Immanuel Kant KF

Report
2014/2015
FILOZOFIA NOWOŻYTNA
Miłowit Kuniński
Kolegium
Filozoficzno-Teologiczne
Polskiej Prowincji Dominikanów
Immanuel Kant
1724-1804
Studiował logikę, metafizykę i nauki
przyrodnicze (fizykę) na uniwersytecie w
Królewcu, stolicy Prus Zakonnych (lenna
polskiego w latach 1466-1525), Prus
Książęcych (lenna polskiego od hołdu
pruskiego do 1657 roku), a potem Królestwa
Prus.
Przez pewien czas pozostawał pod
wpływem dominującej w niemieckich
uniwersytetach filozofii G. W. Leibniza 
Ch. Wolffa.
 Okres przedkrytyczny - do przełomu lat
1760/1770
Zainteresowania naukami przyrodniczymi do 1756
roku
Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des
Himmels 1755 (hipoteza powstania naszego układu
planetarnego tzw. hipoteza Kanta-Laplace‘a)
Zainteresowania humanistyczne - 1762-1766
 Początek okresu krytycznego 1767-1770
 Okres krytyczny 1770-1790
Późna filozofia Kanta 1790-1798 (rok wydania za
życia ostatniej pracy Kanta Antropologia w ujęciu
pragmatycznym)
Ważniejsze dzieła:
• O formie i zasadach świata dostępnego zmysłom oraz
świata inteligibilnego 1770 (rozprawa profesorska)
• Krytyka czystego rozumu (KCR) 1781
• Prolegomena [uwagi wstępne] do wszelkiej przyszłej
metafizyki 1785
• Uzasadnienie metafizyki moralności 1785
• Krytyka rozumu praktycznego 1788
• Krytyka władzy sądzenia 1791
• Projekt wieczystego pokoju 1797
• Religia w granicach samego rozumu 1793
• Uzasadnienie metafizyki moralności 1785
• Metafizyka moralności: Metafizyczne podstawy nauki
prawa. Metafizyczne podstawy nauki o cnocie 1797
Główne pytania filozofii:
„Wszelki interes mego rozumu (spekulatywnego
zarówno, jak i praktycznego) skupia się w
następujących trzech pytaniach” (KRC A804/805B832/833):
• Co mogę wiedzieć? pytanie czysto spekulatywne
• Co powinienem czynić? pytanie praktyczne
(moralne)
• Czego mogę się spodziewać? pytanie praktyczne
i teoretyczne (nadzieja, szczęście, przyczyna
najwyższa)
Poznanie rozpoczyna się wraz z
doświadczeniem, ale doświadczenie nie
jest jedynym źródłem poznania.
Poznanie empiryczne – a posteriori 
sądy o ogólności przyjętej umownie i
porównawczej (indukcja).
Poznanie czyste – a priori  sądy o
koniecznej i ścisłej ogólności,
bezwyjątkowe.
Podział sądów
sądy a priori
sądy a posteriori
sądy
syntetyczne
(poszerzające
wiedzę)
nowy rodzaj sądów:
matematyka,
czyste
przyrodoznawstwo
(fizyka
teoretyczna),
filozofia
transcendentalna
sądy
oparte
na
doświadczeniu;
ich
zaprzeczenie
nie
prowadzi do sprzeczności
sądy
analityczne
(wyjaśniające
treść pojęć)
sądy niezależne od
doświadczenia, których
zaprzeczenie prowadzi
do sprzeczności

Poznanie transcendentalne to
„wszelkie poznanie, które zajmuje
się w ogóle nie tyle przedmiotami,
ile naszym sposobem poznawania
przedmiotów, o ile ten sposób ma
być a priori możliwy (KRC, B25)”.
Kant określa to poznanie mianem
transcendentalnego, gdyż, podobnie
jak transcendentalia w scholastyce,
przekracza ono dotychczasowe
granice poznania.
