İndir - Kütahya Halk Sağlığı Müdürlüğü

Report
YAŞLI SAĞLIĞI
Bulaşıcı Olmayan
Hastalıklar, Programlar
ve Kanser Şubesi
Kütahya Halk Sağlığı
Müdürlüğü
ARALIK 2012
Gerontoloji ve Geriatri
Gerontoloji; yaşlanma olaylarının biolojik, sosyolojik,
ekonomik ve çevresel bütün yönlerini bilimsel
yöntemlerle inceleyen bir bilimdir.
Geriatri; yaşlılık ve hastalıklarını konu edinen bilim
dalıdır.
Yaşlı
Yaşlı; “Bakım isteyen başkalarına bağımlı ya da statü
kaybına uğramış pasif insanlar”
demek DEĞİLDİR !!!
Yaşlı; “ Topluma kendi becerileri ölçüsünde katılım
gösteren, deneyimlerinden faydalanılacak insanlar”
DEMEKTİR!!!
Yaşlanma
Döllenme ile başlar.

Gittikçe hızlanır.
Orta yaş sonuna doğru (50. / 60. yaş)
Dış görünüşteki yaşlanma belirtileri ile tanımlanan bir
(saç ağarması, deri kırışması, kas gücü zayıflaması) durumdur.

Bel bükülmesi, yavaş hareket etme ve
bazı duyularda zayıflama (özellikle görme ve işitme) ile artar.

Unutkanlık ve kavgacılık eğilimi gibi tipik kişilik değişikliği
ve belli bazı kronik hastalıkların sıklığının artışı ile kendini gösterir.
Yaşlanma
Biyolojik Yaşlanma: Zaman bağlı olarak bireyin anatomi ve
fizyolojisindeki değişimler.
Ekonomik Yaşlanma: Parasal koşullardaki değişikliklerin
etkisiyle yaşlı kişinin yaşam tarzının değişmesi.
Psikolojik Yaşlanma: Bireyin davranışsal uyum yeteneğindeki
yaşa bağlı değişimler.
Sosyal Yaşlanma: Zaman akışı içinde edinilen sosyal huy ve
sosyal konumun ve bireylerin sosyal rollerinin değişmesi.
• Dünya Sağlık Örgütü insan ömründe yaşlanmaya
kronolojik bir sınır getirmiştir ki bu da 65 yaştır.
• 65 - 74 yaş Genç Yaşlılık,
• 75 - 84 yaş İleri Yaşlılık,
• 85 yaş ve üstü Çok ileri Yaşlılık olarak
adlandırılmaktadır.
Ömür Uzunluğu Değerleri
İnsan
Fil
At
Köpek
Kobay
Ortalama yıl
70.8
40.0
25.0
15.0
2.0
Maksimum yıl
115.0
70.0
62.0
34.0
7.5
UNİCEF’in 2001 verilerine göre;
• Dünya’da yaşam beklentisi;
1970’de 56, 1999’da 64 yaş, aynı yıllarda
• Etyopya’da 40 ve 44 yaş,
• Japonya’da 72 ve 80 yaş,
• Türkiye’de 56 ve 70 yaştır.
• Sanayileşmiş ülkelerde yaşam beklentisi 78,
gelişmekte olan ülkelerde 63, az gelişmiş ülkelerde 51
yaştır.
Dünya Toplumlarının Yaş Özellikleri
1- Genç toplumlar: Nüfusun % 4’ünden azı 64 yaşın
üzerindedir (az gelişmiş ülkeler).
2- Erişkin toplumlar: 64 yaş üzeri nüfus % 4-7
arasındadır. (Çin dahil Batı Asya ve ılıman Güney
Amerika ülkeleri).
3- Yaşlı toplumlar: Yaşlı nüfus % 8-10 arasındadır
(Kanada, Japonya, Avustralya).
4- Çok yaşlı toplumlar: Yaşlı nüfus %10’un üzerindedir
(gelişmiş Avrupa ülkeleri).
