B*LG*Y* **LEME KURAMI

Report
15. BÖLÜM
BİLGİYİ İŞLEME KURAMI
Yrd. Doç. Dr. Alper
ÇUHADAROĞLU
Bellek Türleri
• Duyusal Kayıt:
– Bilişsel sisteme ilk bilgi girişi buradan olmaktadır
– Kapasitesi sınırsızdır
– Bilginin kalış süresi oldukça kısadır (ortalama ½
saniye)
– Buraya gelen bilgilerden yalnızca dikkat edilenler kısa
süreli belleğe geçerler, diğerleri silinir.
• Duyusal kayıt olmasaydı ne olurdu?
• Eğer duyusal kayıt olmasaydı, duyu
organlarımıza ulaşan yüzlerce uyarıcıdan
herhangi birine bile dikkat etmek olanaksız
olurdu. Böylelikle çevreden gelen bilgiler
arasından seçim yapamaz ve işleyemezdik.
Böylelikle yeni şeyler öğrenemezdik.
Bellek Türleri
• Kısa Süreli (İşleyen) Bellek:
– İki temel işlevi vardır:
• Sınırlı sayıdaki bilgiyi sınırlı bir zaman süresince saklamak
ve;
• Bilişsel işlemleri yapmak
–
–
–
–
Kapasitesi sınırlıdır
En az 5 en fazla 9 birim bilgi saklanabilir
Bilginin kalış süresi ortalama 30 saniyedir.
Buradaki bilgiler tekrarlanmaz ya da işlenmezse 30
saniye içerisinde silinir.
– Tüm bilişsel işlemler burada yapılır. Bu nedenle diğer
adı işleyen bellektir.
– Hem duyusal kayıttan hem de uzun süreli bellekten
gelen bilgiler burada işlenir.
Bellek Türleri
• Uzun süreli bellek
– Bilgilerin uzun süreli olarak depolandığı bellek
türüdür.
– Kapasitesi sınırsızdır.
– Bilginin kalış süresi de sınırsızdır. Buradaki bilgiler
hiçbir zaman yok olmaz.
– 3 ana bölümden oluşur:
• Anısal (epizodik) bellek: Kişisel yaşantıların saklandığı
bellektir.
• Anlamsal (semantik) bellek: Akademik bilgilerin saklandığı
bellektir.
• İşlemsel (prosedüral) bellek: Herhangi bir şeyin nasıl
yapılacağı ile ilgili işlem adımlarının saklandığı bellektir.
BİLİŞSEL SÜREÇLER
• Bilginin Duyusal Kayıttan Kısa Süreli Belleğe
Aktarılmasında Kullanılan Süreçler
– Dikkat: Duyusal kayıta gelen yüzlerce uyarıcıdan önemli
olanların seçilip, kısa süreli belleğe aktarılmasını sağlayan
süreçtir.
• Seçidir
• Bilinçli ya da bilinçsiz bir şekilde yönlendirilebilir
• Sınırlı bir kaynaktır.
– Algı: Duyusal bilginin anlamlandırılması, yorumlanması
sürecidir. Aşağıdaki faktörlerden etkilenir:
•
•
•
•
Ön bilgiler
Beklentiler
İhtiyaçlar
Uyarıcıların veriliş şekli
BİLİŞSEL SÜREÇLER
• Bilginin Kısa Süreli Bellekte Saklanması
– Gruplama: Kısa süreli bellekte bulunan bilgilerin bir
araya getirilerek daha büyük birimler haline
getirilmesidir. Böylelikle kısa süreli belleğin sınırlı
kapasitesine daha fazla bilgi yerleştirilmiş olur.
Örneğin telefon numarası rakamlarının üçerli ve
ikişerli bir şekilde bir araya getirilmesi gibi.
– Sürekli Tekrar: Kısa süreli bellekte bilginin kalış süresi
ortalama 30 saniyedir ancak buradaki bilgiler sürekli
tekrarlanırsa bu süre daha da uzatılabilir.
BİLİŞSEL SÜREÇLER
• Bilginin Kısa Süreli Bellekten Uzun Süreli Belleğe
Aktarılması
– Tekrar: Kısa süreli bellekteki bilginin yinelenerek uzun
süreli belleğe kaydedilmesidir. Ancak çok etkili bir öğrenme
yöntemi değildir. Bilgiler sadece ezberlenir, anlamlandırma
yoktur ve çok kalıcı olmaz.
– Kodlama: Özellikle sözel bilgilerin uzun süreli belleğe
yerleştirilmesinde kullanılan bir süreçtir. Temel olarak
kodlama süreci, kısa süreli bellekteki bilginin anlamlı hale
getirilmesi, uzun süreli bellekte önceden var olan bilgilerle
ilişkilendirilmesi olarak tanımlanabilir. Kodlama ne kadar
etkiliyse bilgiyi geri getirmek o kadar kolaydır.
BİLİŞSEL SÜREÇLER
– Bilgiyi anlamlı kodlama kısa süreli bellekte dört
işlemde meydana gelmektedir:
• Sunulan bilginin özelliğini belirlemek,
• Sunulan bilgi ile ilişkili uzun süreli bellekteki mevcut bilgi veya
şemayı belirlemek,
• Uzun süreli bellekteki mevcut bilgi ile yeni gelen bilginin kısa
süreli bellekte nasıl etkileşeceğini belirlemek,
• Yeni gelen bilginin uzun süreli bellekte nasıl depolanacağını
belirlemek.
