EDEBİ SANATLAR sunum tesbih

Report
EDEBİ SANATLAR
•
•
•
•
1.Mecazlar
2.Mana ile ilgili sanatlar
3.Lafızla ilgili sanatlar
4.Harf ve yazıya bağlı sanatlar
1.Mecazlar
• 1.Mecaz- ı Mürsel:Kelime söylendiğinde ilk
akla gelen mana gerçek manadır.Gerçek
anlamın dışındaki manalar ise mecazları
meydana getirir.
• Sobayı yakmak,lambayı yakmak,ayağı
çıkarmak gibi...(mecazlar)
• Bir sözün mecaz sayılabilmesi için şu iki niteliği
taşıması gerekir.
• 1.Hakiki anlamı dışında kullanılmalıdır.
• 2.Sözün hakiki anlamını düşünmemize engel
bir şey bulunmalıdır.
• Mecazi manada kullanılan kelimenin mecaz-ı
mürsel sayılabilmesi için benzetme maksadıyla
kullanılmaması gerekir.
• Çeşitli şekillerde mecaz ilişkisi kurulabilir:
• 1.Parça- bütün ilişkisi:
-Parçayı söyleyerek bütünü kasdetmek:
Başın sağ olsun!
Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilal
-Bütünü söyleyerek parçayı kasdetme:
Bu sınıf çalışmıyor.
Uyandır çeşm-i canı hab-ı gafletden seher-hiz ol
Çemen bülbülleriyle subh-dem zikreyle Mevlayı
Baki
• 2.Durum –yer ilişkisi:
-Durum söylenerek yer kastedilir.
• Namaza gidiyorum.
Namazdan çıktılar seyre gittiler
Zavallı zahidler gör ne ettiler
-Yer söylenerek durum kastedilir:
Hani bende ol el,hani o yürek(Abdülhak Hamid)
Evet oğlum ,Hoca sevmezdi bilirdim Saray’ı
Ama söylemezdi de hoşlanmadığından dolayı(M.A)
•
•
•
•
•
•
3.Sebep-Müsebbib:
-Sebep söylenerek müsebbib:
Rahmet yağıyor.
Mehmed alnının teriyle sınıfını geçmiştir.
Hayli para kazandı bu dükkan
Müşterisi idi bütün ihvan (Süleymen Bey)
• - Müsebbib söylenerek sebep kastedilir :
• Ateş basdı
• Bu kış yolculuk var diyorsa için
• Beni de bereber al anneciğim
Örnekler:
Teşne canım kan yutar laline karşı eylemez
Gamzen okundan hazer benzer susadı kanına
• Elini koy sine-i billura rahm et aşıka zira
• Beyaz üzre bizim de pençe bir fermanımız
vardır (Nedim)
TEŞBİH
• Anlama güç katmak için ,aralarında gerçek ya da
mecaz ,çeşitli yönlerden ilgi ,benzerlik bulunan iki
varlıktan zayıf olanı nitelikli olana benzetme
sanatıdır.Teşbihte dört unsur bulunur:
• 1.Benzeyen
• 2.Kendisine benzetilen
• 3.Benzetme yönü
• 4.Benzetme
edatı(benzer,gibi,sanki,meğer,nitekim)
• 1.Ayrıntılı teşbih:Benzetmenin dört unsuru da
bulunur.
• Zebanım şem-veş tutuşdu gamdan
• Zeban-ı bi-zebanı sen bilirsin(Ahmed Paşa)
• Heman ağlayı geldim aleme ağlayı gittim ben
• San ol nilüferim kim suda bittim suda yittim
ben(Rehayi)
•
•
•
•
•
2.Mücmel Teşbih:Benzetme yönü yoktur.
Ali aslan gibidir.
Gam günü etme dil-i bimardan tiğın diriğ
Hayrdur vermek karanu gecede bimara su(F.)
3.Pekiştirilmiş(Müekked) Teşbih:Benzetme edatı
bulunmaz.
• Gam günü etme dil-i bimardan tiğın diriğ
• Hayrdur vermek karanu gecede bimara su(F.)
