Poradnik dla kobiet na temat raka szyjki macicy i jego profilaktyki

Report
Poradnik dla kobiet na temat raka szyjki
macicy i jego profilaktyki
Martyna Musiał
Klaudia Oczkowska
Doradztwo zawodowe i rehabilitacyjne
III rok, grupa B
Spis treści:
1. Wstęp………………………………………………………………………………………………………………………………………………6-7
2. Co to jest rak szyjki macicy? ……………………………………………………………….………………………………………………8
3. Jak częsty jest rak szyjki macicy? ………………………………………….………………………………………………………......9
4. Występowanie raka szyjki macicy ………………………………………………………………………….…………………………10
5. Skala problemu na świecie i w Polsce ………………………………………………………………………………………….11-12
6. Co powoduje raka szyjki macicy? ………………………………………………………………………………………………….....13
7. Czy rak szyjki macicy jest niebezpieczną chorobą? …………………………………………………..…………………......14
8. Stany chorobowe …………………………………………………………………………………………………………………........15-16
9. Objawy kliniczne raka szyjki macicy………………………………………………………………………………………………….17
10. Drogi szerzenia się raka szyjki macicy………………………………………………………………..……………………………..18
11. Profilaktyka - formy działań w zakresie raka szyjki macicy…………………………………….…………………….19-26
12. Diagnostyka i leczenie kobiet z nieprawidłowymi wynikami cytologii…………………………………………......27
13. Organizacja Aktywnego Programu Profilaktyki Raka Szyjki Macicy……………………………………………..28-29
14. Przykłady działań w zakresie profilaktyki raka szyjki macicy………………………………….…………………….30-32
15. Czy rak szyjki macicy jest zawsze wywoływany przez zakażenie wirusem HPV?..................................33
16. Jakie są czynniki ryzyka rozwoju raka szyjki macicy?……………………………………………………………………......34
17. Czy rak szyjki macicy dotyczy tylko kobiet, które miały wielu partnerów? …………………………………………35
18. Czy to prawda, że każda kobieta może zachorować na raka szyjki macicy?.........................................36
19. Jak chronić się przed rakiem szyjki macicy? ………………………………………………………………………………….....37
20. Gdzie można uzyskać więcej informacji na temat raka szyjki macicy? ……………………………………………..38
2
Spis treści c.d. :
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
Jak dochodzi do zachorowania na raka szyjki macicy?........................................................................39
Leczenie raka szyjki macicy (schemat) ...............................................................................................40
Kto choruje na raka szyjki macicy? ……………………………………………………………………..............................41
Obraz mikroskopowy prawidłowej szyjki macicy …………………………………………………………………………….42
Prawidłowy obraz mikroskopowy cytologii szyjki macicy………………………………………………………….…….43
Obraz mikroskopowy inwazyjnego raka płaskonabłonkowego szyjki macicy…………………………………..44
W jakim wieku kobiety najczęściej chorują na raka szyjki macicy? …………………………………………………45
Kiedy dochodzi do zachorowania na raka szyjki macicy?...................................................................46
Jak można wykryć raka szyjki macicy?................................................................................................47
Jak działa szczepionka Gardasil? Jak długo trwa ochrona, gdzie można się zaszczepić,
ile to kosztuje, taniej w przypadku dziewcząt w wieku 13-17 lat, co zrobić aby uzyskać rabat
(dla dziewcząt w wieku 13-17 lat) ? ………………………………………………………………………………...…………….48
31. Jaką ochronę zapewnia szczepionka Gardasil? ………………………………………………………...……………….......49
32. Co to są kłykciny kończyste? ...............................................................................................................50
33. Czy można się zaszczepić także po rozpoczęciu współżycia seksualnego?...........................................51
34. Etiologia raka szyjki macicy (HPV - wirus brodawczaka ludzkiego)……...…………………………………………..52
35. Klasyfikacja stopni zaawansowania klinicznego raka szyjki macicy według
Figo……………………………...53
36. Jaki jest sposób rozprzestrzeniania wirusa HPV?.................................................................................54
37. Jakie są objawy zakażenia wirusem HPV?............................................................................................55
3
Spis treści c.d. :
38. Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) – ilustracja………………………………………………………………………………56
39. Jak działa szczepionka przeciwko wirusowi HPV? ………………………………………………………………………….…57
40. Czy szczepionka przeciwko wirusowi HPV jest bezpieczna?.................................................................58
41. Ile dawek należy podać?......................................................................................................................59
42. Czy szczepionka ma jakieś działania niepożądane / czy po szczepieniu występują objawy
niepożądane? ………………………………………………………………………………………………………………………………..60
43. Komu nie powinno podawać się szczepionki przeciwko wirusowi HPV? …………………...…………………….61
44. Czy są przeciwwskazania do szczepienia?...........................................................................................62
45. W jaki sposób można chronić dziewczynki przed rakiem szyjki macicy, kiedy będą dorosłe?.............63
46. Zapadalność i umieralność na raka szyjki macicy…………………………………………..…………………………………64
47. Zachorowania kobiet na najczęstsze nowotwory złośliwe w Polsce (2005 rok)………………….……………..65
48. Kto powinien zaszczepić się przeciwko rakowi szyjki macicy?..............................................................66
49. Czy przeciwko wirusowi HPV powinny zaszczepić się również te kobiety, które miały tylko jednego
partnera? ………………………………………………………………………………………….……………………………………………67
50. Czy przeciwko wirusowi HPV powinna szczepić się kobieta, która już miała z nim kontakt?...............68
51. Porównanie – radiochemioterapia i chirurgia (schemat)……………………………………………......................69
52. Miejscowości prowadzące program szczepień przeciw HPV ………………..............................................70
53. Czy kobieta zakażona wirusem HPV może mieć problem z zajściem w ciążę?.....................................71
4
Spis treści c.d. :
54. Jaka jest skuteczność szczepionki?........................................................................................................72
55. Ile lat działa szczepionka?....................................................................................................................73
56. Jak wygląda szczepienie przeciwko wirusowi HPV?.............................................................................74
57. Czy przed wykonaniem szczepienia konieczne są jakieś badania? …………………………..………………………75
58. Wirus HPV (graficzna ilustracja)……………………………………………………………………..................................76
59. Czy zaszczepienie się oznacza, że można zrezygnować z regularnych badań cytologicznych?...........77
60. Ile kosztuje szczepienie i czy jest refundowane przez państwo?.........................................................78
61. Jakie pacjentki najwięcej zyskają w wyniku szczepień HPV?..............................................................79
62. Czy pierwsza dawka szczepionki w pełni zabezpiecza pacjentkę przed infekcją HPV? ………..............80
63. Rekomendacje światowej Organizacji Zdrowia dotyczące szczepionek przeciw HPV……………………...81
64. Metody badań szyjki macicy (tabelka)………………………………………………………………….………………………..82
65. Placówki wykonujące szczepienia przeciwko HPV…………………………………………………………………….…...83
66. Organizacja badań profilaktycznych oraz zmiany zachorowalności na raka szyjki macicy w krajach
skandynawskich (tabelka)…………………………………………………………………………..................................…84
67. Oddzielenie mitów od faktów dotyczących raka szyjki macicy……………………………………………………..…85
68. Przykłady gwiazd włączających się do kampanii przeciwko rakowi szyjki macicy..............................86
69. Bibliografia………………………………………………………………………………………………………………………………….….87
5
Wstęp
Rak szyjki macicy (łac. Carcinoma cervicis
uteri, ang. cervical cancer) to pierwotny
nowotwór złośliwy szyjki macicy.