Poznanie to ma charakter aprioryczny
i wyjaśnia przedmioty poznania
empirycznego jako konstytuujące się
w procesie poznania.
Przedmioty poznania empirycznego są więc
zależne, gdy idzie o ich poznawanie i
zjawianie się, od zmysłowości (naoczności),
która odbiera wrażenia (dane zmysłowe) i
od pojęć (kategorii) oraz form sądów
intelektu.
Stanowisko Kanta dokonuje tzw.
przewrotu kopernikańskiego
polegającego na tym, iż to nie poznanie
dostosowuje się do przedmiotu, lecz
przedmiot dostosowuje się do poznania.
A. Anzenbacher, Wprowadzenie do filozofii, Kraków 2003
Matematyka jest dziedziną sądów a
priori, bo zarówno geometria, jak i
arytmetyka czy algebra oraz czyste
przyrodoznawstwo (fizyka
teoretyczna) oparte są na operacjach
dokonywanych w przestrzeni i w
czasie jako formach zmysłowości,
dostępnych poznawczo, gdyż
należących do struktury podmiotu
poznającego.
Matematyka i czyste
przyrodoznawstwo wskazują, iż
umysł ludzki jest zdolny do
poznawania syntetycznego a
priori, które odnosi się do
dziedziny doświadczenia, choć
nie ma w nim swego źródła.
Twierdzenia matematyki i fizyki maja
charakter ogólny i bezwyjątkowy i
stosują się do przedmiotów
doświadczenia mimo, iż są od niego
niezależne.
Np. prawo grawitacji jest
twierdzeniem teoretycznym, ale
wyjaśnia obserwowalne zjawiska.
Poznawanie vs. oglądanie
Poznawanie intelektualne to poznawanie przez
pojęcia, nieintuitywne, dyskursywne.
Pojęcia opierają się na samorzutności myślenia,
zdolności wytwarzania samoistnie przedstawień.
Intelekt to zdolność pomyślenia przedmiotu
naoczności zmysłowej.
Oglądanie (naoczność), poznawanie zmysłowe to
poznawanie polegające na uzyskiwaniu naocznych
danych zmysłowych, opartych na pobudzeniach.
Naoczne dane zmysłowe oparte są na zdolności
odbierania podniet, na receptywności.
„Naoczność /…/ i pojęcia stanowią składniki
wszelkiego naszego poznania, tak że pojęcia bez
odpowiadającej im w pewien sposób naoczności,
ani naoczność bez pojęć nie może dostarczyć
poznania. (KCR A50/B74)”
czyste
Naoczność i pojęcia
Empiryczne
Czysta naoczność – forma oglądania czegoś.
Czyste pojęcie – forma myślenia o jakimkolwiek
przedmiocie w ogóle.
„Myśli bez treści naocznej są
puste, dane naoczne bez
pojęć – ślepe. (KCR A51/B75)”
Doświadczenie łączy dane naoczne z pojęciami,
zmysłowość z intelektem.
Estetyka – nauka o prawidłowościach zmysłowości
w ogóle.
Logika – nauka o prawidłach intelektu w ogóle.
Sądy i kategorie
Formy sądów
(KCR B95)
Zestawienie kategorii
(KCR B106)
1. Ilość
Ogólne
Jedność
Szczegółowe
Wielość
Jednostkowe
Ogół
2. Jakość
Twierdzące
Realność (Realität )
Przeczące
Przeczenie
Nieskończone
Ograniczenie
3. Stosunek
Kategoryczne
Przysługiwanie czemuś i bycie
podmiotem czegoś (substantia et
accidens)
Hipotetyczne
Przyczynowość i zależność
(przyczyna i skutek)
Rozłączne
Wspólnota (wzajemne
oddziaływanie pomiędzy tym, co
działa a tym, co doznaje)
4. Modalność
Problematyczne
Możliwość - niemożliwość
Asertoryczne
Istnienie - nieistnienie
Apodyktyczne
Konieczność -przypadkowość
„Oto jest zestawienie wszystkich pierwotnie
czystych pojęć syntezy, które intelekt w sobie
zawiera a priori i z uwagi na które jest on też tylko
czystym intelektem, jedynie przez nie mogąc coś
zrozumie c w różnorodności danych naocznych, tj.