Türkiye’de 1991 Yılı Yaş Gruplarına Göre
Ölüm Yüzdesi
30,0
25,0
20,0
15,0
1991
10,0
5,0
0,0
0
1-4
5-14 15-24 25-34 35-44 45-54 55-64 65-74 75+
Nüfusun Yaşlanması
• Ekonomik: İşgücü arzını azaltması yanında, beslenmesi
ve bakılması gereken nüfus miktarını arttırması nedeni
ile de ekonominin makro-ekonomik performansını
olumsuz yönde etkilemektedir.
• Sağlık: Yaşamı tehdit eden/ etmeyen kronik
hastalıklara sahip hastaların sayısında artışa neden
olarak, sağlık hizmetlerinin doğasını değiştirir.
• Bakım Gereksinimi: Yaşlanma özürlülüklerin artması
ve başkalarına daha fazla bağımlılaşma anlamına
gelmektedir.
Yaşlılıkta Fizyolojik Değişiklikler
• Akciğerde elastisite azalır, kaburga
kıkırdakları kemikleşir.
• Damarlarda ateroskleroz oluşumu artar.
• Kalp, karaciğer, böbreklerde bağ dokusu
artar.
• Sindirim kanalı peristaltizmi ve sekresyonları
azalır.
Yaşlılıkta Fizyolojik Değişiklikler
•
•
•
•
•
•
İskeletin mineral içeriği azalır.
Kas dokusu azalır, yağ oranı artar.
Duyu organları zayıflar.
Hormonlar azalır.
Glükoz toleransı azalır.
Bazal metabolizma düşer.
Yaşlılıkta Fizyolojik Değişiklikler
• Boşaltım sistemi: Böbrek kitle ve fonksiyonu azalır. Böbrek
kan akımı azalır. Mesane kapasitesi azalır. Dizüri, noktüri, sık
idrara çıkma, idrar damlatma öyküsü vardır. En önemli
problem idrar kaçırmadır.
• Gastrointestinal sistem: Hareket salgı ve emilim kapasitesi
azalır. Ağız sağlığı olumsuz etkilenir. Diş kaybı ve çiğneme
etkinliğinde azalma mevcuttur.
• Endokrin sistem: Hücre kaybı ve fibrozis görülür. Yağsız
vücut kitlesi azalır, yağ kitlesi artar.
• Sinir sistemi: Refleksler yavaşlar. Bellek kaybı olur.
Düşünme hızı yavaşlar.
Yaşlılıkta Fizyolojik Değişiklikler
• Kardiyovasküler sistem: Kalp kitlesinde artış olur. Büyük
arterlerin sertliği artar. Sistolik basınç artışı olur. Sol
ventrikülün yükü artar. Beyin infarktlarına bağlı hemipleji ve
demans gelişimi sıktır.
• Solunum sistemi: Akciğerlerin artık (rezidüel) hacminde artış
ile alveollerin yüzey alanında ve kanın oksijenlenmesinde
azalma görülür.
• Deri: Epidermis incelir. Deri kırışıklaşır. Tırnak büyüme hızı ve
deri pigment hücreleri azalır.
• Kas İskelet sistemi: Kemik kitlesi ve kuvveti azalır. Boy
kısalmaya başlar. Kas kitlesi azalır. Kaslar daha çabuk
yorulur.
Yaşlılarda Önemli Sağlık Sorunları
45 - 64 Yaş
• Anemi,
• Diş sağlığı, protez kullanma,
• Glokom,
• Hipertansiyon,
• Kanser (serviks, meme, prostat, ağız, akciğer,
kolon, rektum).
Yaşlılarda Önemli Sağlık Sorunları
65 ve üzeri Yaş
• Görme, işitme yetersizlikleri,
• Yürüme ve hareket bozuklukları,
• Hipertansiyon,
• Kanser,
• Beslenme yetersizlikleri ve buna bağlı sağlık sorunları,
• İzolasyon-yalnızlık,
• Entelektüel durum,
• Emosyonel durum.
Yaşlılarda Ölüm Nedenleri
• Kalp hastalıkları (%44),
• Malign tümörler (%19),
• Serebrovasküler hastalıklar (%12),
• Kazalar,
• Kronik obstruktif akciğer hastalıkları,
• Pnomoniler ve Enfluenza,
• Diabet,
• Siroz,
• Ateroskleroz.