Inwazyjnego raka szyjki macicy poprzedza
stan zwany wewnątrznabłonkową neoplazją
szyjki macicy (ang. cervical intraepithelial
neoplasia, CIN, dawniej określany jako
dysplazja szyjki macicy albo rak
przedinwazyjny). CIN może ulegać progresji
do raka inwazyjnego, sama nie stanowiąc
zagrożenia dla zdrowia kobiety; stąd tak istotne
jest wczesne wykrycie tych zmian w badaniu
cytologicznym rozmazu z pochwowej części
szyjki macicy. Zakażenie ludzkim wirusem
brodawczaka (HPV) jest koniecznie do
rozwinięcia się raka szyjki macicy prawie we
wszystkich przypadkach. Dwa typy wirusa: 16
i 18 są odpowiedzialne za około 70%
przypadków raka szyjki macicy.
6
Wstęp c.d.
W Polsce notuje się jedną z najwyższych w Europie
zachorowalność i śmiertelność z powodu raka szyjki macicy.
Dzięki badaniom prof. Haralda zur Hausena – laureata Nagrody
Nobla w dziedzinie medycyny w 2008 roku, okazało się, że tę
ciężką chorobę wywołuje zakażenie wirusem brodawczaka
ludzkiego (HPV). To odkrycie dało podstawę do opracowania
szczepionki, która jest rekomendowana przez Światową
Organizację Zdrowia oraz międzynarodowe i polskie towarzystwa
naukowe. Od ubiegłego roku znajduje się również w kalendarzu
szczepień opracowanym przez Ministerstwo Zdrowia jako
szczepienie zalecane, ale nie finansowane ze środków budżetu
państwa. Tymczasem już w 27 krajach świata szczepienia
przeciwko HPV są finansowane ze środków publicznych.
Szczepionki dostępne na polskim rynku są bardzo drogie. Dla
wielu osób cena stanowi barierę dostępności. Dlatego ważną rolę
w profilaktyce odgrywają samorządy: już 95 spośród nich
sfinansowało takie szczepienia dla swoich mieszkańców…
7
Najczęściej zadawane pytania:
1. Co to jest rak szyjki macicy ?
Rak szyjki macicy to choroba, która
polega na niekontrolowanym rozroście
komórek szyjki macicy i niszczeniu
przez nie otaczających tkanek.
Najczęściej rak szyjki macicy rozwija
się w obszarze pomiędzy wewnętrzną
a zewnętrzną częścią szyjki macicy.
Jest to obszar szczególnie wrażliwy,
ponieważ zmienia się on w okresie
dojrzewania, ciąży, w trakcie porodu
oraz w czasie klimakterium.
8
2. Jak częsty jest rak szyjki macicy ?
Na całym świecie rak szyjki macicy
jest drugim najczęściej występującym
rakiem na świecie wśród kobiet w
wieku poniżej 45 lat. W Polsce co
roku rozpoznaje się tę chorobę u
około 4000 kobiet. Na świecie
każdego roku rozpoznaje się go u 500
000 kobiet; połowa kobiet umiera z
powodu tej choroby. Innymi słowy co
dwie minuty gdzieś na świecie z
powodu raka szyjki macicy umiera
jedna kobieta. Nawet w krajach
rozwiniętych – na przykład w Europie
– co 18 minut jedna kobieta umiera z
powodu raka szyjki macicy.
9
3. Występowanie raka szyjki macicy
Na całym świecie kobiety chorują na
raka szyjki macicy. W skali całego
świata ten rodzaj raka jest drugim co do
częstości występowania u kobiet poniżej
45 roku życia oraz trzecim co do ilości
powodowanych zgonów u kobiet
(po raku sutka i raku płuc).
Rak szyjki macicy zabija 5 Polek dziennie.
10
…skala problemu…
11
…skala problemu c.d…
12
4. Co powoduje raka szyjki macicy ?
Główną przyczyną raka szyjki macicy jest
zakażenie wirusem HPV. Wbrew
rozpowszechnionej opinii, rak szyjki
macicy nie jest chorobą dziedziczną, ani
uwarunkowaną genetycznie. Naukowcy
udowodnili, że wywoływany jest on przez
pewne typy wirusa nazywanego wirusem
brodawczaka ludzkiego lub w skrócie
HPV. Istnieje ponad 100 typów wirusa HPV.
Większość z nich to typy niskiego ryzyka,
jednak typy wysokiego ryzyka, takie jak typ
16 i 18 mogą powodować rozwój
nieprawidłowych komórek, prowadzący do
raka szyjki macicy. Wirus ten łatwo się
przenosi i jest szeroko rozpowszechniony.
Szacuje się, że do 75% aktywnych
seksualnie kobiet w ciągu swojego życia
ulegnie zakażeniu wirusem HPV.
13
5. Czy rak szyjki macicy jest niebezpieczną chorobą ?
Na całym świecie rak
szyjki macicy jest drugim
co do częstości
występowania złośliwym
nowotworem u kobiet
i drugą co do częstości
przyczyną ich zgonów.
W Polsce na ten typ
nowotworu zapada ponad
3600 kobiet rocznie,
każdego roku umiera
prawie 2000 z nich.
14
6. Stany chorobowe:
Stan przedrakowy
Jeśli w komórkach
nabłonka pojawią się
zmiany atypowe ( CIN )
mamy do czynienia ze
stanem przedrakowym. Stan
ten w porę wykryty może
być wyleczony, co
zapobiega przekształcaniu
się w raka szyjki macicy.
Rak przedinwazyjny
W momencie kiedy
komórki przedrakowe
przekształcą się w komórki
nowotworowe powstaje rak
przedinwazyjny. Rak ten
ograniczony jest wyłącznie
do nabłonka szyjki macicy.
Oznacza to, że zmiana taka
zwykle nie sięga głęboko i
jest całkowicie wyleczalna.
15
Stany chorobowe c.d.
Rak inwazyjny
Zwykle rozwija się na terenie
nadżerki. Powstaje gdy komórki
nowotworowe zaczynają wnikać
głębiej i przekraczają granice
nabłonka. Rak inwazyjny rozwija
się naciekając sąsiednie tkanki.
Poprzez układ krwionośny i
limfatyczny może dawać
przerzuty do odległych narządów.
Rozpoznanie raka inwazyjnego
jest sytuacją groźną dla życia i
wymaga specjalistycznego
leczenia. Rokowanie pogarsza się
w miarę zaawansowania
nowotworu.
16
7. Objawy kliniczne raka szyjki macicy
Rak szyjki we wczesnych stopniach zaawansowania
nie daje charakterystycznych objawów. Choroba
może rozwijać się nawet kilka lat nie dając żadnych
dolegliwości. Pierwszym nieswoistym objawem
związanym z obecnością nowotworowego nabłonka
na szyjce macicy są nieprawidłowe, krwiście
podbarwione upławy. Najczęstszą przyczyną wizyty
u lekarza jest plamienie lub krwawienie mogące
wystąpić po stosunku, po irygacji lub po urazie. W
późniejszej fazie choroby mogą pojawić się bóle
podbrzusza i okolicy lędźwiowo - krzyżowej.
Występowanie bólów łączy się ze stopniowym
zajęciem przez proces nowotworowy przymacicy i
pojawieniem się przerzutów w węzłach chłonnych.
Stopniowy ucisk guza nowotworowego na naczynia
może doprowadzić do zaburzeń odpływu chłonki,
czego następstwem mogą być masywne,
niesymetryczne obrzęki kończyn dolnych.
