurulmuştur.çarşı ve pazarları ,ölçü ve tartı aletlerini ,gıda
maddelerini kontrol eder,borçluların borçlarını zamanında
ödemelerini sağlar.
• Valilik: Eyaletlerin yönetimi ise halife
tarafından atanan vali tarafından
yapılıyordu.Abbasilerin eyalet valilerinin
görevi namaz kıldırmak,ordulara komutanlık
yapmak harac almak ve zekat toplayıp gerekli
yerlere dağıtmaktı.
• Abbasiler döneminde ülke idare bakımından
on iki eyalete ayrılmıştır. Son dönemde ise
Abbasi hilafetinin egemen olduğu tek bölge
Irak’dı.
İKTİSADİ YAPI
• Abbasilerde ekonomi vergilere,ticarete ve üretime dayalı
idi.Beytülmal denilen devlet hazinesinin gelir kaynakları
ganimetin beşte biri,cizye,harac,öşür,zekat, define ve
madenler,sahipsiz mallar,infak gelirleri vb.idi.
• Abbasilerde gelirlerin kaynağı , Emeviler de olduğu gibi aynı ise
de aralarındaki en önemli fark;Emeviler’in Araplar ile Arap
olmayanlar arasında yaptığı ayrımın Abbasiler tarafından
yürürlükten kaldırılmasıdır. Bu dönemde bütün Müslümanlar
vergilerin toplanmasında eşit muamele gördü.
• Maliye teşkilatını oluşturan divanların başında Divanü’lharac,Divanü’d diya .Divanü’n-nafakat ve divanü beytilmal
gelmektedir.
• Divanü’l-harac:Haracın toplanması ve harac dışındaki
vergilerin tahsili bu divan tarafından yürütülmekte idi.Harac
divanının sorumlusu vezirdi.
• Divanü’d -dıya:Bu divan, safavi denilen devlet arazilerinden
şahıslara ikta edilen geçimlik olarak verilen arazilerin öşrünü
toplamakla görevliydi.
• Divanü’n nafakat:Hilafet sarayı başta
olmak üzere ,görevli memurların maaşını
ödeyen,devlet adına dairelerin ihtiyacı olan
çeşitli malzeme ve eşyayı satın alan hilafet
merkezinin tüm ihtiyaçlarını karşılayan bir
divandı.
• Divanü beytilmal:Devlet hazinesine giren
ve çıkan malların ,yapılan bütün
harcamaların hesabını yapmak ve bu
harcama tutanaklarını incelemekle
görevlidir.
• Maliye yönetiminin her divanı için bir
‘zimam’ı,yani hesapları denetleyen sorumlu
bir birimi vardı ve bu birim halife mehdi
tarafından sisteme katılmıştı.
• Abbasilerde vergi sistemi ağırlıklı olarak
toprağa göre yapılandırılmıştı.
• Müslümanlara ikta olarak verilen toprakların
ürününün onda biri olan öşür vergisidir..
• Savaşla ele geçirildikten sonra müslüman
olmayan sahiplerine,devletin belirlediği haracı
ödemek koşuluyla bırakılan haraci araziden
alınan vergiydi.
SOSYAL YAPI VE HAYAT
• Abbasiler döneminde halk ,havas ve avam olmak üzere
iki büyük sınıfa sınıfa ayrılıyordu.
1-Hafas sınıfı:halife,halifenin akrabaları,devlet
adamları,eşraf ve bir kısım bilginlerden meydana
geliyordu.
2-Avam sınıfı ise havasın dışında olan halktı ve çeşitli
gruplara mensuptu.
• Abbasi imparatorluğunda toplum çeşitli etnik ve dini
gruplardan oluşuyordu.
1-Etnikunsurlar: Araplar, İranlılar, Aramiler,
Mısırlılar, Berberiler, Türkerden ibaretti.
2- Dinigruplar: Müslümanlar, zımmiler yani yahudi,
hıristiyan, mecuzilerdi.
• Zımmiler ,cizye verme karşılığında devletin koruması
altında idiler ve ibadetlerini serbestçe
yapabilmekteydiler.
• Yahudiler devlette daha çok ekonomi ve tıp sahasında
çalıştırılmıştır.Yahudi Furat b. Şehnase Abbasi
Devletinde ilk görevlendirilen Yahudi olarak bilinir.