Yetersizlik (Disability)
Yetersizliğin saptanmasında
Günlük Yaşam Aktiviteleri (Banyo yapma, giyinme, tuvalete
gitme, yataktan ve sandalyeden kalkabilme, idrar ve
dışkı kontrolu ve yemek yeme…)
Aletli Günlük Yaşam Aktiviteleri (Telefon kullanma, ulaşım,
yemek hazırlama, alışveriş, ev işlerini yapma, çamaşır
yıkama, kendi ilacını içebilme ve kendi parasının
hesabını yapabilme…)
• Yaş ilerledikçe yetersizliğin arttığını, özellikle 85 yaştan
sonra yetersizlik oranının % 90 lara ulaştığı söylenebilir.
Yaşlılıkta Sık Görülen Yetersizlik
Nedenleri
• Düşme ve kırıklar,
• İdrar tutamama,
• İşitmede ve görmede zayıflık,
• Depresyon,
• Demans,
• İnme.
Yaşlı Hastalarda Sık Rastlanan
Semptom Kompleksleri
Halsizlik – Bitkinlik:
Aniden gelişirse; akut MI, serebrovasküler
trombozis, miyokard enfarktüsü, beyin damarları
ile ilgili hastalıklar, infeksiyon
Kronik halsizlik ise; aterosklerotik kalp hastalığı,
kansızlık, kronik pulmoner hastalık, kronik akciğer
hastalıkları, kronik infeksiyon, tiroid bezi
hastalıkları, ilaçlar (diüretik, antidepresan ilaçlar)
Yaşlı Hastalarda Sık Rastlanan
Semptom Kompleksleri
Baş ağrısı: İntrakranial kitleler, beyin tümörü,
temporal arterit, boyun omurlarındaki kıkırdak
dejenerasyonu veya kireçlenmeye bağlı enseye
yayılan baş ağrıları
Vertigo: Serebellum lezyonları, iç kulak hastalıkları
İştahsızlık: Depresyon, kronik karaciğer ve böbrek
veya mide bağırsak sistemi hastalıkları, tat veya
koku alma duyusunda kayıp olan yaşlılarda yeme
isteğinde azalma
Yaşlı Hastalarda Sık Rastlanan
Semptom Kompleksleri
Kabızlık: Yetersiz posalı besin alımına veya abdominal
kas gücünün azalması
Baş Dönmesi: Sıklıkla boyun damarlarındaki
sorunlara bağlı olarak beyin kanlanmasında ortaya
çıkan bozukluk, iç kulak hastalıkları, beyincik ve
beyin sapı ile ilgili sorunlar, tansiyon düşmesi
Acil Olarak Hekim Müdahalesi
Gerektiren Sorunlar
Göğüs Ağrısı
•
Kalp damar hastalıklarına,
•
İnfarktüse,
•
Atardamar yırtılmalarına,
•
Akciğer damarlarında tıkanıklığa,
•
Göğüs boşluğunda hava toplanmasına,
•
Pnömoni,
•
Perikardit,
•
Safra kesesi hastalıklarına,
•
Ülsere,
•
Sinir ucu iltihaplarına,
•
Yemek borusu hastalıklarına veya kas iskelet hastalıklarına bağlı olabilir.
Acil Olarak Hekim Müdahalesi
Gerektiren Sorunlar
Bayılma
• Beyin kan akımının azalmasına bağlı olarak gelişebilir.
• Kalp atımında düzensizlik,
• Tansiyon düşmesi,
• Damar sisteminde bozukluklar,
• Beyin damarlarında tıkanıklık veya kanama,
• Kalp yetmezliği
• Bazı ilaçlar ( İdrar söktürücüler, tansiyon ilaçları, kalp
ilaçları, antidepresanlar) bilinç kaybı yapabilir.
Acil Olarak Hekim Müdahalesi
Gerektiren Sorunlar
İnfeksiyon
•
Özellikle idrar yolu infeksiyonları;
•
İdrar kaçırma,
•
Karın ağrısı,
•
Bilinç bulanıklığı,
•
İştahsızlık,
•
Bulantı,
•
Kusma ve şeker hastalarında kan şekerinin kontrol edilememesi
•
Pnömoni yani zatürre ise yaşlılarda bilinç bulanıklığı, iştahsızlık,
ateş, öksürük ile seyreder.