17
8. Drogi szerzenia się raka szyjki macicy
Nowotwór szerzy się naciekając sąsiednie
tkanki i narządy: pochwę, przymacicza,
pęcherz moczowy i odbytnicę. Przejście
procesu nowotworowego na przymacicza
może być przyczyną stopniowego
zwężania moczowodu, prowadząc w
efekcie do jego niedrożności i
niewydolności nerek . W
zaawansowanym stadium raka
zagrożeniem dla życia mogą być trudne
do opanowania krwotoki. Rak szyjki
szerzy się drogą naczyń chłonnych. Może
także dawać przerzuty do odległych
narządów poprzez naczynia krwionośne.
Przerzuty występują najczęściej w
kościach, płucach, wątrobie i mózgu.
18
9. Profilaktyka - formy działań w zakresie raka szyjki macicy:
A. Edukacja
B. Szczepienia przeciw HPV
(profilaktyka pierwotna raka
szyjki macicy)
C. Badania cytologiczne szyjki
macicy (profilaktyka wtórna) – co
to jest cytologia i dlaczego warto
ją wykonywać ?
D. Profilaktyka trzeciej fazy
(leczenie)
19
A. Edukacja
Edukacja zdrowotna to, wg WHO, świadome kształtowanie możliwości uzyskiwania wiedzy, która ułatwia dokonywanie zmian
w zachowaniu, prowadząc do osiągnięcia wcześniej określonych celów zdrowotnych. Jest ona ważnym elementem polityki
zdrowia publicznego i jednym z zadań samorządów lokalnych możliwym do realizacji przy niewielkim nakładzie finansowym.
Przedstawiony wcześniej Europejski Kodeks Walki z Rakiem stanowi podstawę do działań edukacyjnych mających na celu
zapobieganie nowotworom złośliwym w Polsce, w tym rakowi szyjki macicy.
Cele edukacji w zakresie prewencji raka szyjki macicy:
• zwiększenie poziomu wiedzy na temat czynników ryzyka chorób nowotworowych najczęściej występujących u kobiet
oraz sposobów ich redukcji,
• zwiększenie świadomości zdrowotnej,
• uświadomienie kobietom, że jedyną możliwością wykrycia choroby są regularne profilaktyczne badania cytologiczne,
• wyrobienie nawyku dbania o własne zdrowie, co prowadzi do większej zgłaszalności na badania cytologiczne
w programie przesiewowym,
• poprawa wiedzy i zachowań zdrowotnych kobiet nie objętych skriningiem – zgłaszanie się na kontrolne badania cytologiczne.
Edukacja powinna dotyczyć środowisk medycznych oraz różnych grup społeczno-zawodowych (organizacje społeczne, dorośli,
młodzież) i wymaga udziału specjalistów. Działania edukacyjne w zakresie prewencji pierwotnej raka szyjki macicy zmierzają
do wyeliminowania lub ograniczenia środowiskowych czynników ryzyka związanych z:
• paleniem tytoniu,
• piciem alkoholu,
• niewłaściwym odżywianiem, otyłością i brakiem aktywności fizycznej,
• zachowaniami seksualnymi,
• czynnikiem infekcyjnym wynikającym z zachowań – HPV.
Działania edukacyjne w zakresie prewencji wtórnej zmierzają do wykrywania choroby we wczesnym stadium rozwoju poprzez:
• informowanie o badaniach cytologicznych szyjki macicy,
• zachęcanie do aktywnego udziału w populacyjnych programach badań cytologicznych,
• informowanie o możliwościach leczenia choroby.
20
B. Szczepienia przeciw HPV
(profilaktyka pierwotna raka szyjki macicy)
Szczepionka profilaktyczna przeciw HPV:
• pomaga układowi odpornościowemu rozpoznać
i zniszczyć HPV zanim dojdzie do pełnej infekcji,
• zapobiega rozwojowi klinicznych objawów
po zainfekowaniu organizmu,
• zapobiega skutkom zakażenia onkogennymi typami
HPV 16/18, które powodują:
– przewlekłe zakażenia,
– nieprawidłowe cytologie,
– CIN – zmiany dysplastyczne.
21
B. Szczepienia przeciw HPV
(profilaktyka pierwotna raka szyjki macicy) c.d.
•
Badanie kliniczne wykazały, że szczepionka profilaktyczna przeciw HPV jest bezpieczna,
wysoce immunogenna i skutecznie zabezpiecza przed przewlekłymi infekcjami tym typem
wirusa.
• Przy określaniu populacji dla szczepień przeciw HPV należy wziąć pod uwagę fakt, że
HPV przenosi się drogą kontaktu seksualnego, a do zakażenia dochodzi w czasie kilku lat
od rozpoczęcia współżycia seksualnego. Toteż optymalnym momentem szczepienia jest
okres poprzedzający inicjację seksualną (przed ryzykiem kontaktu z HPV).
• Szczepienie przeciw HPV może również chronić przed rakiem pochwy i sromu, a także
zapobiegać rozwojowi brodawek płciowych.
• Szczepienie przeciw HPV nie chronią przed zakażeniem HIV.
• Szczepionki profilaktyczne przeciw HPV wykazują wysoką skuteczność u kobiet
niezakażonych tym wirusem, w wieku 16 – 26 lat i oczekuje się, że będą zapobiegać ok.
70% przypadków raka szyjki macicy.
• Szczepionka zalecana jest przede wszystkim:
* dziewczętom ok. 12 roku życia tj. przed inicjacją seksualną
* kobietom w wieku 16 – 26 lat przed potencjalną ekspozycją na zakażenie HPV
• Kobiety zaszczepione przeciw HPV powinny poddawać się regularnym badaniom
cytologicznym.
• Połączenie szczepień z realizowanymi obecnie programami cytologicznych badań
przesiewowych może przyczynić się do znacznych oszczędności w ochronie zdrowia
(np. dzięki ograniczeniu kosztów leczenia).
22
C. Badania cytologiczne szyjki macicy (profilaktyka wtórna)
– co to jest cytologia i dlaczego warto ją wykonywać ?
Do ważnych czynników redukujących
umieralność z powodu nowotworów
złośliwych należy ich wczesne wykrywanie,
zarówno podczas indywidualnych badań
cytologicznych jak również w masowych
programach profilaktycznych
(np. skriningach).
Cytologia to badanie polegające na pobraniu
komórek nabłonka z powierzchni szyjki
macicy (tzw. wymaz) i zbadanie ich pod
mikroskopem. Cytologia umożliwia wykrycie
nieprawidłowych komórek świadczących o
stanie zapalnym lub rozpoczynającym się
procesie nowotworowym w szyjcie macicy.
Wczesne wykrycie tych zmian daje szanse na
pełne wyleczenie, dlatego warto robić
cytologię regularnie, nie rzadziej niż co 3 lata.
23
C. Badania cytologiczne szyjki macicy (profilaktyka wtórna)
– co to jest cytologia i dlaczego warto ją wykonywać ? c.d.
Badanie cytologiczne:
Badania przesiewowe – skrining cytologiczny:
•
•
•
pozwala ma wykrycie zmian w obrębie szyjki macicy,
zanim nabiorą one charakteru nowotworowego,
spełnia kryteria WHO:
* łatwe i tanie do wykonania,
* akceptowane przez kobiety,
* wykrywa stany przedrakowe.
•
•
•
umożliwia wczesne rozpoznanie choroby – powinno być
wykonywane u wszystkich kobiet od czasu rozpoczęcia
aktywności seksualnej lub po ukończeniu 18 roku życia,
kobiety mające wielu partnerów powinny wykonywać
badanie cytologiczne raz w roku,
kobiety z prawidłowym obrazem cytologicznym,
pozostające w stałym związku, powinny wykonywać
badanie nie rzadziej niż co trzy lata.