mogąc pomyśleć przedmiot oglądania. Podział ten
jest wyprowadzony w sposób systematyczny z
jednej wspólnej zasady, mianowicie ze zdolności
sadzenia (która jest tym samym, co zdolność
myślenia), nie powstał zaś w sposób urywkowy z
podjętego na los szczęścia poszukiwania czystych
pojęć. (KCR B106/A81)”
Arystoteles, wg Kanta, „zgarnął je [podstawowe pojęcia - M.K.], jak
mu się nastręczyły, i wynalazł ich najpierw dziesięć, nazywając je
kategoriami (praedicamenta). (KCR B107)”
Transcendentalna dedukcja kategorii ma na
celu nie tyle dedukcyjne wywiedzenie
kategorii, ile wykazanie, iż kategorie są
koniecznym warunkiem pojawiania się
przedmiotów doświadczenia oraz ukazanie jak
aprioryczne pojęcia/kategorie mogą się
odnosić do przedmiotów.
Kategorie są warunkiem konstytucji i
poznania przedmiotów doświadczenia.
Wrażenia, naoczne dane zmysłowe, są
syntetyzowane przez pojęcia i sądy.
Według Kanta nie można wyjaśnić poznawania
przedmiotów jako odtwarzania w umyśle rzeczy
i ich własności oraz relacji między rzeczami i ich
własnościami. Jeśli bowiem, dzięki zmysłowości
uzyskujemy wrażenia/dane zmysłowe, to nie
mogą one być odzwierciedleniem rzeczy
zewnętrznych w stosunku do umysłu, gdyż są
amorficzną (nieukształtowaną i
nieuporządkowaną) masą wrażeń, które
dopiero jako uporządkowane, a więc dzięki
powiązaniu ich za pomocą relacji, np.
własności/podłoża (akcydensu/substancji) czy
przyczyny/skutku, stają się dla podmiotu
poznającego przedmiotami doświadczenia.
Uporządkowanie wrażeń, czyli nałożenie na nie
relacji, polega na powiązaniu ich z
pojęciami/kategoriami intelektu. Dokonuje się
to w sposób samorzutny, to znaczy, że intelekt
sam z siebie, mając do czynienia z wrażeniami,
ujmuje je za pomocą pojęć/kategorii. Dlatego
pojęcia/kategorie intelektu są warunkiem
pojawienia się przedmiotów w polu
poznawczym. Zostały zaś, wraz z formami
sądów, tak dobrane, by wyjaśnienie konstytucji
przedmiotów doświadczenia było pełne.
W pewnym sensie pojęcia/kategorie pełnią
funkcję podobną do relacji, jakie - w filozofii
Leibniza - Bóg nakłada na zbiór monad, z tym, że
intelekt działa samorzutnie, a nie intencjonalnie, i
w odniesieniu do wrażeń odbieranych przez
zmysłowość.
Niezbędność obu elementów: wrażeń i
pojęć/kategorii, dla konstytucji przedmiotów
naoczności, oznacza, że transcendentalna
dedukcja kategorii odnosi się do wszelkich
podmiotów poznania, które posiadają
zmysłowość i intelekt.
Sposób wywiedzenia pojęć/kategorii i wskazanie,
iż są one właściwością wszelkich podmiotów
poznania, które wyposażone są w zmysłowość i
intelekt, ma zapewnić im konieczny, a zatem
obiektywny charakter. Obiektywność poznania
polega na powszechności, intersubiektywności i
aprioryczności podmiotowych warunków, czyli
pojęć /kategorii intelektu i form
naoczności/zmysłowości: czasu i przestrzeni (patrz
wyżej: slajd „Struktura poznania”).