Acil Olarak Hekim Müdahalesi
Gerektiren Sorunlar
Sıcak Çarpması: Yüksek ateş, merkezi sinir sistemi
bozuklukları, terleme kaybı olur.
Hipotermi-ısı kaybı: Bilinç bulanıklığı, uykuya eğilim,
konuşma bozukluğu, göz bebeklerinde genişleme,
nöbetler, kalp atımında düzensizlik, kol, bacak uyuşmaları
olabilir.
Mide – Bağırsak Kanaması: Ciddi kanamalar hastanede
takibi gerektirir.
Yaşlılık ve Sağlık Eğitimi
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Kazaların önlenmesi,
Sindirim sistemi sağlığı,
Hatalı ve gereksiz ilaç kullanımı,
Sağlıklı yaşam bilinci,
Kişisel hijyen,
Mental sağlık
Diyet ve beslenme,
Emekliliğe hazırlık,
Sağlık kuruluşlarından yerinde ve zamanında yararlanma.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Kazalardan Korunma
• Yaşlılık dönemindeki kazalar ve yaralanmalar çeşitli
sakatlıklara neden olmakta ve hatta bazen ölümcül
seyredebilmektedir.
• Yaşlılarda kazalara neden olabilecek tüm faktörler göz
önüne alınarak; çevre düzenlemeleri yapılmalı (Ev
Güvenliği),
• Yaşlı hastalarda ortaya çıkan bedensel ve zihinsel işlev
bozuklukları göz önüne alınarak yaşlı ve yakınları
oluşabilecek kazalar konusunda bilgilendirilmelidir.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Görmenin ve İşitmenin Korunması
•
Önlenebilecek olan görme ve işitme kayıplarının
erken tanısı açısından yaşlılar oftalmolojik ve
odyolojik kontrollerini ihmal etmemelidirler.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Bağışıklık ve Aşılama
•
Özellikle solunun sistemi hastalıklarının seyrini
hafifletebileceği için Pnömokok ve influenza
•
Sık yaralanma geçirme riski olan yaşlılarda
tetanoz aşısı da korunmada önemli bir yer tutar.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Kanser Araştırmaları
• Yaş ilerledikçe birçok kanser tipinin insidansı da artış
gösterir.
• 65 yaş ve üzerinde kansere bağlı ölümler kardiyovasküler
nedenli ölümlerin ardından ikinci sıradadır.
• Amerikada 2000 yılında 1.250.000 civarında yeni kanser
olgusu saptanmış ve tüm kanserlerin ortalama
%80’inin 55 yaş ve üzerinde görüldüğü bildirilmiştir.
• Tümörlerin %50’si de 65 yaş üzerindeki kişilerde oluşur
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Primer Koruma
•
•
•
•
•
•
•
Sağlıklı bir diyet,
Sebze ve meyvelerin düzenli alınması
Diyetteki doymuş yağ oranının azaltılması
Lif miktarının artırılması
Stresle mücadele
Düzenli egzersiz
Sigaranın bırakılması
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Sekonder Koruma
• Düzenli doktor kontrolünde olmak dışında,
• Mamografi çekilmesi ile meme kanseri,
• Yılda bir dışkıda gizli kan bakılarak kalın barsak
kanseri,
• PSA (Prostat spesifik antijen) bakılarak prostat
kanseri,
• Özellikle Hepatit B ve C taşıyıcılarında AFP (alfa
feto protein) düzeyleri bakılarak karaciğer kanseri
taraması yapılabilir.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Nörolojik ve Psikiyatrik İşlevler:
• Yaşlıların olanaklar çerçevesinde zihinsel faaliyetlerini
sürdürmeye çalışmaları, dış uyarılara açık olmaları bu
yetilerinin korunmasında yardımcı olacaktır.
• Nörolojik ve Psikiyatrik işlevlerin bozulma nedenleri
• Hastalık nedeni ile eve kapanıp kalarak dış dünya ile
ilişkinin kesilmesi,
• Bir yakının vefatı veya uzun süre hastanede kalmak.