• Köleler Abbasi toplumunun bir diğer sosyal
grubudur.Köleler hizmetçi olarak kullanılıyordu. Bunlar
savaş esnasında esir düşen yada satın alınan kişilerden
oluşuyordu.
• Abbasiler döneminde çeşitli etnik ve sosyal gruplar
kendilerini diğerlerinden ayıran kendilerine özgü
kıyafetler giyerlerdi.Bu kıyafetler üç kısma
ayrılırdı:Başlık ,bedene giyilen elbise ve ayakkabılar.
• Başlık:Abbasiler döneminde uzun bir başlık vardı
ve uzun kalansuva olarak adlandırılırdı. Halife
Mansur’un bu başlığı İranlılardan aldığı ve resmi
kıyafetin bir parçası olarak giyilmesini istediği
söylenir. Abbasilerde ikinci populer baş kıyafeti
imame idi.Halifeden halka kadar herkesin
pozisyonuna uygun imamesi vardır. İmame uzun
bir kumaştı ve başın etrafına sarılırdı.
• Bedene giyilen elbise:Abbasilerin bedenlerine
giydikleri elbiseler
izar,mizar,rida,cübbe,kamis,dürraa,aba,sirval,
taylasan,kaba diye isimlendirilen çeşitli
parçalardır.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

İzar: Bele bağlanan peştamal
Mizar:İzarın daha küçük boyutta olanı
Rida: Omuzlara atılan pelerin
Kamis: gömlek
Dürraa:Kollu,önü çık ,bol dökümlü bir giyecektir.
Cübbe:Uzun,önü açık,geniş kollu bir dış kıyafettir.
Taylasan:Başlıklı pelerin
Aba:Kısa,kolsuz kıyafet(yaz kıyafeti)
Sirval:geniş pantolon
Kaba:Dış kıyafet
Harunürreşid Müslüman olmayanların Müslümanlardan farklı
giyinmelerini ve ayrı bineklere binmeleri konusunda bir emir
çıkartmış. Ancak daha sonra bu emri geri çekmiştir. Mütevekkil
döneminde gayri müslimlerin kıyafetlerine sınırlamalar
geetirilmiş. Ve en sert düzenlemeler Muktedir zamanında
yapılmıştır.
• Ayakkabılar: Huff ve nalin dikkati çekerdi.Huff deriden
yapılmış uzun bot ,nall deriden yapılan sandalet idi.
• Siyah renk devletin resmi rengi olarak karşımıza
çıkmaktadır.
• Abbasi halifeleri ve Abbasi toplumunun
zenginleri,iyi kumaşa,ipeğe,altın işlemeli
kıyafetlere düşkündüler.
• Gayri müslimlerin elbiseleri ile ilgili ayrımcılığı
çağrıştıran ilk düzenleme ,Halife Harunürreşid
tarafında yapılmıştır.
• Abbasiler döneminde yemek sanatına büyük
önem verilmişti.
• Abbasi devletinin sınırları içinde çeşitli sporlar
yapılmaktaydı.At yarışları, koşu, okçuluk, güreş,
polo spor dallarıydı.
• Müslamanların Dini Törenleri: Abbasiler ramazan
ayına önem verirlerdi. Ramazan ayında teravih
kılınır,gençlerden bir grup imsak vaktinde gezerek
orucu öven ayetler okurlardı. Kur’an’ın otuz cüzü
teravihlerde okunurdu. Ramazanın son on günü
Müslümanlar itikafa çekilirlerdi.Ramazan bitimin
de üç gün bayram kutlanırdı.
• Hac mevsiminde hacılar en güzel şekilde
ağırlanırdı.
• Abbasi Döneminde Cuma günü ibadet günü
olarak kabul edilir, resmi daireler ve okullar kapalı
olurdu.
• Abbasiler baharın başlangıcı Nevruz’u,kışın
başlangıcı Mihricanı da kutlarlardı.
Eğitim-Öğretim
• Abbasiler döneminde eğitim yapılan yerlerin başında
camiler gelmektedir.
• Halifelerin ve devlet büyüklerinin saraylarında
çocuklarını geleceğe hazırlamak için müeddib denilen
öğretmenler görev yapardı.
• Diğer bir eğitim yeri de kitap satış evleriydi.
