Rétturinn til fjölskyldulífs

Report
Rétturinn til fjölskyldulífs
Málþing á Grand Hóteli
29. nóvember 2013
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Rétturinn fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna:
• 16. gr: Fulltíða konur og karlar hafa rétt til að ganga í hjónaband og
stofna fjölskyldu, án tillits til kynþáttar, þjóðernis eða trúarbragða.
Þau skulu njóta jafnréttis við stofnun og slit hjúskapar, svo og í
hjónabandinu.
• Til hjúskapar skal ekki stofnað nema með frjálsu og fullu samþykki
hjónaefna.
• Fjölskyldan er í eðli sínu frumeining samfélagsins og ber samfélagi
og ríki að vernda hana.
• 12. gr: Eigi má að geðþótta raska einkalífi, fjölskyldulífi, heimili eða
bréfa skriftum nokkurs einstaklings, né heldur ráðast á æru hans
eða mannorð. Ber öllum lagavernd gagnvart slíkum afskiptum eða
árásum.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Skilgreining hugtakanna “réttur til fjölskyldulífs” og
hugtakinu “fötlun”:
– Skilgreining mikilvæg til afmörkunar á réttindum.
– Skilgreining hugtaksins fötlun fer að nokkru leyti eftir þeirri
hugmyndafræði sem er gildandi hverju sinni.
• Læknisfræðileg skilgreining lengst af notuð.
• Félagsleg skilgreining, sem byggir á hugmyndafræði mannréttinda, er
almennt notuð í dag. Leggur áherslu á að þær hindranir sem eru í
umhverfinu eigi stóran þátt í að skapa fötlun einstaklingsins.
• Hugtakið er ekki afmarkað í eitt skipti fyrir öll, heldur er það í sífelldri þróun.
– Skilgreining á réttinum til fjölskyldulífs hefur ekki tekið eins
miklum breytingum en er engu að síður í þróun í takt við þær
breytingar sem orðið hafa á fjölskyldugerðum.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
Lagaleg skilgreining hugtaksins fötlun:
• Engin skilgreining í íslenskum lögum. Í 2. gr. laga um málefni
fatlaðra nr. 59/1992 segir:
• Einstaklingur á rétt á þjónustu samkvæmt lögum þessum sé hann með
andlega eða líkamlega fötlun og þarfnist sérstakrar þjónustu og
stuðnings af þeim sökum. Hér er átt við þroskahömlun, geðfötlun,
hreyfihömlun, sjón- og heyrnarskerðingu. Enn fremur getur fötlun verið
afleiðing af langvarandi veikindum, svo og slysum.
• Skilgreining Sáttmála Sameinuðu þjóðanna:
– 2. mgr. 1. gr: Til fatlaðs fólks teljast m.a. þeir sem eru með langvarandi
líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem
verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og
árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra.
– Formálsorð sáttmálans e-liður: …sem viðurkenna að hugtakið fötlun þróast
og að fötlun verður til í samspili fólks með skerðingar og umhverfis og
viðhorfa sem hindra fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við
aðra.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Rétturinn til fjölskyldulífs:
– Með réttinum til fjölskyldulífs og barneigna er einkum átt við
tvennt:
– Annars vegar er réttur hvers manns til að velja sér það
fjölskylduform sem honum hentar, velja sér maka og taka
ákvörðun um barneignir.
– Hins vegar er um að ræða vernd fjölskyldunnar gegn
utanaðkomandi afskiptum eða inngripum. Sú vernd er að jafnaði
tengd friðhelgi einkalífs.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Lagaleg vernd:
– Stjórnarskrá Íslands, 71. gr:
– Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.
Ekki má gera líkamsrannsókn eða leit á manni, leit í
húsakynnum hans eða munum, nema samkvæmt dómsúrskurði
eða sérstakri lagaheimild. Það sama á við um rannsókn á
skjölum og póstsendingum, símtölum og öðrum fjarskiptum, svo
og hvers konar sambærilega skerðingu á einkalífi manns.
Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka
á annan hátt friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu ef brýna
nauðsyn ber til vegna réttinda annarra.
