11. Czy istnieją qualia?

Report
dr. hab. Marcin Miłkowski, prof. IFiS PAN
CZY QUALIA ISTNIEJĄ?
Jadłospis
 Przystawka: dane zmysłowe
 Zupa: czym miałyby być qualia?
 Wersja standardowa
 Kawosze Dennetta
 Wersje rozwodnione qualiów
 Panprotopsychizm
 Ślepota na zmianę
 Świadomość dostępu a ślepota na zmianę…
Dane zmysłowe
 G.E. Moore (1873-1958) – jeden z twórców
filozofii analitycznej, wprowadził pojęcie
danych zmysłowych
 Teorię rozwijali też Bertrand Russell
(1870-1972) i A. J. Ayer (1910-1989)
 Postrzeżenie odbywa się za
pośrednictwem danych zmysłowych,
które są konkretnymi jakościami,
a nie abstraktami, są dane
bezpośrednio i prywatnie.
Typowe cechy danych
zmysłowych
 Są realne – w przeciwieństwie do danych





zmysłowych.
Są dane bezpośrednio (znane nie przez opis).
Są osobne od postrzeganych przedmiotów i
aktów postrzegania.
Mają własności, które wydają się mieć.
Ich własności są określone (to np. zawsze
określony odcień czerwieni).
Są prywatne.
Argument z iluzji
 Widzę czerwony przedmiot w ciemnym
pokoju.
 Ten przedmiot wydaje się czarny.
 Ale nie jest czarny.
 Więc to, co postrzegam, to nie przedmiot,
lecz dane zmysłowe tego przedmiotu.
Fenomenalizm i monizm
neutralny
 Russell spekulował, że świat składa się z
danych zmysłowych, bo to je postrzegamy.
 Fenomenalizm: istnieją tylko aktualne i
możliwe dane zmysłowe. I nic więcej (John
Stuart Mill, Ernst Mach, neopozytywizm).
Replika J.L. Austina
 Nieprawda, ja widzę po prostu czerwony
przedmiot w ciemnym pokoju i takie
przedmioty w ciemnych pokojach są trudne
do odróżnienia od czarnych.
 Ale postrzegam po prostu przedmiot, nie
daną zmysłową. Nie ma sensu postulować
bytu pośredniego.
 Po krytyce Austina (1962) dane zmysłowe
wyszły z filozoficznej mody i stały się
starociem.
Qualia
 W dyskusji nad świadomością pojawiło się
pojęcie bardzo podobne do danych
zmysłowych: qualia.
 Są to jakości przeżyć świadomych, którym
tradycyjnie przypisuje się kilka istotnych
własności.
Qualia (wg charakterystyki
Dennetta)
 Są niewyrażalne.
 Są własnościami wewnętrznymi przeżyć.
 Są prywatne.
 Są dostępne bezpośrednio.
 Przez to niepowątpiewalne.
Własność wewnętrzna
 X jest własnością wewnętrzną Y-ka ztwY miałby
X, nawet gdyby nie istniał żaden inny przedmiot.
 Uwaga: to może też być własność relacyjna
między częściami Y-ka.
 Posiadanie określonej powierzchni przez
kwadrat jest jego własnością wewnętrzną: nic
innego oprócz kwadratu nie musi istnieć.
 Podobnie ma być z qualiami: może istnieć samo
przeżycie, bez znaczenia, czy jest jakiś
przedmiot percepcji, pamięci itd., czy nie.
Kawosze, którym obrzydło
picie kawy Maxwell House
 Sanborn i Chase – degustatorzy kawy
Maxwell House
 Chase do Sanborna: moje odczucie
smaku wyszlachetniło się,
kawa Maxwell już mi nie smakuje.
 Sanborn do Chase’a: to prawda, kawa
Maxwella jest niedobra, ale zapewne dlatego,
że moje kubki smakowe się zużyły.
 I tego sporu nie da się rozstrzygnąć. Bo nie
możemy rozróżnić poznawczo tych sytuacji.
Co się zmieniło?
 Pamięć o qualiach (pośrednia wiedza)?
 A może same qualia, ich treść?
 Wnioski Dennetta:
 Nie są znane bezpośrednio!
 Badanie kubków smakowych nie pomoże, bo one nie
mają związku z prywatnymi własnościami.
 Ale jeśli tak, to nie wiadomo, czy się mylimy co do ich
treści, czy z powodu pamięci.
 A skoro pamięć jest tak istotna, to nie zależą tylko od
jednego przeżycia, tylko od całego zaplecza
pamięciowego. Nie są własnościami wewnętrznymi.
Dennett nie neguje istnienia
świadomości
 Radykalni dualiści często malują Dennetta
jako odrzucającego istnienie świadomych
przeżyć.
 On nic takiego nigdy nie pisał ani nie mówił.
 On tylko twierdzi, że tradycyjne pojęcie
qualiów jest niespójne i po prostu trzeba z
niego zrezygnować.
 I wbrew pozorom dualiści właśnie to zrobili!
Wersja rozwodniona
 Przyznaje się możliwość pomyłki co do
qualiów, a więc nie są niepowątpiewalne.
