mba5

Report
Yrd. Doç. Dr. Özgür KÖKALAN
Yönetim ve Organizasyon Teorilerinin Gelişimi
 Yönetim ve Organizasyon Teorileri 5 ana başlık altında incelenebilir:
 Klasik Yaklaşım
 Davranışsal Yaklaşım
 Modern Yaklaşım
 Değişim Adaptasyon
 Modern Sonrası ve Çağdaş Kavramlar
Klasik Yönetim ve Organizasyon Teorisi
 Klasik Yönetim Teorisi; Farklı ülkelerde aynı zamanda ortaya atılan üç
temel teorinin toplamından oluşmaktadır. Bunlar:
 Frederic Taylor – Bilimsel Yönetim Yaklaşımı – ABD - 1911
 Henri Fayol – Yönetim Süreci Yaklaşımı - Fransa – 1916
 Max Weber – Bürokrasi Yaklaşımı – Almanya - 1926
 Klasik teorinin özellikle vurguladığı iki ana görüşü olmuştur. Bunlar;
 İşletmelerde (organize faaliyetlerde, organizasyonlarda) etkinlik ve
verimliliğin artırılması,
 Bunu sağlayacak olan formal organizasyon yapısının ve bunun içindeki
yönetim faaliyetlerinin düzenlemesidir.
 Bu görüşlerle ilgili olarak;
 Taylor'un Bilimsel Yönetim Yaklaşımı çalışanların verimliliğinin vç etkinliğinin nasıl
artırılabileceği üzerinde,
 Fayol'un Yönetim Süreci Yaklaşımı, bir işletmede yönetim süreci olarak adlandırılan
bir dizi birbirine bağlı faaliyetin neler olduğu ve iyi bir formal organizasyonun nasıl
oluşturulabileceği üzerinde,
 Weber ise, daha çok sosyolojik çerçevede ve Marksist görüşe karşı bir toplumda
insanların birbirini neden ve nasıl etkiledikleri ve bunu nasıl meşrulaştırdıkları
(legitimacy) konusunu incelerken açıkladığı ve en etkin ve verimli çalışma düzeni
olarak ifade ettiği bürokrasi üzerinde durmuştur.
 "İlkeler Yaklaşımı" olarak da adlandırılan bu teori, etkinlik ve verimliliğin
artırılması ve "en iyi" bir organizasyon yapısı ve yönetim uygulaması için
uyulması gereken ilkeleri belirlemeye çalışmış, bu ilkelere uyulduğu
takdirde etkinlik ve verimliliğin artacağını, bu ilkelerin her yerde ve her
organizasyon için geçerli olduğu fikrini ileri sürmüştür. Bu anlamda, bu
yaklaşımın ilkeleri üniversal bir nitelik taşımaktadır.
 Üç yaklaşımın ortak özellikleri;
 İnsan unsuru dışındaki faktörler üzerinde durmuştur, insan unsuru daima
ikinci planda ele alınmıştır. (Ekonomik hayvan – economic animal) –
Mekanik Organizasyon yapılarını önermiştir.
 Rasyonellik ve mekanik süreçler üç yaklaşımın hareket noktası olmuştur.
 Kapalı sistem anlayışı ile organizasyonu ele almıştır.
 Klasik yaklaşımda her işletme için tek bir organizasyon yapısı
önerilmektedir. Klasik açıdan organizasyon dizaynı ve süreci şu safhaları
içermektedir.
 Amaçların belirlenmesi,
 Amaçlara ulaştıracak işlerin (görevler topluluğu) belirlenmesi,
 Uzmanlaşmayı sağlamak için işlerin bölünmesi,
 İşlerin bir araya toplanarak mevki ve pozisyonların oluşturulması,
 Departmanlaşmanın sağlanması,
 Departmanların hiyerarşik bir yapı içinde koordinasyonunu sağlamak üzere
birleştirilmesi, dir.
Bilimsel Yönetim Yaklaşımı (Scientific
Management Approach)
 1900'lü yılların başlarında Frederick Winslow Taylor'un öncülüğünü yap-
tığı bu yaklaşım, yönetim ve organizasyon alanında genel bir kabul görmüş ve işletmelerde verimliliği artırma reçetesi olarak görülmüştür.
 Kısaca "Taylorizm" olarak adlandırılan bilimsel yönetim bakış açısının ana
ilkeleri olarak şunlardır:
 Gelişigüzel, herkesin kendi bildiğine göre değil, bilimsel olarak tanımlanmış bir