Rak szyjki macicy jest jednym z nielicznych nowotworów,
w przypadku którego uzasadnione jest prowadzenie badań
przesiewowych (skriningów), ponieważ:
•
•
•
szyjka macicy jest łatwo dostępna do badania,
stany przedrakowe są dobrze opisane i łatwo
wykrywalne,
stany przedrakowe można z łatwością wyleczyć.
•
•
•
•
badania przesiewowe w kierunku wykrywania raka szyjki
macicy polegają na badaniach cytologicznych z ujścia
kanału szyjki macicy – badanie wymazu z szyjki macicy.
skrining cytologiczny szyjki macicy jest optymalną
metodą badań przesiewowych, metodą niedrogą i
skuteczną.
istnieją dowody skuteczności skriningu cytologicznego
wykonywanego co 3–5 lat.
w Kanadzie, Szwecji i niektórych rejonach Stanów
Zjednoczonych po wprowadzeniu badań masowych
uzyskano zmniejszenie umieralności z powodu raka
szyjki macicy o 50 – 70%.
redukcja zachorowania kobiet na inwazyjnego raka szyjki
macicy poprzez zastosowanie badań przesiewowych:
* 64% – gdy badanie wykonuje się co 10 lat
* 84% – gdy badanie wykonuje się co 5 lat
* 91% – gdy badanie wykonuje się badanie co 3 lata
* 93% – gdy badanie wykonuje się badanie co rok.
•
ocena skuteczności skriningu cytologicznego wymaga
jego monitorowania (w tym także badania zmian
świadomości, zachowań prozdrowotnych kobiet itp.).
•
najlepszą skuteczność osiąga się organizując program
skriningowy o szerokim zasięgu, który obejmuje kobiety
od 25 roku życia, a badanie jest powtarzane co 3 do 5 lat
do 60 roku życia.
24
C. Badania cytologiczne szyjki macicy (profilaktyka wtórna)
– co to jest cytologia i dlaczego warto ją wykonywać ? c.d.
W Polsce ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia realizowany jest Populacyjny
Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy, który obejmuje kobiety w wieku 25 – 59
lat, z powtarzaniem badań co 3 lata. Badania w ramach Programu prowadzone są w
wielu zakładach opieki zdrowotnej na terenie całego kraju, są bezpłatne –
finansowane w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Kobiety na
badania zapraszane są listownie. Mogą również zgłaszać się spontanicznie, jeśli w
okresie trzech lat nie miały profilaktycznego badania cytologicznego. Skrining
cytologiczny w Polsce jest jednym z największych w Europie. W 2007r. objął
populację liczącą ok. 6 mln kobiet, które otrzymały zaproszenia z NFZ na badania
cytologiczne w ramach programu. Z zaproszeń skorzystało ok. 400 tys. kobiet.
Zgłaszalność na badania jest jedną z najniższych w organizowanych w Europie
badaniach przesiewowych. Dane te ukazują bardzo zły wizerunek świadomości
zdrowotnej polskich kobiet. W wielu krajach Unii Europejskiej zgłaszalność na
badania cytologiczne wynosi 60 – 70%, czego efektem jest spadek umieralności i
zapadalności na ten nowotwór złośliwy. Powszechna dostępność do badań
cytologicznych i regularne zgłaszanie się kobiet na takie badania dają szansę na
zmianę wskaźników dotyczących umieralności polskich kobiet z powodu raka szyjki
macicy. Aby to osiągnąć należy bezustannie podnosić świadomość zdrowotną
kobiet. Szczepienia przeciw najczęstszym typom HPV oraz cytologiczne badania
przesiewowe, mogą być najbardziej skutecznym sposobem profilaktyki raka szyjki
macicy.
25
D. Profilaktyka trzeciej fazy (leczenie)
Profilaktyka trzeciej fazy polega na obniżaniu umieralności
z powodu nowotworów złośliwych poprzez skuteczne
leczenie:
•
•
•
leczenie nowotworów to jedna z najbardziej
kosztownych, pracochłonnych i trudnych do
przeprowadzenia z sukcesem procedur medycznych.
Proces leczenia tych schorzeń wymaga
specjalistycznego, drogiego sprzętu i leków, wysoko
wykwalifikowanej kadry medycznej, długotrwałej,
powtarzanej hospitalizacji.
cały proces generuje ogromne koszty ekonomiczne
zarówno w resorcie zdrowia, jak i samych pacjentów,
którzy w czasie choroby, a niekiedy do końca życia,
pozostają niezdolni do pracy. Choroby nowotworowe
mają także określone skutki społeczne.
program zapobiegania nowotworom złośliwym to
najwłaściwsza metoda, aby przy zainwestowaniu
stosunkowo niewielkich środków uniknąć w
przyszłości ogromnych ekonomicznych i społecznych
kosztów leczenia.
26
10. Diagnostyka i leczenie kobiet z nieprawidłowymi
wynikami cytologii
Każda kobieta uczestnicząca w programie w przypadku
uzyskania patologicznych wyników badania
cytodiagnostycznego zostanie objęta specjalistyczną opieką.
Postępowanie diagnostyczno terapeutyczne będzie obejmowało:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
zarejestrowanie w elektronicznej bazie danych badanych kobiet
z wynikiem patologicznym uzyskanym w ramach realizacji
etapu podstawowego Programu,
badanie kolposkopowe,
pobranie celowanych wycinków do badania histopatologicznego
w przypadkach wskazań do weryfikacji obrazu kolposkopowego,
badanie histopatologiczne pobranego w wyniku biopsji
materiału,
postawienie rozpoznania na podstawie przeprowadzonych badań,
przeprowadzenie leczenia lub określenie terminu kolejnego
badania cytologicznego,
Kobiety, u których rozpoznano raka szyjki macicy zostają
Skierowane (poza Programem) na dalszą diagnostykę lub
leczenie do świadczeniodawców posiadających z NFZ umowy
w odpowiednich rodzajach świadczeń.
27
11. Organizacja Aktywnego Programu Profilaktyki Raka
Szyjki Macicy
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Obecnie w ramach Aktywnego Programu Profilaktyki Raka Szyjki Macicy badania profilaktyczne
prowadzą świadczeniodawcy realizujący Program we współpracy z Narodowym Funduszem
Zdrowia.
Porada na etapie podstawowym obejmuje:
zarejestrowanie posiadającej aktualne ubezpieczenie kobiety spełniającej kryteria grupy wiekowej,
która zgłasza się na badanie profilaktyczne,
przeprowadzenie badania podmiotowego i wypełnienie ankiety,
pobranie materiału do badania przy użyciu jednorazowego wziernika i szczoteczki typu cyto - brush,
rozprowadzenie pobranego materiału na całej powierzchni szkiełka podstawowego i jego utrwalenie
(cytofix lub alkohol 96%),
badanie ginekologiczne,
edukacja w zakresie prewencji nowotworu szyjki macicy,
wysłanie pobranego materiału wraz z wypełnioną ankietą do pracowni diagnostycznej wyłonionej w
drodze postępowania poprzedzającego zawarcie umów na realizację Etapu diagnostyki
cytologicznej programu,
wręczenie przez lekarza pacjentce wyniku badania wraz z zaleceniem, co do dalszego postępowania:
– zalecenie ponownego zgłoszenia się na bezpłatne badanie po trzech latach w przypadku
prawidłowego wyniku i braku czynników ryzyka;
– zalecenie wcześniejszego badania cytologicznego (po 12 miesiącach) w ramach Programu w
uzasadnionych przypadkach, w szczególności kobietom zakażonym wirusem HIV,
przyjmującym leki immunosupresyjne, zakażone HPV - typem wysokiego ryzyka,
– skierowanie do odpowiedniej placówki realizującej świadczenia zdrowotne w ramach etapu
pogłębionej diagnostyki Programu, jeżeli konieczna jest weryfikacja wstępnego rozpoznania;
28
11. Organizacja Aktywnego Programu Profilaktyki Raka
Szyjki Macicy c.d.