BİLİŞSEL SÜREÇLER
– PQ4R Yöntemi: Sözel bilginin anlamlı bir şekilde
kodlanmasını sağlayan bir öğrenme yöntemidir. Altı
aşamadan oluşmaktadır:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Ön izleme
Soru
Okuma
Yansıtma
Ezberden okuma
Gözden geçirme
BİLİŞSEL SÜREÇLER
– Bellek destekleyici ipuçları: Bellek destekleyici ipuçları
(mnemonic) bir ritim ya da imge yoluyla bilinen
çağrışımları kullanarak bellekteki bilginin
depolanmasını ve hatırlanmasını kolaylaştırmaktadır.
Başlıcaları:
•
•
•
•
Yerleştirme (loci) yöntemi
Askı sözcük yöntemi
Anahtar sözcük yöntemi
Akronim ve akrostiş
BİLİŞSEL SÜREÇLER
• Bilgiyi Uzun Süreli Bellekten Geri Getirme (Hatırlama): Bilginin
uzun süreli bellekte bulunarak açığa çıkarılması sürecidir.
Bilginin hatırlanmasının kolaylaştırmak için:
– Bilgiyi öğrendiğiniz anı ve çevreyi hatırlamaya çalışın. Örneğin,
sınıfta öğretmeninizin o konuyu anlatışını hatırlamak size o bilgileri
geri getirebilir.
– Bilgiyi öğrendiğiniz kapsamla olan bağlantıları bulmaya çalışın. Kimi
zaman hatırlamak istediğiniz konuyla ilintili olan diğer konuları
hatırlamak da bilgiyi geri getirmenizi kolaylaştırabilir.
– Zihinsel olarak zamanda geriye giderek çağrışım bağlarını yeniden
oluşturun.
– Bilgiyi geri getirmek için kullanılabilecek diğer bir yöntem de
alfabeden yararlanmaktır. Sözgelimi, bir isim hatırlamaya
çalışıyorsunuz. İsmin ilk harfinden eminsiniz ancak gerisini
hatırlamıyorsunuz. Alfabedeki harfleri teker teker hatırladığınız
harfin yanına koyarak aradığınız ismi hatırlamanız mümkün olabilir.
Hatırlamayı güçleştiren etmenler
• Dilimin ucunda fenomeni: Dilimin ucunda fenomeni
gündelik hayatımızda sıklıkla yaşadığımız hatırlama
güçlüklerinden birisidir. Özellikle bir isim ya da bir
kavram hatırlamaya çalışırken karşılaşılan bir durumdur.
Bilginin uzun süreli belleğimizde olduğumuzdan
eminizdir ancak bir türlü onu bulup geri getiremeyiz.
– Dilimin ucunda fenomeni gündelik yaşamda ortalama olarak
haftada bir kez yaşanmaktadır ve yaşanma sıklığı yaşla birlikte
artmaktadır.
– Hatırlanmak istenen kelimenin genel anlamı ya da belirli bir
hecesi hatırlanabilmekte ancak tamamı hatırlanamamaktadır.
İnsanların %50’si özellikle ilk harfi hatırlayabilmektedir.
– Dilimin ucunda fenomenlerinin yaklaşık yarısı ortalama 1 dakika
içerisinde çözümlenebilmektedir.
Hatırlamayı güçleştiren etmenler
• Geriye doğru ket vurma: Geriye doğru ket vurma
yeni öğrenilen bilgilerin eskisini bozmasıdır. Bir
başka deyişle uzun süreli belleğimize yeni gelen
bilgi gerideki başka bir bilgiyi engellemekte ve
bozmaktadır.
• İleriye doğru ket vurma: Burada da önceden
belleğimizde var olan bilgilerimiz yeni öğreneceğimiz
bilgiyi engellemektedir. Kimi zaman bir şeyi biliyor
olmak yeni bir şeyi öğrenmeyi oldukça
güçleştirmektedir. İşte buna sebep olan faktör ileriye
ket vurmadır.
• Seri pozisyon etkisi: Bu etki bir listenin
hatırlanmasının gerekli olduğu durumlarda geçerli
olmaktadır. Bu gibi durumlarda listenin başındaki ve
sonundaki kelimelerin orta kısımda yer alan
Metabiliş (üst biliş / yürütücü
kontrol süreçleri)
• Bilişsel sistemin etkili bir şekilde çalışabilmesi için
sistemin tüm bileşenlerinin belirli bir sistematik
etkileşim içerisinde olması ve stratejik bir şekilde
kullanılması gerekmektedir. İşte bu işleyişi kontrol
eden yapıya üstbiliş ya da yürütücü kontrol adı
verilmektedir
• Tıpkı bir bilgisayarın işletim sistemi gibi yürütücü
kontrol süreçleri de tüm bilişsel sistemimizin kararlı
ve düzgün bir şekilde çalışmasını sağlar. Bilginin
alınmasını, dikkat süreçlerini, algılama süreçlerini,
kısa süreli bellekte hangi bilgilerin nasıl tutulacağını,
hangi bilgilerin ne şekilde uzun süreli belleğe
yerleştirileceğini, kaslara hareket emrinin nasıl
verileceğini, performansın ne şekilde
Metabiliş (üst biliş / yürütücü
kontrol süreçleri)
• Üst biliş aynı zamanda bireyin kendi bilişsel
süreçleri ile ilgili farkındalığını da içermektedir.
Bu bir bakıma bir şeyi nasıl öğrendiğinin, nasıl
anladığının farkında olmak demektir. Bilgiyi
işleme kuramcılarına göre öğrencilerin yürütücü
biliş becerilerinin geliştirilmesi öğrenme öğretme
süreçlerinin etkililiğini artırmaktadır.

similar documents