çalışma düzeni,
Çalışanın kendisine kalmış iş yapma ve davranış tarzı değil, her yönü sistematize
edilmiş, ölçülmüş ve tanımlanmış iş görme davranışları, |
Başıbozuk ve birbirinden kopuk çalışma düzeni değil, tarif edilmiş ahenk ve
koordina
Bireysellik değil, yardımlaşma
Düşük verim değil, maksimum çıktı (output)
Her işe en uygun işgörenin seçimi için gerekli tanımların yapılması ve sistemin
kurulması
Her çalışanın mümkün olan en yüksek verimlilik düzeyine çıkarılabilmesi için
eğitilmesi
Standartları belirlenmiş üretimi gerçekleştirenlerin ek ücret ödemeleri ile teşvik
edilmesi
 Bu ilkeler genel olarak yönetime olduğu kadar fiili üretim faaliyetlerinin
yürütülmesine de ışık tutmuştur. Bu ilkelerin iş'e, dolayısıyla organizasyona aktarılması şöyledir:
 Her
iş, bu işi oluşturan unsurlarına (görevlere, hangi hareket ve
davranışlardan oluştuğuna) ayrılmalı
 Bu görevlerin her biri bilimsel açıdan ayrıntılı olarak incelenmeli
 Bu inceleme yapılırken görevlerin nasıl daha kısa sürede ve daha etkin
yapılabileceği (metot), bunun için hangi araç ve gereçlerin nasıl kullanılması
gerektiği (zaman ve hareket), görevi yapanın nasıl davranması ve hangi
hareketleri nasıl yapması gerektiği araştırılmalı,
 İşi yapan kişide yorgunluğu artıran, zaman kaybı ve israf olan hareketler





belirlenerek bunlar ortadan kaldırılmalı
Böylece görev ve işlerin en iyi yapılma şekli bulunduktan sonra, bunlar zaman,
metot ve davranış olarak standartlaştırılmalı
Daha sonra standartları belli olan bu işleri yapabilecek, fiziki ve zihni kabiliyeti
yeterli olan kişiler seçilmeli
Bu kişiler uygun bir şekilde eğitilerek işi öngörülen şekilde yapabilecek hale
getirilmeli
Teşvik edici ücret sistemi geliştirilerek işgörenlerin öngörülen şekilde
çalışmaları finansal olarak desteklenmeli
’
Yönetim bu sistemin işleyişini sürekli olarak denetlemeli, aksaklıklar yine
bilimsel olarak incelenmelidir.
 Bu yaklaşım verimlilik artışı için;
 İşlerin tanımlanması
 İşi oluşturan alt işlerin (görevlerin - tasks) incelenerek tanımlanma
 Bu görevleri yaparken verimsiz, sonuç üretmeyen ve işi yapanı yoran hareket
ve davranışların belirlenerek elimine edilmesi
 Buna göre zaman ve davranış standartları oluşturulması
 Buna dayanarak üretim miktarı standartları oluşturulması
 Bu üretim standardına dayanarak ücret ve teşvik standartları oluşturulması
 İşgörenlerin bu tanımlanmış sisteme uyabilmeleri için uygun bir iş- gören
seçim sistemi ve eğitim sistemi geliştirilmesini önermektedir.
Yönetim Süreci Yaklaşımı
 Klasik Teori'nin ikinci yaklaşımı, öncülüğünü Henri Fayol'un yaptığı Yö-
netim Süreci Yaklaşımı'dır (Administrative Process Theory). Taylor ve
izleyicilerinin daha çok iş dizaynı ve işlerin yapılma şekli ile ilgilenmelerine karşılık, Fayol organizasyonun tamamını ele alarak iyi bir organizasyon
dizaynı ve yönetiminin ilkelerini araştırmıştır.
 Sadece organizasyonla değil yönetimin bütün alanları ile ilgili ilkeler
geliştirmeye çalışmıştır.
 Fayol'e göre bir organizasyondaki (işletmedeki) faaliyetler başlıca altı
grupta toplanabilir.. Bunlar:
 Teknik faaliyetler (üretim faaliyetleri)
 Ticari faaliyetler (alım, satım vs)
 Finansal faaliyetler (para bulma ve kullanma)
 Muhasebe faaliyetleri (kayıtların ve istatistiklerin tutulması, hazırlanması)
 Güvenlik faaliyetleri (işyeri ve işgörenlerin korunması)
 Yönetim faaliyetleri
 Yönetim faaliyetleri de bir süreç şeklinde oluşur. Bu sürecin başlıca
safhaları planlama, organizasyon, emir-komuta (yürütme), koordinasyon
ve kontrol'dür.
 Fayol, yukarıda belirtilen 6 temel faaliyet içinde saydığı yönetim faaliyetlerine ilişkin olarak 14
ilke ileri sürmüştür. Bunlar:















İş bölümü (iş taksimi)
Yetki (amirlik)
Disiplin (inzibat)
Emir komuta birliği (kumanda birliği)
Amaç birliği (yürütme birliği)
Genel çıkarların bireysel çıkarlardan üstün olması (umumi menfaatlerin hususi menfaatlere
tercihi)
Ücretleme - bedel ödeme (iş bedelinin ödenmesi)
Merkeziyet-merkezcillik (merkeziyet)
Hiyerarşik yapı (mertebe silsilesi, hiyerarşi)
Düzen (intizam
Hakkaniyet
Organizasyon ilkeleri denildiğinde, anlatılmak istenen, bir organizasyon yapısı kurulurken
dikkate alınacak ilkelerdiri
İş güvenliğinde denge (memurlarda istikrar)
İnisiyatif (teşebbüs fikri)
Moral güç (memurlar birliği)
Organizasyon İlkeleri
 Organizasyon ilkeleri denildiğinde, anlatılmak istenen, bir organizasyon
yapışı kurulurken dikkate alınacak ilkelerdir.
 Bu örneği organizasyon yapısının kurulması işine uygularsak, organizasyon plancısının şu sorulara cevap bulması gerekecektir:
 Organizasyonu çevreleyen ortam koşulları nelerdir?
 Organizasyonun amacı nedir? Stratejisi nedir?
 Bu amaca ulaştıracak işler nelerdir?
 Bu koşullar altında etkin bir şekilde çalışacak yapılar neler olabilir?
 Bu işlerle ilgili nasıl bir düzenleme yapılabilir?
 Bu düzenlemelerin (yapıların) maliyet ve etkinlikleri nasıl karşılaştırılabilir?
 Oluşturulabilecek organizasyon yapılarını, mekanik ve organik
olmak üzere iki grupta toplamak mümkündür. Bu ayrım, kapalı
sistem ve açık sistem şeklinde de adlandırılabilir.
 Mekanik organizasyon; bir yapıda iş -iş ve iş - insan ilişkileri, çalışanların
fonksiyonları, yetki ve sorumlulukları açık bir şekilde tanımlanması, başka
bir deyişle, kişinin neyi, nasıl yapacağı, kendisinin nelerden sorumlu
olduğu ve nelerin kendi işi olmadığı, hiçbir tereddüde yer bırakmayacak
şekilde belirlenmiş, tanımlanmış ve açıklanmış olmasıdır.
 Mekanik organizasyonlar «formal organizasyonların» doğmasına neden
olmuştur. Formal organizasyonların bir takım ilkelere bağlı olması gerekir.
 Bunlar;
 İsbölümü; Etkinlik ve verimliliği artırmak için işler ve onları oluşturan
görevler (tasks) uzmanlaşmaya imkân verecek şekilde bölünmelidir.
 Departmanlara (bölümlere) ayırma: İşler belirlenip, iş bölümü ve
uzmanlaşma kararlaştırıldıktan sonra, çeşitli kriterlere göre belirli işler bir
araya getirilerek pozisyonlar (mevkiler), bunlar bir araya getirilerek
departman veya bölümlerin oluşturulması gerekecektir.