• Abbasiler döneminde tercüme ve telif hareketinin
gelişmesi, kağıt sanayinin ilerlemesi ,buna bağlı olarak
kırtasiyecilerin çoğalması ve ilmi tartışmalar için bilgin
ve edebiyatçıların toplanacağı geniş yerlerin
yapılması,dini,ilmi ve edebi kitapları toplayan
kütüphanelerin çoğalmasını sağladı.
• Abbasiler döneminde en dikkat çeken bilimsel
faaliyetlerden biri de düzenlenen bilim meclisleridir.
• Me’mun ‘un hilafetinde felsefi ve kelami düşüncenin
gelişmesi açısından bir dönüm noktasıdır.o ,hilafet
makamına entelektüel bir anlam katmış ,mükemmel bir
şekilde yönetilen felsefe ve kelam tartışmalarında
bilginler topluluğuna başkanlık etmiş,aynı zamanda bu
toplantılara kendisi de tartışmacı olmuştur.
• Hikmet evi anlamına gelen ve Bağdat’ta kurulan
Beytülhikme ise ,bir tercüme merkezi olarak
faaliyette bulunmasının yanında,bir akademi ve
halka açık bir kütüphane olarak da kullanılmıştır.
• Eski cündişapur akademisi örnek alınarak kurulmuş
olan Beytülhikme’deki asıl faaliyet ,felsefi ve çeşitli
ilim dallarıyla ilgili kitapları tercüme etmeye yöneliktir.
• Beytülhikme ‘sahibu Beytülhikme ‘denilen bir müdür
tarafından yönetiliyordu.
• Abbasiler döneminde ilk yüksek öğretim
kurumu ,selçuklu veziri Nizamülmülk’ün
Bağdat’ta kurduğu Nizamiye
Medresesi’dir. Bu medrese İslam Tarihinde
ilk çekirdek üniversiteyi oluşturmuştur.
• Halife Müstansır’da Müstansırıyye adıyla
meşhur bir medrese kurdu.Burada dört mezhep
için ayrı bölümler tahsis edilmiştir.
NİZAMİYE MEDRESESİ
BİLİM VE DÜŞÜNCE
-
-
Abbasiler dönemi bilimlerin gelişimi açısından özellikle h.II.
Yüzyılın sonundan h.V yüzyılın başlangıcına kadar “Müslümanların
Altın Çağı” ve “Müslümanların Bilimsel Rönesans Dönemi olarak
kabul edilir.
Abbasilerde düşüncenin ve bilimin gelişmesine etki eden bir
takım faktörler vardır:
Fethedilen ülkelerin entelektüel birikimine ilgi duymaları
Abbasilerin İran geleneğine karşı tavırları
Zındıklığın büyük suç kabul edilmesi, Kelamcıları, onlar hakkında
reddiye yazmaya götürdü.
İslam düşüncesine bu dönemde katkısı olan bir diğer hareket
Şuubiye idi (NOT:Şuubiye Araplara yönelik tenkitleri ve Arap
olmayan halkların özelliklede İranlıları öven edebi unsurları
içerir.)
Abbasiler döneminde, Mu’tezile önemli bir fikri hareket olarak
kendini göstermiştir.
Abbasiler ile birlikte bilimlerin sınıflandırılması
dönemi başlamıştır. Bu sınıflandırma şu şekilde
idi:Dini bilimler, yabancı bilimler.
Dini Bilimler: tefsir,hadis,kelam,fıkıh ve bununla
birlikte gelişen din bilimi ve tarih yazıcılığı idi.
Yabancı Bilimler:tıp,doğa bilimleri,matematik,
astronomi,astroloji,coğrafya,kimya ve fizik idi.
KIRAAT:Abbasi dönemi alimlerinin meşgul olduğu
din ilimlerinden biri kıraat’tır.Kıraat ,Kur’an’ın
okunmasıdır.
En ünlü kıraat alimleri:Yahya b.Haris ezZimari,Hamza b. Habib Ez-Zeyyat,Ebu
Abdurrahman el-Mukri ,Halef b.Hişam el-Bezzaz
TEFSİR :Kur’an’ın anlama ve yorumlama faaliyeti
olan tefsir’in bir ilim haline gelişi ve metotların
ortaya konuluşuda Abbasiler döneminde
olmuştur.Kur’an’ın tamamına yönelik ilk tefsir
çığırını başlatan el-Ferra’dır.
HADİS:İslam hukukunun ikinci kaynağıdır.