 Ale nadal mają być dostępne bezpośrednio i
niewyrażalne.
 Zwykle jednak traktowane są jako własności
wewnętrzne.
Pan(proto)psychizm
 Pozytywna koncepcja Chalmersa
 Otóż istnieją qualia, które są związane ze
stanami mózgu tylko prawami przyrody (a nie
pojęciowo – dlatego to jego zdaniem jest
dualizm).
 One występują wszędzie tam, gdzie jest
informacja (w sensie strukturalnym).
 Czyli tam, gdzie są jakiekolwiek różnice
fizyczne.
Problem agregacji
 Ale jak z protoświadomości kwarków tworzy
się świadomość Chalmersa?
 Teoria Chalmersa nie ma
żadnej odpowiedzi na to
pytanie.
 I jego dualistyczna teoria też
nie pozwala rozwiązać problemu Marii: co z
tego, że wszystko jest świadome. Jak to ma
pomóc Marii-neurolożce, aby się już więcej
nie dziwiła?
Kolejna polemika Dennetta
 Skoro są tak bezpośrednio znane, to dlaczego
nie widać Lacana?
 Albo mamy bezpośrednią znajomość i choć Lacan
jest w polu widzenia, to nie jesteśmy go świadomi,
ale wtedy istnieją niepostrzegane, nieświadome
qualia. To dosyć dziwne.
 Albo nie mamy bezpośredniej znajomości, lecz
wtedy qualia nie są znane bezpośrednio.
 Nierozwiązywalny dylemat dla zwolennika
qualiów…
A może by tak… nieświadome
qualia?
 Ned Block – istnieją dwa rodzaje
świadomości:
 świadomość dostępu (której dotyczy łatwy
problem),
 świadomość fenomenalna (czyli związana z
qualiami).
 I mogą być zdysocjowane. A więc mogłyby
istnieć niedostępne qualia. Ale w jaki sposób
one mają być jednak świadome?
Eksperyment Sperlinga
 Zadanie: zapamiętać jak najwięcej liter.
Eksperyment Sperlinga
Eksperyment Sperlinga
H BXV
M FZT
PGWQ
Eksperyment Sperlinga
Ile liter było widać?
 Zwykle ludzie potrafią podać tylko cztery.
A teraz wariacja
 Proszę zapamiętać tylko jeden wiersz.
Eksperyment Sperlinga
Eksperyment Sperlinga
AZQT
D R BW
OJHB
Eksperyment Sperlinga
A teraz?
 Zwykle pamięta się dobrze cztery literki.
 No to zróbmy to jeszcze raz, bo to zabawne.
Eksperyment Sperlinga
Eksperyment Sperlinga
WERH
Ł K RT
QZV M
Eksperyment Sperlinga
Eksperyment Sperlinga
Wnioski?
 Nie było wiadomo, gdzie pojawi się strzałka.
A więc pamięć ikoniczna musiała
przechowywać jakoś 12 liter.
 Ale szybko ta pamięć zanika.
 Ned Block twierdzi, że to jest właśnie
świadomość fenomenalna: świadomość, do
której dostęp może być zakłócony.
 Ale dlaczego nazywać pamięć ikoniczną
„świadomością”?
Ślepowidzenie (blindsight)
 Osoby z uszkodzoną korą wzrokową V1 : one
nie rozpoznają przedmiotów, ale kiedy kazać
im zgadnąć, zgadują zwykle poprawnie.
 Dobrze włożą list do skrzynki.
 I złapią piłkę.
 To dlatego, że mają nieuszkodzenie widzenie w
szlaku grzbietowym, a uszkodzone w brzusznym.
Superślepowidzenie:
koncepcja Blocka
 Ale takie osoby można by w sumie nauczyć
sprawnie działać: nie miałyby świadomości
fenomenalnej przedmiotów, ale miałyby
dostęp.
 Replika Dennetta, A. Noe i K. O’Regana:
 W ślepowidzeniu informacji jest bardzo mało.
Gdyby było tyle, ile postuluje Block, byłaby to po
prostu zwykła świadomość nieodrożnialna od
widzenia.
Podsumowanie
 Qualia w wersji tradycyjnej bardzo zalatują
danymi zmysłowymi.
 W wersji rozwodnionej są częściej
przyjmowane, ale nawet wtedy jest kłopot z
ich bezpośredniością.
 Wyjściem mogłaby być teoria Blocka, ale ona
postuluje osobliwą nieświadomą
świadomość…
Dalsze lektury
 Poza Dennettem i Chalmersem można też
poczytać pouczający tekst A. Noe i K. O’Regana
o percepcji:
 w wersji polskiej – O’Regan, J. K., & Noë, A. (2008).
Sensomotoryczne ujęcie widzenia i świadmości
wzrokowej. In A. Klawiter (Ed.), A. Gruszka (Trans.),
Formy aktywności umysłu. Ujęcia kognitywistyczne (pp.
138–236). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
 w wersji oryginalnej – lepsza, bo z komentarzami! –
O’Regan, J. K., & Noë, A. (2001). A sensorimotor
account of vision and visual consciousness. The
Behavioral and Brain Sciences, 24(5), 939–73;
discussion 973–1031.

similar documents