Procedura diagnostyczna obejmuje:
• wykonanie oceny mikroskopowej
materiału cytologicznego przesłanego
przez realizatora etapu podstawowego
Programu,
• opis wyniku badania w systemie Bethesda
2001 oraz w systemie Papanicolau.
• przesłanie wyniku badania do poradni, w
której pobrano materiał,
• komputerowa archiwizacja wyników i
zbiorcze opracowanie danych
statystycznych,
• wprowadzenie każdej badanej kobiety i jej
wyników badań do elektronicznej bazy
danych.
29
12. Przykłady działań w zakresie profilaktyki raka szyjki macicy
BIAŁYSTOK
ŁÓDŹ
Program profilaktyki wczesnego
wykrywania raka szyjki macicy jest
realizowany w Białymstoku od 2000
roku. Program łączy edukację
z badaniami cytologicznymi.
Działania w zakresie profilaktyki raka szyjki macicy realizowane są w Łodzi od 1994
roku w ramach programu Łódź Zdrowe Miasto.
W pierwszych latach adresowany
był do kobiet od 18 roku życia,
a od 2003 roku – od kiedy w
finansowanie badań włączył się
Narodowy Fundusz Zdrowia –
obejmuje kobiety w wieku 30 – 60
lat. Spowodowało to również
zmniejszenie nakładów z budżetu
Miasta, które zostały
skoncentrowane na działaniach
informacyjno–edukacyjnych.
Rok 2003 – badania cytologiczne i edukacja
* adresat programu –kobiety w wieku 30 – 59 lat (populacja ok. 180 tys.)
* sposób dotarcia do odbiorców: spontaniczne zgłaszanie, ulotki informacyjne,
* w ramach programu przebadano 4 237 kobiet,
– u 243 (5,7%) kobiet stwierdzono różne zmiany w szyjce macicy,
– u 25 (0,6%) badanych wykryto zmiany przednowotworowe,
– u 2 kobiet wykryto potwierdzone nowotwory złośliwe szyjki macicy.
* program finansowany był z budżetu Miasta Łodzi (koszty: 299 tys. zł)
* uwagi: zbyt mała zgłaszalność w stosunku do oczekiwanej, należy wzmocnić działania
informacyjno-edukacyjne.
Lata 2004 – 2007 edukacja kobiet (wsparcie programu finansowanego przez NFZ)
*adresat programu – kobiety (mieszkanki Łodzi) w wieku 25 – 59 lat (ok. 190 tys. kobiet)
*sposób dotarcia do odbiorców: ulotki informacyjne w ZOZ, instytucjach itd.
* program wspierany finansowo z budżetu Miasta Łodzi – ok. 120 tys. zł –
na materiały informacyjno-edukacyjne, druk materiałów dla ZOZ z terenu Miasta
Łodzi, do realizacji programu NFZ.
* uwagi: zbyt mała w stosunku do oczekiwanej zgłaszalność na badania cytologiczne
finansowane przez NFZ
30
12. Przykłady działań w zakresie profilaktyki raka szyjki macicy
c.d.
POLKOWICE
KLESZCZÓW
Chronię Zycie przed Rakiem – szczepienia ochronne przeciwko rakowi
szyjki macicy - program profilaktyczny realizowany przez
Polkowickie Centrum Usług Zdrowotnych – ZOZ w ramach
Programu Burmistrza Polkowic – „Chronię Życie przed Rakiem”.
* Forma realizacji: edukacja i szczepienia p/HPV
* Adresaci: grupa docelowa – klasa III gimnazjum oraz grupy
towarzyszące: lekarze i pielęgniarki, rodzice dzieci objętych
szczepieniem, dziewczęta zaszczepione w roku 2007, chłopcy
urodzeni w 1992 r., nauczyciele, studenci Uniwersytetu III Wieku,
pozostali mieszkańcy gminy.
* Okres realizacji: Rok 2008 – kontynuacja programu zainicjowanego
w 2007 roku
* Zgłaszalność: 2007 r. – 100% populacji z grupy docelowej
(203osoby)
* Finansowanie: 340.000,00 zł. – 100% budżet gminy Polkowice.
* Sukcesy:
Gmina Polkowice, jako pierwsza w Polsce zaszczepiła w 2007 r.
populację dziewcząt 16-letnich szczepionką przeciw HPV. W
2008 r. program jest kontynuowany. Odpowiednio zastosowane
formy edukacyjne spowodowały, że 100% populacji z tzw.
Grupy docelowej, wzięło udział w programie. Zaszczepione
dziewczęta, Ambasadorki polkowickiego programu, biorą
czynny udział w kampanii edukacyjnej, nie tylko na terenie
naszej gminy. Pięknie wydane kalendarze ze zdjęciami
uczestniczek naszej Kampanii, zachęcają do szczepień i badań
onkocytologicznych.
Gmina Kleszczów (woj. łódzkie, powiat
bełchatowski) od kilku lat obejmuje swoich
mieszkańców systematyczną opieką zdrowotną,
która znacznie przewyższa ogólnopolskie standardy.
Gmina oferuje swoim mieszkańcom całoroczny,
bezpłatny dostęp do badań cytologicznych, badań
USG, konsultacji z ginekologiem. Grupa objęta
szczepieniami przeciw HPV to dziewczynki z
wszystkich klas gimnazjalnych oraz dziewczynki z
V i VI klasy szkoły podstawowej. Łącznie grupa ta
liczyła 151 dziewczynek. Pierwsza dawka
szczepionki podana została we wrześniu, druga w
listopadzie. W związku z tym, że szczepionkę
przeciw HPV podaje się w trzech dawkach, ostatnią
dawkę dziewczynki objęte szczepieniami otrzymały
w marcu 2008 roku. Koszt trzech dawek
szczepionki przeciw HPV wraz z usługą wyniesie w
całości 193.575,00 zł. Gmina Kleszczów będzie
kontynuować szczepienia cyklicznie dla
dziewczynek w wieku od 12-go do 16-go roku
życia.
31
12. Przykłady działań w zakresie profilaktyki raka szyjki macicy
c.d.
POWIAT INOWROCŁAWSKI
„Program szczepień 12–latek z terenu Powiatu Inowrocławskiego
przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) jako pierwotna
profilaktyka raka szyjki macicy i zdrowia prokreacyjnego” powstał
w marcu 2007 r. Jest odpowiedzią na najwyższe w skali
województwa kujawsko – pomorskiego wskaźniki zachorowań na
raka szyjki macicy. Zakłada uzyskanie współfinansowania w
ramach Mechanizmu Finansowego EOG/Norweskiego
Mechanizmu Finansowego. Ma na celu bezpłatne szczepienia dla
populacji 2.317 12–letnich dziewcząt z terenu Powiatu
Inowrocławskiego. Umożliwi przeprowadzenie programu
szczepień dla trzech roczników dziewczynek: 1996,1997 i 1998,
pochodzących z czterech gmin wiejskich (Dąbrowa Biskupia,
Inowrocław, Rojewo, Złotniki Kujawskie), trzech miejsko–
wiejskich (Gniewkowo, Janikowo, Pakość) oraz jednej miejskiej
(Inowrocław). Projekt, oprócz modułu szczepień, przewiduje
kampanię informacyjno – promocyjną w zakresie profilaktyki
pierwotnej raka szyjki macicy, obejmującą zasięgiem
Województwo Kujawsko–Pomorskie (ze szczególnym
uwzględnieniem terenów wiejskich). Zainicjowanie i
rozpropagowanie tej idei wymagało współpracy z partnerami.