– Undantekningin um takmörkun á friðhelginni vegna brýnnar
nauðsynjar hefur mikla þýðingu til verndar gegn ofbeldi á heimili,
t.d. Lög um nálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Lagaleg vernd, frh.:
– Mannréttindasáttmáli Evrópu. Hefur verið lögfestur á Íslandi.
– 12. gr: Karlar og konur á hjúskaparaldri hafa rétt á að ganga í
hjónaband og stofna fjölskyldu í samræmi við landslög um þessi
réttindi.
– 8. gr: Sérhver maður á rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu,
heimilis og bréfaskipta.
Opinber stjórnvöld skulu eigi ganga á rétt þennan nema
samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í
lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða
efnalegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða
glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og
frelsi annarra.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Lagaleg vernd, frh.:
– Sáttmáli S.þ.um réttindi fatlaðs fólks tryggir rétt til fjölskyldulífs í
23. gr. Um tiltölulega ítarlegt og víðfemt ákvæði er að ræða.
– 1. Aðildarríkin skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir í því
skyni að útrýma mismunun gagnvart fötluðu fólki í öllum málum sem lúta
að hjónabandi, fjölskyldu, foreldrahlutverki og samböndum, á sama hátt
og gildir um aðra, til þess að tryggja megi:
• a) að réttur alls fatlaðs fólks, sem hefur náð tilskildum aldri, til að ganga í
hjónaband og stofna fjölskyldu, með frjálsu og fullu samþykki hjónaefnanna,
sé virtur,
• b) að réttur fatlaðs fólks til að taka með frjálsum hætti ábyrgar ákvarðanir um
fjölda barna og tíma milli fæðinga og til að hafa aðgang, sem hæfir aldri, að
upplýsingum og fræðslu um frjósemisheilbrigði og fjölskylduáætlanir sé
viðurkenndur og að því séu veitt nauðsynleg ráð sem gera því kleift að nýta
sér þennan rétt.
• c) að fatlað fólk, þar með talið börn, fái haldið frjósemi sinni til jafns við aðra.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Lagaleg vernd, frh.:
– 2. Aðildarríkin skulu tryggja réttindi og ábyrgð fatlaðs fólks með tilliti til
lögráðs, forráðs, fjárhalds eða ættleiðingar barna eða svipaðrar
íhlutunar, þar sem þessi hugtök eru til í landslögum, og hagsmunir
barnsins skulu í öllum málum varða mestu. Aðildarríkin skulu veita
fötluðu fólki viðeigandi aðstoð við að uppfylla skyldur sínar sem
uppalendur barna.
– 3. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðum börnum jafnan rétt með tilliti til
fjölskyldulífs. Til þess að þessi réttur verði að veruleika og í því skyni að
koma í veg fyrir að fötluðum börnum sé leynt, þau yfirgefin, vanrækt eða
að þau séu þolendur aðskilnaðar skulu aðildarríkin skuldbinda sig til
þess að veita fötluðum börnum og fjölskyldum þeirra snemma alhliða
upplýsingar, þjónustu og stuðning.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Lagaleg vernd, frh.:
– 4. Aðildarríkin skulu tryggja að barn sé ekki tekið frá foreldrum sínum
gegn vilja þeirra nema lögbær yfirvöld ákveði, með fyrirvara um
endurskoðun dómsvalds og í samræmi við gildandi lög og málsmeðferð,
að slíkur aðskilnaður sé nauðsynlegur ef það er barninu fyrir bestu. Barn
skal aldrei taka frá foreldrum sínum vegna fötlunar barnsins eða annars
foreldris eða beggja.
– 5. Aðildarríkin skulu reyna til þrautar, ef kjarnafjölskylda er ófær um að
annast fatlað barn, að sjá barninu fyrir annarri umönnun innan
stórfjölskyldunnar en að öðrum kosti tryggja því umönnun hjá fjölskyldu
innan samfélagsins.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• 23. gr. SRFF, helstu efnisatriði:
•
•
•
•
•
Réttur til að stofna fjölskyldu
Réttur til að ákveða hvort, hvenær og hve mörg börn fólk eignast.
Réttur til að halda frjósemi sinni
Jafnrétti fatlaðra barna til fjölskyldulífs.
Skylda til að tryggja fötluðu barni umönnun fjölskyldu geti fjölskylda
þess ekki annast það.