Fonksiyon esasına dayanan
Mal ve Hizmet esasına dayanan
Bölge esasına dayanan
 Emir - Komuta Birliği; Emir - komuta birliği ilkesi, bir organizasyonda
her astın sadece bir üstten emir almasını ve bir üste karşı sorumlu
olmasını öngörmektedir.
 Hiyerarşik Yapı; Bu ilke emir - komuta birliği ilkesi ile yakından ilgilidir.
Bu ilkeye göre işler ve mevkiler hiyerarşik bir yapı şeklinde örgütlenmeli ve
bu işleri yapanlar da emir - komuta birliği ilkesine göre kimden emir
alacaklarını, kime karşı sorumlu olacaklarını bilmelidirler.
 Kontrol Alanı (Span of Control); Bu ilke bir üste kaç sayıda ast
bağlanabileceği ile ilgilidir. Bir üste etkin bir şekilde denetleyebileceği
sayıdan fazla, üst'ü boş bırakacak sayıdan az ast bağlanmamalıdır.
 Kontrol alanı belirlenirken;
 Örgüt kademesi
 Yapılan işin niteliği
 Standartlaşma derecesi
 Astların nitelik ve yetenekleri
 Kurmay hizmetlerin varlığı
 Coğrafi yakınlık
 İşlerin karmaşıklığı
 Kullanılan iş yapma ve iletişim teknolojisi dikkate alınmalıdır.
 Yetki ve Sorumluluk Denkliği; Bir organizasyonda personelin yetkisi ile
sorumluluğu arasında bir denge bulunmalıdır.
 Organizasyonda yetki konusu tartışılırken genellikle üç ayrı tür yetkiden
söz edilir:
 Emir - komuta yetkisi (line authority)
 Kurmay yetki (staff authority) ve
 Fonksiyonel yetki
 Amaç Birliği; Organizasyonun ve ilgili birimlerin amaçlan açık ve seçik
belirlenmeli ve bunlar birbiri ile uyum içinde olmalıdır.
 Yetki Devri (Yetki Göçermesi); Organizasyonda gerekli ölçüde yetki devri
olmalıdır. Ancak yetkisini devreden bir üst, sorumluluğunu devredemez.
Bürokrasi Yaklaşımı
 Yönetim ve organizasyon alanında, bürokrasi belirli özellikleri taşıyan,
etkin bir organizasyon yapısı olarak ele alınır.
 Bürokrasi yaklaşımı Alman Sosyolog Max Weber tarafından ele alınmıştır.
 Weber, toplumda insanları etkilemekte kullanılan otoritenin kaynağını ve
şekillerini incelemiş ve genellikle üç tür otorite (yetki) üzerinde
durmuştur. Bunlar; |
 Karizmatik yetki,
 Geleneksel yetki
 Bürokratik yetki
 Karizmatik yetki toplum içinde bazı kişilerin, liderlerin, karizmatik özellikleri
nedeniyle başkalarını belli davranışlara yönlendirebilmesi halinde söz konusu olur.
 Geleneksel yetki toplumsal geleneklere dayanarak veya aileden gelen nedenlerle bazı
kişilerin diğerlerini belirli davranışlara sevk edebilmesi halinde söz konusudur.
 Bürokratik yetki ise rasyonel-yasal (meşru) temeli olan, tanımlanmış ve belli kurallara
bağlanmış bir şekilde başkalarının davranışlarını etkileyebilme durumunu ifade eder.
 Weber’e göre bürokratik yetkinin olduğu meşrulaştırılmış (legitimate) ilişkide her şey
net, açık, açıklanmıştır, belirsizlik yoktur, kimin ne yapacağı bellidir, ilişkiler iş \
bazındadır ve işin yapılması kişiye göre değişmez. Yani gayri şahsilik (impersonal)
esastır. Dolayısıyla bu şekilde kurulan bir organizasyon, bir anlamda tam ayarlı bir
makine gibi çalışacaktır.
 Bürokratik organizasyon yapısının başlıca özellikleri şunlardır:
 Fonksiyonel uzmanlaşmaya dayanan iş bölümü
 Açık ve seçik bir şekilde belirlenmiş hiyerarşik bir yapı; böylece her kademe bir üst




kademe tarafından kontrol edilecektir
İlke ve yöntemler; her kademede işlerin nasıl yapılacağı ile ilgili olarak ayrıntılı ve
somut ilkeler ve yöntemler geliştirilecektir.
Gayrişahsi (impersonal) ilişkiler; Weber'e göre bir personelin sadece bulunduğu
kademelerin ilkeleri doğrultusunda rasyonel olarak herhangi bir kızgınlık veya aşırı
arzu (passion) göstermeden, hissi i herhangi bir bağ geliştirmeden, davranması
gerekir.
Teknik yetenek esasına dayanan bir personel seçim ve terfi sistemi; personel işin
gerektirdiği teknik bilgi ve yeteneği ölçen sınav sonuçlarına göre seçilecek ve terfi
ettirilecek, bu yeteneklerini koruduğu sürece o mevkide kalacak, bu tür kararlarda
hiçbir dış baskı rol oynamayacaktır.
Yasal yetkinin (legitimate authority) uygulanması; organizasyon birimleri yasal yetki
ile birbirine bağlanacaktır.
 Parkinson Kanun; Bürokratik personelin sayısı ile yapılacak iş sayısı ters
orantılıdır, yapılacak iş azaldıkça personel sayısı artar.
 Peter Principle; bürokratik yapılarda kişiler gerekli yeteneklere sahip
olmadıkları halde yükselirler.
Örnek Sınav Sorusu
«Ne bulursanız onunla yetinmek zorundasınız», denen bir organizasyonda
Klasik Teorinin ilkeleri uygulanabilir mi?

similar documents