Abbasiler dönemindeki hadis imamları:İmam
Malik,Muhammed b.İsmail el-Buhari,Müslim
b.Haccac el Kuşeyri..
FIKIH: Müslümanlar hukuk ilmini geliştirmiş ve
bundan da bağımsız bir sistem olan fıkıh ilmini
ortaya çıkarmıştır.fıkıh imamları:Ebu
Hanife,İmam Malik,Şafii,Ahmed b.Hanbel..
• KELAM :İman esaslarını savunma ve delilleriyle
tartışmayı içerir.Kelamın önemli temsilcileri olan
Semerkantlı Ebu Mansur el-Maturidi tarafından
başlatılan Hanefi-Maturidi geleneği ile Ebu’lHasan el-Eş’ari tarafından kurulan Eş’ari ekolü
kelam ilminin en büyük okulları haline geldi.
• KİMYA ilminde meşhur olan Cabir b.Hayyan
kimya,madenler ve kayalar hakkında birçok kitap
telif etmiştir.
• MATEMATİK alanında en ünlü sima Harezmi’dir. O
eski astronomi tabloları derleyen bilgin olduğu
gibi aritmetik ve cebirle ilgili Hisabü’l-cebr ve’lmukabele adlı eski eserin de yazarıdır.
• Tıp:Abbasi halifeleri tıbbi ilimlerin yayılmasına ve
genişlemesine önem verdiler,doktarları teşvik ettiler,tıp
okulları ve hastaneler yaptılar.er-Razi diye anılan Ebu
Bekr Muhammed b. Zekeriyya bu alanda en çok eser
veren kişilerdendir.
• Tarih:Arapça yazılmış en eski tarih eserlerinin çoğu
Abbasiler döneminde kaleme alınmıştır.İlk eser İbn
İshak’ın Sire ‘sidir.
• Coğrafya: Abbasiler döneminde ticaretin gelişmesi
Bağdat’ın uzak ülkelerle kara ve deniz bağlantısı
sağlaması gibi nedenler seyyah ve kaşiflerin önünün
açılmasına,bu durumda coğrafya ilminin gelişmesine
neden oldu.Fars asıllı İbn Hurdazbih’in el-Mesalik ve
‘l Memalik adlı eseri arap dilinde yazılmış en eski
coğrafya kitaplarından sayılmaktadır.
517
• Edebiyat: Bu alanda şiir üslupları,vezinleri ve
anlamları konusunda yeni prensip ve kurallar
koymuş olan bir çok şair yetişmiştir. Bu şairlerin
en meşhurlarından biri Ebu Nuvas’tır.
• Tercüme faaliyetleri:Abbasi döneminde İbnü’l
Mukaffa Farsçadan bir çok eseri Arapçaya
kazandırmıştır .Kelile ve Dimne Arap
edebiyatında yazılan ilk nesir
kitaplarındandır.Tercüme faaliyetleri İslam
felsefesinin oluşumunda önemli rol
oynardı.Kindi,Farabi,İbn Sina bu dönemin en
ünlü filozoflarıdır.
Abbasiler Dönemi’nden Bir Kur’an
Sayfası
SANAT VE MİMARİ
• Halife mansur iktidara geldiğinde bir başkent kurmaya
karar verir ve iklimi,ekonomik koşulları ve askeri açıdan
elverişli olması bakımından Bağdat’ı seçer.Bağdat İran
şehir geleneğinde yer alan dairevi bir plan üzerinde
kuruldu ve etrafı surlarla çevrildi.
• Mansur bu şehri cenneti anımsatması amacıyla
Medinetu’s-selam olarak adlandırdı.
• Bağdat o dönemde İslam dünyasının en önemli merkezi
olmakla birlikte şehrin yerleşik halkı ve Mu’tasım’ın
ordusunda yer alan Türkler arasında oluşan gerilim
halifeyi yeni bir başkent kurma düşüncesin
yöneltmişti.Seçilen yer Samarra idi.Samarra 836-892
tarihleri arasında başkent olma özelliğini sürdürdü.
• Minyatür ,tezhip ve hat sanatı da ilgi duyulan ve eser
verilen alanlardı.Halife Memun döneminde yaşayan
Reyhani hat sanatını geliştiren kişilerden biriydi.
HAZIRLAYAN: ZEYNEP YAMAÇLI

similar documents