• Réttur til og ábyrgð á forsjá barna.
• Skylda ríkisins til viðeigandi aðstoðar við að uppfylla forsjárskyldur.
• Takmörkun á forsjársviptingu þar sem fötlun foreldris eða barns
getur ekki ein og sér verið ástæða sviptingar.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• 23. gr. SRFF, helstu efnisatriði:
• Réttur til að stofna fjölskyldu
– Engin skilyrði eru fyrir stofnun sambúðar. Sé einstaklingur sviptur
sjálfræði getur þó lögráðamaður ákveðið búsetu og þar með
sambúð
– Skv. hjúskaparlögum 31/1993 þarf samþykki lögráðamanns til
stofnunar hjúskapar.
• Réttur til að ákveða hvort, hvenær og hve mörg börn fólk
eignast og til að halda frjósemi sinni.
– Heimild í lögum 25/1975 til að takmarka barneignir fólks.
– Fóstureyðing heimil skv. umsókn lögráðamanns „sé kona vegna
geðsjúkdóms, mikils greindarskorts eða af öðrum ástæðum ófær um
að gera sér grein fyrir nauðsyn aðgerðarinnar“
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• 23. gr. SRFF, helstu efnisatriði, frh.:
• Réttur til að ákveða hvort, hvenær og hve mörg börn fólk
eignast og til að halda frjósemi sinni, frh.:
– Heimilt að veita leyfi til ófrjósemisaðgerðar skv. umsókn
lögráðamanns „ef viðkomandi er fullra 25 ára, en er vegna
geðsjúkdóms, mikils greindarskorts eða annarra geðtruflana
varanlega ófær um að gera sér grein fyrir afleiðingum
aðgerðarinnar“
– Áherslan er fyrst og fremst á skilyrðin fyrir samþykki
lögráðamanns.
– Vafi um hvort ákvæðin séu í samræmi við 23. gr. sáttmálans.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• 23. gr. SRFF, helstu efnisatriði, frh.:
• Jafnrétti fatlaðra barna til fjölskyldulífs og skylda til að
tryggja fötluðu barni umönnun fjölskyldu geti fjölskylda
þess ekki annast það.
– Foreldrar hafa skyldu til forsjár barna sinna, fatlaðra sem
ófatlaðra.
– Foreldrar geta ekki sagt sig frá forsjá barna sinna.
– Geti fjölskylda ekki annast fatlað barn skulu stjórnvöld grípa til
aðgerða og tryggja barni forsjá.
– Barnaverndarlög tryggja að barn verði aldrei forsjárlaust.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• 23. gr. SRFF, helstu efnisatriði, frh.:
• Takmörkun á forsjársviptingu þar sem fötlun foreldris eða
barns getur ekki ein og sér verið ástæða sviptingar.
• Friðhelgi einkalífs heimilis og fjölskyldu má einungis takmarka með
sérstakri lagaheimild ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda
annarra. Jafnræðisregla 65. gr. stjskrár – sömu viðmið skulu gilda
um fatlaða og ófatlaða.
• Lagaheimild til takmarkana eða sviptingar forsjár er að finna í IV. og
V. kafla barnaverndarlaga nr. 80/2002.
• Réttindi annarra verða að vera í húfi, í þessu tilfelli barnsins.
• Brýna nauðsyn þarf að bera til.
• Ljósti saman hagsmunum foreldris og barns, ganga hagsmunir
barns framar.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• 23. gr. SRFF, helstu efnisatriði, frh.:
• Skylda ríkisins til viðeigandi aðstoðar við að uppfylla
forsjárskyldur.
• Hvernig getur hið opinbera aðstoðað foreldri við forsjárskyldur?
• Í barnaverndarlögum segir að leitast skuli við að ná markmiðum
laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og
beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við.
• Lög um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991 hafa m.a. að
markmiði að tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði barna og
ungmenna.