• Bu anlamda hasta yaşlıların sık ziyaret edilmesinin değeri
büyüktür, beden ve ruh sağlığı bir bütün olarak
algılanmalıdır.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Beslenme:
• Yaşlılar kötü beslenme açısından risk grubu
oluşturmaktadırlar. İleri yaşlarda kötü beslenme
nedenleri şunlardır:
• Ekonomik zorluklar,
• Eğitim düzeyinin düşük olması,
• Diş sorunları ve zihinsel fonksiyonlarda yetersizlik.
• Her yaşlı bireyin doğru ve bilinçli beslenme açısından
hekimlerce uyarılması,eğitilmesi ve diyetinin
denetlenmesi gereklidir.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Ayak Bakımı:
•
•
Yaşlılarda ayak bakımı çok önemlidir.
Özellikle diyabetiklerde ve damar hastalığı
olanlarda ayak dokularının beslenmesi bozulacağı
için parmak derileri her türlü darbeye duyarlı hale
gelmekte, yaralar oluşabilmekte ve zor
iyileşmektedir. Ayakların günlük temizliğinin ve
bakımının aksatılmaması gerekmektedir.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Sigara Sorunu:
•
•
Sigara sorunu: Sigaranın solunum sistemine, kalp
ve damar sistemine ve kemiklere zararlı etkileri
bilinmektedir.
Tüm hekimlerin bu konuda duyarlı olmaları ve
hastaları bilgilendirmeleri, bu toplum sağlığı
sorununa çözüm üretmek açısından yararlı
olacaktır.
Koruyucu Sağlık Hizmetleri
Egzersiz:
• Fiziksel uyumun artırılması, sağlıklı, aktif ve bağımsız bir
yaşam sürülmesi açısından düzenli olarak yapılan
egzersizin önemi vardır.
• Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon uzmanı hekimlerce
muayenesi yapılan yaşlının sağlık durumuna ve fiziksel
kapasitesine uygun bir egzersiz programı önerilir ve
periyodik kontroller ile çeşitlendirilir, dolayısı ile her
egzersiz ve rehabilitasyon programı ister hasta ister
sağlıklı olsun, kişiye özel olarak hazırlanır.
Yaşlılığın Sonuçlarından Korunma İçin
Neler Yapılabilir?
• Günümüzde genetik olarak yaşlanmayı durdurmak
mümkün değildir. Yaşam uzadıkça görülüyor ki
hastalıklar ve yetersizliklerle geçen süre de
uzamaktadır.
• Hastalıklar ve yetersizlikler bilinen birincil korunma
önlemleri ile oluşmadan önlenmeye çalışılabilir.
Yaşlılıkta Birincil Korunma Önlemleri
• Beslenmenin düzenlenmesi,
• Sigara ve alkolden uzaklaşma,
• Spor yapma,
• Kazaların önlenmesi,
• Zihinsel aktiviteyi arttırma,
• Sosyal aktivitelere devam etme,
• Hormonların ve ilaçların doğru kullanılması…
Yaşlılıkta İkincil Korunma Önlemleri
• İkincil korunma önlemleri ile hastalıklara ve
yetersizliklere erken tanı konulabilir.
• Erken tanı tarama testleri ile konulur.
• Günlük Yaşam Aktiviteleri ve Aletli Günlük Yaşam
Aktivitelerinin ölçülmesi yetersizliklerin
saptanmasında tarama testi olarak kullanılabilir.
Yaşlılıkta Üçüncül Korunma Önlemleri
(Rehabilitasyon)
• Hastalıkları ve yetersizlikleri yanında ekonomik,
çevresel ve sosyal desteği de eksik olan yaşlılar
handikape yaşlı (engelli, bakıma muhtaç yaşlı)
haline gelebilir.
• Üçüncül korunma handikape yaşlılara verilebilecek
fiziksel, sosyal, çevresel ve ekonomik her türlü
destektir.
Bulaşıcı Olmayan
Hastalıklar, Programlar
ve Kanser Şubesi
Kütahya Halk Sağlığı
Müdürlüğü

similar documents