Kluczowe znaczenie ma partnerstwo Powiatu Inowrocławskiego i
ośmiu samorządów gminnych. Całkowita wartość tego projektu to
3,89 mln. zł. Poszczególne gminy partycypują w 10% w zakupie
szczepionek dla dziewcząt ze swojego terenu. Ponadto w trakcie
realizacji będą uczestniczyć w zespole zadaniowym do spraw
promocji oraz w pomiarze wskaźników. Projekt wymaga również
wypracowania zintegrowanego systemu profilaktycznego
pomiędzy jednostkami samorządu a regionalnymi jednostkami
odpowiedzialnymi za profilaktykę onkologiczną.
32
13. Czy rak szyjki macicy jest zawsze wywoływany przez
zakażenie wirusem HPV ?
99,7% przypadków raka
szyjki macicy
wywoływanych jest przez
zakażenie HPV. Nawet
75% wszystkich zakażeń
HPV wywoływanych jest
przez onkogenne typy
wirusa.
33
14. Jakie są czynniki ryzyka rozwoju raka szyjki macicy ?
Koniecznym warunkiem rozwoju raka
szyjki macicy jest wcześniejsze
zakażenie onkogennym
(tj. powodującym raka) typem wirusa
HPV. Na rozwój raka szyjki macicy
wpływają też inne czynniki, takie jak
palenie papierosów, kontakty seksualne
z wieloma partnerami, młody wiek
rozpoczęcia aktywności seksualnej itp.
Najlepszą metodą monitorowania stanu
szyjki macicy jest regularne badanie
cytologiczne – aktualnie jest to
najskuteczniejsza metoda wykrywania
zmian, które mogą przekształcić się w
raka szyjki macicy.
34
15. Czy rak szyjki macicy dotyczy tylko kobiet, które miały wielu
partnerów ?
Kontakty z wieloma partnerami
mogą zwiększać ryzyko zakażenia
wirusem HPV, ale pamiętaj, że do
zakażenia wystarczy pojedynczy
kontakt z jednym partnerem, jeśli jest
on nosicielem wirusa. Możliwe, że
Ty lub Twój partner na skutek
kontaktu z inną osobą, zostaliście
zakażeni typem wirusa HPV, który
powoduje rozwój raka szyjki macicy.
Żadna aktywna seksualnie kobieta
nie jest wolna od ryzyka
zachorowania na raka szyjki macicy.
Regularne badanie cytologiczne
pomaga monitorować zmiany w
komórkach szyjki macicy i
wykrywać te, które mogą prowadzić
do rozwoju raka.
35
16. Czy to prawda, że każda kobieta może zachorować na
raka szyjki macicy?
Tak: każda aktywna seksualnie
kobieta może zostać zakażona
wirusem HPV, który może
spowodować rozwój raka
szyjki macicy. Oznacza to, że
każda kobieta przez cały czas
swojej aktywności seksualnej,
poczynając od pierwszych
kontaktów seksualnych, jest
narażona na zakażenie
wirusem HPV i zachorowanie
na raka szyjki macicy.
36
17. Jak chronić się przed rakiem szyjki macicy?
Można chronić się przed rakiem
na kilka sposobów:
- poznaj fakty dotyczące raka
szyjki macicy i jego przyczyn;
- pamiętaj o regularnym badaniu
cytologicznym oraz o wizytach
u Twojego lekarza i zaleconym
przez niego leczeniu;
- optymalna profilaktyka raka
szyjki macicy to połączenie
szczepienia z regularnie
wykonywanymi badaniami
cytologicznymi.
37
18. Gdzie można uzyskać więcej informacji na temat
raka szyjki macicy?
Porozmawiaj z
lekarzem lub
pielęgniarką o
badaniach
przesiewowych w
kierunku raka
szyjki macicy oraz
o szczepieniach.
38
19. Jak dochodzi do zachorowania na raka szyjki macicy?
Rak szyjki macicy wywoływany
jest przez wirus, a zatem choroba
ta nie jest dziedziczna.Ten rodzaj
wirusa (wirus brodawczaka
ludzkiego) jest bardzo częsty i jest
on przenoszony przez kontakty
seksualne. Na szczęście
najczęściej zakażenie wirusem
ustępuje samoistnie – większość
osób nawet nie wie, że została
zakażona wirusem. Jednak u
części kobiet zakażenie wirusem
może prowadzić do zmian
komórkowych, które w rzadkich
przypadkach przekształcają się w
raka szyjki macicy.
39
Leczenie raka szyjki macicy…
40
20. Kto choruje na raka szyjki macicy ?
Większość kobiet jest wystawiona
na ryzyko zachorowania na raka
szyjki macicy, ponieważ
nowotwór ten wywoływany jest
przez wirus, który jest
przenoszony podczas kontaktów
seksualnych. Na szczęście jednak
tylko niewielka liczba kobiet
zostaje zarażona wirusem
wywołującym raka szyjki macicy.
Niestety, nie można wcześniej
przewidzieć, które kobiety
zostaną zakażone. Dlatego ważne
jest, aby wszystkie kobiety
zabezpieczały się przed tą
chorobą.
41
Obraz mikroskopowy prawidłowej szyjki macicy. Z lewej strony widoczny
jest pokrywający tarczę szyjki nabłonek wielowarstwowy płaski.
42
Prawidłowy obraz mikroskopowy cytologii szyjki macicy – widoczne są
złuszczone komórki nabłonka wielowarstwowego płaskiego z tarczy szyjki oraz
komórki nabłonka gruczołowego z kanału szyjki
43
Obraz mikroskopowy inwazyjnego raka płaskonabłonkowego szyjki macicy –
rozrost nabłonka rakowego w głąb szyjki macicy.
44
21. W jakim wieku kobiety najczęściej chorują na raka
szyjki macicy ?
Wyjątkowe przypadki
zdarzają się nawet u 1519- latek, więcej
zachorowań jest wśród
młodych kobiet w
przedziale wiekowym
20-29 lat, ale szczyt
zachorowań przypada na
kobiety w wieku 45-49
lat i to w tej grupie
wiekowej umieralność
jest największa.
45
22. Kiedy dochodzi do zachorowania na raka szyjki macicy ?
Rak szyjki macicy z reguły
rozwija się przez długi
czas, często przez ponad
10-15 lat. Większość
zachorowań na ten
nowotwór notuje się
pomiędzy 30 a 59 rokiem
życia, ale samo zakażenie
wirusem nastąpiło
prawdopodobnie dużo
wcześniej.
46
23. Jak można wykryć raka szyjki macicy ?
Raka szyjki macicy można wykryć przez
pobranie komórek przez ginekologa do badania
cytologicznego, zwanego też badaniem
przesiewowym (skriningiem). W ramach tego
badania sprawdza się, czy komórki w szyjce
macicy są normalne, czy nie. Ważne jest, aby
pamiętać o tym, że zmiany komórkowe to jeszcze
nie rak. Większość zmian komórkowych ulega
samoistnemu wyleczeniu, a w wielu wypadkach
ustępują one w wyniku leczenia.