• Bir çöl çoraklığında hayalin susuzluğu
• Hem uyku ihtiyaçları ,hem uykusuzluğu(Y.Kemal)
• Teşbih-i beliğ:Yalnız benzetilen ve benzetmelik
ögeleriyle yapılan ,benzetme yönü ve edatı
söylenmeyen benzetme .Dört ögenin de
söylenmesiyle yapılan benzetmeye göre daha
çok beğenilir.
• Türk askeri arslan gibi kuvvetlidir.(Ayrıntılı
teşbih)
• Türk askeri arslan gibidir.(Kısaltılmış teşbih)
• Türk askeri arslandır.(Beliğ)
•
•
•
•
•
•
Sırma kakül sim gerden zülf tel tel ince bel
Gül yanaklı gülgüli kerrakeli mor hareli (Nedim)
Gülgüli:gül renkli
Kerrakeli:İnce softan hafif ve dar üstlük elbise
Mukavves kaşların yayı atar kirpik okun her dem
Ne kim ol gamzeden gelse bana sehm-i
saadettir(Şeyhi)
• Sehm-i saadet:Mutluluk hissesi
• Gül ateş,gülbün ateş,gülşen ateş,cuybar ateş
• Semender tıynetan-ı aşka besdir lalezar ateş
•
Şeyh Galip
• Semender:Ateşte yaşadığına inanılan veya ateşten
etkilenmeyen bir hayvan
• Beri gel ey huri-manzar
• Ey saçı Tuba yanağı gülzar
• Ey ağzı sadef ,dişi gevher
• Ey lebleri bal,sözleri şeker
• Ey kipriği ok, kaşı hançer
• Ey hublar içinde şah-ı server (Kaygusuz Abdal)
İSTİARE
• İstiare (eğretileme):Sözlüklerde birinden eğreti
birşey isteyip alma ,ödünç alma anlamlarına
gelmektedir.Edebiyat terimi olarak bir kelimenin
anlamını geçici olarak başka bir kelime yerine
kullnmak demektir.Bir yönüyle mecaza bir
yönüyle teşbihe benzer.Bir kelimenin başka bir
anlamda kullanılması için kelime ile anla arasında
bir ilişkinin olması gerekir.Bu ilişki benzerlik ilişkisi
ise istiare olur.Benzerlik dışında başka bir ilişki söz
konusuysa mecaz-ı mürsel olur.
• Bir istiarede şu özelliklerin bulunması gerekir:
• 1.Bir kelimenin gerçek anlamı dışında başka bir varlık veya
kavrama ad olması ,
• 2.Kelimenin gerçek anlamında kullanılamaması
• 3.Kelime ile kullanıldığı varlık veya kavram arasında bir
benzerlik ilgisinin bulunması
• İstiare iki türlü olur:
• A)Açık istiare:Benzetmenin temel ögelerinden kendisine
benzetilenle yapılır.Bir insana ‘arslanım’ dendiğinde açık
istiare yapılmış olur.Kayığın burnu,boğaz,dirsek gibi
vücudun parçaları cansız varlıklara aktarılır.Ya da tabiatla
ilgili kavramlar insanlara aktarılır.Kurnaz tilki,inatçı keçi...
• Taşradan geldi çemen sahnına bi-çaredürür
• Devr-i gül sohbetine laleyi iletmediler-Necati• Ah eylediğüm serv-i hıramanun içündür
• Kan ağladığum gonca-i handanun içündürFuzuli-
• Kapalı istiare:Benzetme ögelerinden benzeyenin
söylenmesiyle yapılan istiaredir.
• Eşcar-ı bağ hırka-i tecride girdiler
• Bad-ı hazan çemende el aldı çenardan-Baki• Benzeyen :ağaçlar
• Kendisine benzetilen :dervişler
• Temsili İstiare:Benzetme ögelerinden biriyle çok
sayıda benzerlikleri sıralayarak yapılan istiare
çeşididir.(Faruk Nafiz Çamlıbel’in şiiri)
KİNAYE
• Bir sözü gerçek anlamının da kastedilmiş olması
mümkün olmakla birlikte ,esas anlamı dışında
kullanılmaktır.Kinayeli söz grubunda bir gerçek bir
de mecaz anlam bulunmalıdır.Ancak kinaye
sanatının meydana gelebilmesi için mecazi
anlamın kastedilmiş olması gerekir.