• Með félagsþjónustu er átt við þjónustu, aðstoð og ráðgjöf í m.a.
tengslum við félagslega ráðgjöf, fjárhagsaðstoð, félagslega
heimaþjónustu, málefni barna og ungmenna, þjónustu við unglinga
og þjónustu við fatlaða.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Skylda ríkisins til viðeigandi aðstoðar við að uppfylla
forsjárskyldur, frh:
• Í bvl. er fjallað um úrræði með samþykki foreldra í 24.gr.
en þau eru m.a. að:
– leiðbeina foreldrum um uppeldi og aðbúnað barns,
– stuðla að því í samvinnnu við hlutaðeigandi stofnanir að beitt
verði úrræðum samkvæmt öðrum lögum,
– útvega barni viðeigandi stuðning og meðferð,
– útvega barni eða fjölskyldu tilsjónarmann, persónulegan ráðgjafa
eða stuðningsfjölskyldu,
– Aðstoða foreldra eða þungaða konu við að leita sér meðferðar
vegna veikinda, áfengis- eða vímuefnaneyslu eða annarra
persónulegra vandamála.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Skylda ríkisins til viðeigandi aðstoðar við að uppfylla
forsjárskyldur, frh:
– Forsendan fyrir aðkomu barnaverndarnefnda er að könnun máls
hafi farið fram og rökstuddur grunur sé um að tilefni sé til.
– Slíkur grunur getur vaknað í mæðraeftirliti ef sýnt þykir að móðir
muni eiga í erfiðleikum með að uppfylla forsjárskyldur sínar.
– Nálgun barnaverndarlaga er því sú að hætta sé á að barn búi
eða muni búa við óviðunandi aðstæður.
– Í reglugerð nr. 787/2007 um heilsugæslustöðvar eru ákvæði um
mæðravernd og ungbarna- og smábarnavernd þar sem annars
vegar er leitast við að búa foreldra undir foreldrahlutverk sitt með
fræðslu og ráðgjöf um meðgöngu, fæðingu og sængurlegu og
hins vegar ráðgjöf til foreldra í ungbarna- og smábarnaeftirliti.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Skylda ríkisins til viðeigandi aðstoðar við að uppfylla
forsjárskyldur, frh:
– Grundvallaratriði í þjónustu við fatlað fólk er að það njóti sömu
þjónustu og ófatlaðir auk þeirrar sérþjónustu sem fötlunin krefst.
– Slíka sérþjónustu er m.a. að finna í lögum um réttindagæslu fyrir
fatlað fólk nr. 88/2011.
– Jafnræði borgaranna felur í sér að lík mál skuli fá líka afgreiðslu
og ólík mál ólíka afgreiðslu.
– Fatlað fólk er fjölbreyttur hópur og á rétt á að vera metið á eigin
forsendum eins og aðrir.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Skylda ríkisins til viðeigandi aðstoðar við að uppfylla
forsjárskyldur, frh:
– Úrræði sem í boði eru þegar ágreiningur er um aðstoð við að
uppfylla forsjárskyldur eða um inngrip í fjölskyldulíf:
– Lög um réttindagæslu nr. 88/2011 en markmið þeirra er að
tryggja fötluðu fólki viðeigandi stuðning við gæslu réttinda sinna
og tryggja að sjálfsákvörðunarréttur fatlaðs fólks sé virtur og
fyllsta réttaröryggis gætt þegar brýna nauðsyn ber til að grípa inn
í líf þess.
– Skv. bvl. má bera úrskurð um úrræði án samþykkis foreldra undir
dómstóla eða eftir atvikum kærunefnd barnaverndarmála.
– Ákvörðun félagsþjónustu sveitarfélaga má skjóta til
úrskurðarnefndar félagsþjónustu og húsnæðismála.
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Réttur fatlaðs fólks til fjölskyldulífs
• Er ástæða til að breyta lögum varðandi rétt fatlaðs fólks
til friðhelgis fjölskyldulífs?
• Er réttindagæsla skv. Lögum um réttindagæslu fyrir
fatlað fólk nægilega virk?
• Er ástæða til að fjalla sérstaklega um réttindi fatlaðra
foreldra í barnaverndarlögum?
• Er þörf á að skerpa á þjónustu við fatlaða foreldra skv.
Lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga?
• Eða er aðalatriðið breytt viðhorf þeirra sem að málum
fatlaðra foreldra koma, endurskoðun norma og viðmiða?
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz
Lagadeild
Brynhildur G. Flóvenz

similar documents