47
24. Jak działa szczepionka Gardasil? Jak długo trwa ochrona, gdzie można
się zaszczepić, ile to kosztuje, taniej w przypadku dziewcząt w wieku 13-17
lat, co zrobić aby uzyskać rabat (dla dziewcząt w wieku 13-17 lat) ?
•
•
•
•
•
•
Szczepionka polega na tym, że do organizmu dostarcza się bardzo niewielką ilość wirusa wywołującego chorobę (tak aby
organizm mógł zareagować i wytworzyć antyciała – ochronę – przed tą chorobą). Jednak w przypadku Gardasilu nie używa
się ”prawdziwego” wirusa, a tylko pustą łuskę, która przypomina wirus brodawczaka ludzkiego HPV. Organizm rozpoznaje
te puste łuski jako wirus, co powoduje zadziałanie układu odpornościowego i aktywowanie ochrony. (To znaczy, że w
wyniku podania szczepionki nie występuje ryzyko zarażenia się chorobą, ponieważ w szczepionce nie wykorzystuje się
prawdziwego wirusa).
Przy wprowadzaniu nowej szczepionki na rynek trudno jest dokładnie stwierdzić, przez jak długi czas szczepionka będzie
chronić przed wirusem. Tak jest też w przypadku szczepionek na HPV. Badania prowadzone nad szczepionką wykazują, że
ochrona jest zapewniona na co najmniej pięć lat. Wiadomo jednak, że organizm pamięta wirus i szybko zaczyna wytwarzać
nowe antyciała,nawet po upływie pięciu lat od momentu zaszczepienia,zatem ochrona trwa prawdopodobnie dłużej niż 5 lat.
Szczepienia szczepionką Gardasil wykonywane są w centrach opieki medycznej, przychodniach i klinikach. O pomoc
można również zapytać w najbliższej przychodni. Informację odnośnie klinik wykonujących szczepionki, możesz również
uzyskać na stronie Internetowej www.gardasil.se/här kan du vaccinera dig.
Jedna szczepionka Gardasil składa się z trzech dawek i kosztuje 3.354,00 koron (standardowa cena za jedną dawkę w
czerwcu 2009 r. wynosiła w aptece 1.118,00 koron). Do tego dochodzi koszt wizyty u lekarza/wypisania recepty oraz koszt
podania szczepionki.
W przypadku dziewcząt w wieku 13 – 17 lat Gardasil jest objęty systemem ochrony przed wysokimi kosztami (aż do dnia, w
którym skończą 18 lat). Objęcie tą ochroną oznacza, że za szczepionkę nie zapłaci się więcej niż 1.800,00 koron – pod
warunkiem jednak, że wszystkie trzy dawki wykupi się w tym samym okresie rozliczeniowym. (Objęcie ochroną przed
wysokimi kosztami oznacza mianowicie, że nigdy nie płaci się więcej niż 1.800,00 koron za leki wydawane na receptę,
które są objęte tą ochroną). Wszystkie dzieci poniżej 18 lat w jednym gospodarstwie domowym objętą są tą samą ochroną
przed wysokimi kosztami. Oznacza to, że jeśli w rodzinie jest więcej córek w wieku od 13 do 17 lat, wszystkie one mogą
zaszczepić się szczepionką Gardasil za nie więcej niż 1.800,00 koron (pod warunkiem, że wszystkie trzy dawki zostaną
wykupione w tym samym okresie rozliczeniowym).
Aby zapłacić mniej za Gardasil, szczepionkę należy kupić w aptece, ponieważ to apteki prowadzą rejestr kosztów w ramach
systemu ochrony przed wysokimi kosztami. Należy pamiętać, że wykupienie leków w ramach systemu ochrony przed
wysokimi kosztami wykonać można jedynie każdorazowo na potrzeby trzech miesięcy za jednym razem. Oznacza to, że nie
można wykupić wszystkich trzech dawek jednocześnie po zniżonej cenie, tylko należy poczekać przynajmniej 2 miesiące w
celu wykupienia trzeciej, i ostatniej dawki szczepionki. Więcej informacji można uzyskać w aptece.
48
25. Jaką ochronę zapewnia szczepionka Gardasil ?
Gardasil chroni przed
chorobami wywołanymi przez
cztery różne typy wirusa:
HPV 6, 11, 16 i 18. Dwa z
tych typów (16 i 18)
odpowiadają za około 70 %
wszystkich zachorowań na
raka szyjki macicy. Pozostałe
dwa typy (typ 6 i 11)
powodują dziewięć z
dziesięciu zakażeń kłykcinami
kończystymi. Poza tym
Gardasil może zapobiegać
powstawaniu zmian
komórkowych na wargach
sromowych i w pochwie.
49
26. Co to są kłykciny kończyste ?
Kłykciny kończyste (brodawki weneryczne) to jedno z
najczęstszych schorzeń przenoszonych drogą płciową, które
dotyka zarówno kobiety, jak i mężczyzn. Mniej więcej co
dziesiąta seksualnie aktywna kobieta w Szwecji przynajmniej
raz została zarażona tą chorobą. Kłykciny kończyste mają
postać małych brodawek w kolorze skóry i występują w
okolicy krocza, na wargach sromowych i w okolicy odbytu.
Brodawki te nie są niebezpieczne, mogą jednak swędzieć i
piec, powodując nieprzyjemne uczucie. Większość osób,
które zostają zarażone wirusem, zakaża się nim kilka lat po
rozpoczęciu współżycia seksualnego lub między 15 a 30
rokiem życia.
50
27. Czy można się zaszczepić także po rozpoczęciu
współżycia seksualnego ?
Gardasil, tak jak i inne szczepionki,
ma działanie zapobiegawcze, z
zatem chroni jeszcze przed
zarażeniem się wirusem. Ale to, że
rozpoczęło się współżycie
seksualne, nie znaczy jeszcze, że
zostało się zakażonym jednym z
czterech typów wirusa, przed
którymi szczepionka Gardasil
chroni. A jeśli jest się już nosicielem
jednego z tych czterech typów,
szczepionka chroni przed
pozostałymi. Dlatego też szczepienie
jest wskazane również w przypadku
kobiet, które pierwsze kontakty
seksualne mają już za sobą.
51
28. Etiologia raka szyjki macicy
(HPV - wirus brodawczaka ludzkiego)
Jedną z głównych przyczyn zachorowania na raka szyjki macicy
jest wirus brodawczaka ludzkiego HPV. Zależność przyczynowa
pomiędzy wirusem HPV a rakiem szyjki macicy została
udokumentowana ponad wszelką wątpliwość - Światowa
Organizacja Zdrowia już w 1996 roku uznała typy wirusa HPV 16 i
18 za czynniki rakotwórcze dla człowieka. Do tej pory
wyodrębniono około 100 typów wirusa, a wśród nich wirusy
wysokiego ryzyka ( onkogenne ) - m.in.; 16, 18, 31, 45. Zakażenia
HPV są najbardziej powszechną infekcją przenoszoną drogą
płciową. Na kontakt z wirusem w ciągu swojego życia narażona
jest większość osób aktywnych seksualnie. Chociaż zakażenie HPV
ma zwykle charakter przemijający, u części kobiet może przejść w
postać przetrwałą. Natomiast utrzymujące się przez kilka lat
przewlekłe zakażenie onkogennymi typami wirusa wiąże się ze
znacznym wzrostem ryzyka zachorowania na raka szyjki macicy. W
nabłonku pokrywającym ściany pochwy i szyjkę macicy
wykrywanych jest około 30 typów wirusa HPV. 15 z nich to typy o
wysokim potencjale onkogennym, które odpowiadają za
inicjowanie zmian prowadzących do rozwoju raka szyjki macicy.