• Ben toprak oldum yoluna sen aşurı gözetirsin
• Şu karşıma göğüs geren taş bağırlı dağlar mısın
• (Sevgilinin ,ilgisizliği karşısında )
• Ayağı yer mi basar zülfüne berdar olanın
• Zevk u şevk ile verir can u seri döne döneNecati• Ger kara taşı kızıl kan ile rengin itsen
• Rengi tağyir bolur la’l-i Bedehşan olmaz(Fuzuli
TEŞHİS VE İNTAK
• İnsan dışındaki canlı varlıkları veya eşyayı
,duyan ,düşünen,hareket eden insan
kişiliğinde göstermek ,ona kişilik vvermek
teşhis sanatıdır.Kendisine kişilik verilen canlı
varlık veya eşya ayrıca konuşturulmuş ise
‘intak’ sanatı yapılmış olur.Fabllar ve masallar
,teşhis ve intak sanatının sık görüldüğü yazı
türleridir.
• Gül hasretinle yollara tutsun kulağını
• Nergis gibi kıyamete dek çeksin intizar
•
•
•
•
Der kopardılar kamışlıktan beni
Nalişim zar eyledi merd ü zeni
Şerha şerha eylesin bağrım firak
Eyleyim ta şerh-i derd-i iştiyak
TA’RİZ
• Sözlük anlamı dokunaklı söz
söylemek,sataşmak,ilişmektir.Edebiyat terimi
olarak ise ‘bir ciheti gösterip de diğer ciheti
kastetmektir’şeklinde tarif edilmektedir.Sözün
,muhatabı cevap imkanından mahrum
bırakacak şekilde hakiki ve mecaz manaları
dışında kullanılmasıdır.Ta’rizin güzel olması
söyelyişindeki inceliğe bağlıdır.
• Ta’rizde söylenen sözle ,ifade edilmek istenen
gerçek arasında tam bir zıddiyet
vardır.Söylenen sözü hakiki manasıyla almak
mümkün değildir.Kinayeden daha
gizlidir.Kinaye tek kelimeyle yaplabildiği halde
tariz birden çok kelime ile yapılabilir.
• Bir sözün tariz olup olmadığı
zaman,mekan,söyleniş tarzı ,konu ve muhatab
göz önüne alınarak anlaşılır.
• Vefalı yadına benden hezar şükran ki
• Bırakmıyor beni tenha şeb-i melalimde
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
-Usta bu ne
Kıpkızıl bir boya çektin odanın her yerine!
-Bu resim askeri basmakta iken Firavunun
Bahr-i Ahmer yarılıp geçmesidir Musa’nın
-Hani Musa be adam
-Çıkmış efendim karaya
-Firavun nerede
-Boğulmuş
-Ya bu kan rengi boya
-Bahr-i Ahmer a efendim ,yeşil olmaz ya bu da!
-Çok güzel levha imiş !Doğrusu şenlendi oda!
MANA İLE İLGİLİ SANATLAR
• MÜBALAĞA:Sözün etkisini artırmak amacıyla ve çoğu
kez heyecan sebebiyle bir durumun ,olayın ya da
varlığın olduğundan büyük ya da küçük gösterilmesi
,abartılmasıdır.Sözlük anlamı ;aşırı gitme ,aşırıya
vardırma demek olan mübalağanın sanat değeri
taşıması için zarif olması gerekir.Mübalağa söyleyişteki
aşırılığa göre çeşitlere ayrılır:
• 1)Tebliğ Derecesinde Mübalağa:Akla uygun ve
gerçekelşebilir nitelikte olan mübalağadır.
• Memleket meşşate-i adliyle ziynet-yab olur
• Saltanat ,piraye-i hulkiyle hüsn ü an bulur(Nef’i)
• 2)İğrak derecesinde mübalağa:Akla uygun gibi
görünen ama gerçekleşmesi neredeyse imkansız
olan mübalağadır.
• Adli bir gayetde kim devrinde kebk ü şahbaz
• Birbirini aşiyanında gelir ,mihman bulur(Nef’i)
• 3)Gulüvv Derecesinde Mübalağa :Akla uygun
olmayan gerçekleşmesi imkansız olan
mübalağalardır.
• Öyle zaif kıl tenimi firkatinde kim
• Vaslına mümkün ola yetürmek saba beni(Fuzuli)

similar documents