Arystoteles konstruując swoją listę kategorii, wychodził z
założenia, iż stanowią one odpowiednik relacji i własności
rzeczy pozaumysłowych. To miało gwarantować ich
obiektywny/przedmiotowy i zarazem konieczny charakter.
Transcendentalna dedukcja kategorii sprawiała
Kantowi trudności teoretyczne („Dedukcja
kategoryj jest związana z tylu
trudnościami/…/(KCR, A98)”), dlatego też w
KCR występują dwie jej różne wersje: wersja
wydania A i wydania B.
Wersja wydania A kładzie nacisk na syntezę i jej
etapy:
• syntezę ujmowania w naoczności
• syntezę odtwarzania w wyobraźni
• syntezę rozpoznawania w pojęciu
Syntezy te wskazują na trzy podmiotowe źródła
poznania: naoczność, wyobraźnię i świadomość,
„które umożliwiają sam intelekt, a przezeń i wszelkie
doświadczenie jako empiryczny wytwór intelektu
(KCR, A97).”
• Synteza ujmowania w naoczności
Przedstawienia (uwarunkowane zewnętrznie lub
wewnętrznie, empiryczne i aprioryczne) jako
modyfikacje umysłu należą do zmysłu wewnętrznego
i podlegają jego warunkowi, czyli czasowi jako formie
naoczności. Różnorodność naoczności (np. wrażeń)
jest przedstawiana dzięki czasowemu ujmowaniu
doznań jako następujących po sobie.
Aby z tej różnorodności powstała jedność naoczności
(np. widzenie kwiatu) różnorodność przedstawień
(doznań, wrażeń barw, kształtów itp.) jest
przeglądana i zbierana w jedno. Dotyczy to
przedstawień empirycznych i apriorycznych.
• Synteza odtwarzania w wyobraźni
Synteza ujmowania w naoczności jest ściśle
powiązana z synteza odtwarzania w wyobraźni.
Gdyby nie było możliwe odtwarzanie w wyobraźni
wcześniejszych przedstawień, nie możliwa byłaby ich
zsyntetyzowana jedność w naoczności.
Przedstawienia byłyby od siebie odizolowane i
ujmowane bez żadnego między nimi związku.
• Synteza rozpoznawania w pojęciu
Odtworzenie tego, co różnorodne nie wystarcza do
tego, by doszło do poznania przedmiotu.
Przedmiot jest pewną jednością powstałą z
różnorodności dzięki syntezie, dokonującej się
wedle pewnego prawidła, która wymaga jeszcze
zebrania w pojęciu tego, co różnorodne i
odtworzone w naoczności i wyobraźni.
Prawidło, o którym mówi Kant można rozumieć
jako algorytm, według którego mogą być
przedstawione dane naoczne, np. trójkąt ułożony z
trzech prostych.
Jednak Kant bardzo mocno zaznacza, iż przedmiot
jest ujmowany jako jedność różnorodności, ale
jest czymś (X), co jest ze względu na swą jedność
czymś różnym od naszych przedstawień.
Przedmiot nie jest sumą różnych przedstawień,
jest czymś, co ujmowane jest jako jedno i
niezmienne mimo, że postrzegany jest przez nas
jako zmieniający się w czasie (przybierający
pewne cechy i tracący je czasowo lub na stałe, np.
barwę (np. w zależności od oświetlenia), zapach,
kształt, itp.)
Warunkiem, który umożliwia
ujmowanie przedmiotu jako
jedności jest
transcendentalna jedność
apercepcji,
będąca warunkiem jedności
świadomości samego siebie.
W wydaniu B Kant wskazuje na przedstawienie
„Myślę” (akt samorzutności nie należący do
zmysłowości) jako warunek („musi móc
towarzyszyć wszystkim mym przedstawieniom
(KCR, B131)” i „we wszelkiej świadomości jest
jedno i to samo (KCR, B131)”) jedności
różnorodności.
Przedstawienie „Myślę” jest określane przez
Kanta jako czysta lub pierwotna apercepcja w
odróżnieniu od apercepcji empirycznej.
Apercepcja to inaczej świadomość, albo, jak to
ujmuje Kant, samowiedza.
Położenie nacisku na obecność samowiedzy
(przedstawienia „Myślę”) w związku z innymi
przedstawieniami i jej tożsamość oznacza, iż
Kant odrzucając substancjalne ujęcie podmiotu
myślącego (Kartezjuszowego cogito), przyjmuje,
iż jedność podmiotu myślącego jest warunkiem
jedności przedmiotu poznania. Przy czym nie
idzie tu o podmiot empiryczny, ten bowiem, na
co zwracał uwagę Hume, może być pojmowany
jako strumień czy wiązka doznań, a więc jako
pozbawiony jedności i tożsamości.
„/…/ jedność świadomości jest tym, co
jedynie samo stanowi odniesienie
przedstawień do pewnego przedmiotu, co
przeto wytwarza ich przedmiotową ważność,
a w następstwie tego sprawia, że one stają
się poznaniami. Na tym też polega ostatecznie
nawet możliwość intelektu (KCR, B137).”
Logiczna funkcja sądów jest czynnością
intelektu, dzięki której różnorodność
przedstawień zostaje podporządkowana
jednej apercepcji.
Kategorie/pojęcia są funkcjami sądzenia.
„/…/ to, co różnorodne w naoczności podlega
z koniecznością kategoriom (KCR B143).”
Kant ma na myśli warunek jedności nie tylko
przedmiotów zewnętrznych wobec umysłu, ale
także samego umysłu, czyli empirycznego ja.
Ono również jest zsyntetyzowaną jednością, a
podstawą tej syntezy jest pierwotna, czysta
apercepcja, która nie wywodzi się z niczego
bardzie pierwotnego czy podstawowego.
Ostatecznie więc jedność przedmiotu i ja
empirycznego jest ufundowana w jedności
transcendentalnej apercepcji, czyli w
transcendentalnej świadomości.
Umysł, a właściwie rozum ludzki, nie jest
zdolny do poznania metafizycznego, czyli
apriorycznych twierdzeń, które odnoszą
się do rzeczywistości pozaempirycznej.
Rozum przez wieki tworzył systemy
(teorie) metafizyczne, lecz wykluczają się
one wzajemnie.
Rozum rości sobie pretensje do poznania
apriorycznego i bezwyjątkowego, a
popada w sprzeczności, czyli antynomie.
Antynomie rozumu (KCR A426-460/B454-488)
TEZA
ANTYTEZA
1. Ilość
Świat jest czasowo i przestrzennie
ograniczony.
Świat jest czasowo i przestrzennie
nieograniczony.
1. Jakość
Każda złożona substancja w świecie składa Żadna rzecz złożona w świecie nie składa się z
się z części prostych i nie istnieje w ogóle nic części prostych i nie istnieje w świecie nigdzie
innego jak tylko to, co proste lub to, co z nic prostego.
niego złożone.
1. Stosunek
Oprócz przyczynowości zgodnej z prawami Nie istnieje wolność, lecz wszystko w świecie
przyrody jest jeszcze do wyjaśnienia zjawisk dzieje się jedynie wedle praw przyrody.
konieczna przyczynowość dokonująca się
przez wolność.
1. Modalność
Do świata należy coś, co albo jako jego Ani w świecie, ani poza światem nie istnieje
część, albo jako jego przyczyna jest bezwzględnie konieczna istota jako jego
bezwzględnie konieczną istotą.
przyczyna.
Kant znajduje rozwiązanie tych
sprzeczności, wskazując, iż tezy
odnoszą się do świata noumenalnego
(rzeczy samych w sobie, których nie
poznajemy w sposób teoretycznie
zasadny), a antytezy odnoszą się do
świata fenomenalnego
(zjawiskowego), czyli do świata
poznawanego empirycznie dzięki
zmysłom i intelektowi.

similar documents