Pozostałe typy HPV odpowiadają za rozwój niezłośliwych zmian
brodawkowatych - najczęściej typ 6 i 11. Sposób leczenia HPV nie
jest obecnie znany. W przypadku zdiagnozowania zakażenia
onkogennymi typami HPV zaleca się regularne kontrole
cytologiczne celem jak najwcześniejszego wykrycia i leczenia
ewentualnych zmian atypowych.
52
Klasyfikacja stopni zaawansowania klinicznego raka szyjki macicy według Figo
53
29. Jaki jest sposób rozprzestrzeniania wirusa HPV ?
Do przeniesienia zakażenia najczęściej
dochodzi podczas kontaktów seksualnych
(genitalno-genitalnych, oralno-genitalnych i
analno-genitalnych). W przypadku gdy
zmiany wywołane przez HPV
zlokalizowane są na zewnętrznych
narządach płciowych (na prąciu, sromie)
istnieje możliwość przeniesienia zakażenia
przez bieliznę, ręcznik, ale są to bardzo
rzadkie sytuacje. Udowodniono, że
zakażenie jest także możliwe w czasie ciąży
(przez łożysko). Matka, która ma zmiany
wywołane przez HPV, jeśli nie przestrzega
higieny, może przenieść zakażenie poprzez
palce rąk na skórę lub błony śluzowe
dziecka. Poprzez dotyk można zarazić się
typem wirusa HPV, który powoduje
brodawki skórne.
54
30. Jakie są objawy zakażenia wirusem HPV ?
Rak szyjki we wczesnych stopniach zaawansowania nie daje
charakterystycznych objawów. Choroba może rozwijać się nawet kilka
lat, nie dając żadnych dolegliwości.
Pierwszym objawem związanym z obecnością nowotworowego
nabłonka na szyjce macicy są krwiście podbarwione upławy. Najczęstszą
przyczyną wizyty u lekarza jest plamienie lub krwawienie mogące
wystąpić po stosunku, po irygacji lub po urazie.
W późniejszej fazie choroby mogą pojawić się bóle podbrzusza i okolicy
lędźwiowo-krzyżowej. Występowanie bólów łączy się ze stopniowym
zajęciem przez proces nowotworowy tkanek otaczających macicę i
pojawieniem się przerzutów w węzłach chłonnych. Stopniowy ucisk
guza nowotworowego na naczynia może doprowadzić do zaburzeń
odpływu chłonki, czego następstwem mogą być masywne,
niesymetryczne obrzęki kończyn dolnych. Należy sobie uświadomić, że
gdyby każda kobieta choć raz w życiu miała wykonane badanie
cytologiczne, ryzyko śmierci z powodu raka szyjki macicy obniżyłoby
się o blisko 40 proc.! Naprawdę warto się badać.
55
…Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV)…
56
31. Jak działa szczepionka przeciwko wirusowi HPV ?
Szczepionka działa w taki sam
sposób jak inne powszechnie
stosowane szczepionki. Jest ona
podawana w postaci zastrzyku w
ramię. Organizm odpowiada na
nią produkując przeciwciała,
które wspomagają układ
odpornościowy w zwalczaniu
zakażenia wirusem HPV. Chroni
to przed typami wirusa HPV
odpowiedzialnymi za 7 spośród
10 przypadków raka szyjki
macicy. Szczepionka ta nie
powoduje zakażenia wirusem
HPV ani raka.
57
32. Czy szczepionka przeciwko wirusowi HPV jest bezpieczna ?
Tak, udowodniono, że ta
szczepionka jest bardzo
bezpieczna; na całym świecie
podano do tej pory 60 milionów
dawek. Szczepionka nie zawiera
wirusa HPV, a jedynie cząstki
imitujące jego budowę, nie jest
więc możliwe zakażenie w
wyniku jej podania. Dolegliwości,
jakie mogą pojawić się po
zaszczepieniu, to zaczerwienienie
i niewielki ból ramienia w miejscu
infekcji.
58
33. Ile dawek należy podać ?
Dla pełnej ochrony
są potrzebne trzy
dawki szczepionki.
Te trzy dawki są
podawane okresie
od 6 do 12
miesięcy.
59
34. Czy szczepionka ma jakieś działania niepożądane/ czy
po szczepieniu występują objawy niepożądane ?
Mogą wystąpić pewne łagodne działania niepożądane,
w tym:
• ból, zaczerwienienie lub opuchlizna ramienia w miejscu
podania szczepionki
i/lub
• niewielka gorączka lub ból głowy
Można je leczyć za pomocą paracetamolu lub ibuprofenu.
Do rzadziej występujących zdarzeń niepożądanych należą
swędząca wysypka lub pokrzywka. Podobnie jak w przypadku
większości szczepionek, ciężkie reakcje alergiczne są bardzo
rzadkie. Jak zwykle w przypadku jakichkolwiek wątpliwości,
należy skontaktować się z lekarzem. Przed przyjęciem kolejnej
dawki szczepionki należy poinformować zespół ds. szczepień o
wystąpieniu ciężkiej reakcji po poprzedniej dawce szczepionki.
60
35. Komu nie powinno podawać się szczepionki przeciwko
wirusowi HPV ?
Dziewczyny nie powinny przyjmować
szczepionki przeciwko wirusowi HPV
w przypadku:
• ciąży
lub
• ciężkiej reakcji alergicznej (anafilaksja)
na poprzednią dawkę szczepionki
przeciwko wirusowi HPV lub
którykolwiek z jej składników: amorficzny
fosforan(V) siarczan(VI) wodorotlenek
glinu, drożdże, chlorek sodu, L-histydyna,
polisorbat i boran sodu.
W przypadku wystąpienia wysokiej gorączki,
szczepienie zostanie przełożone
na późniejszy termin.
61
36. Czy są przeciwwskazania do szczepienia ?
Takie same jak w przypadku
innych dostępnych szczepionek
np. nadwrażliwość na
substancje zawarte w
szczepionce. Szczepienie
powinno być przełożone na
okres po zakończeniu ciąży.
Nie znamy wskazań
dotyczących mam karmiących
piersią. Nie powinno się
również szczepić w okresie
ostrych i ciężkich chorób
gorączkowych.
62
37. W jaki sposób można chronić dziewczynki przed rakiem
szyjki macicy, kiedy będą dorosłe ?
Szczepionka chroni
przed 7 spośród 10
przypadków raka szyjki
macicy, jednak nadal
jest bardzo ważne, aby
dorosłe kobiety
regularnie wykonywały
badania cytologiczne.
63
… zapadalność i umieralność na raka szyjki macicy …
64
Zachorowania kobiet na najczęstsze nowotwory złośliwe w
Polsce w 2005 roku, struktura (%)
65
38. Kto powinien zaszczepić się przeciwko rakowi szyjki
macicy ?
Na zakażenie onkogennym typem wirusa HPV,
a co za tym idzie na zachorowanie na raka szyjki
macicy narażona jest każda kobieta. Postęp, jaki
dokonał się w ostatnim czasie w medycynie,
umożliwia już zabezpieczenie się przed tym
nowotworem zarówno dziewczynkom jak i
kobietom. Każda kobieta powinna
przedyskutować ze swoim lekarzem możliwość
zastosowania szczepionki.
66
39. Czy przeciwko wirusowi HPV powinny zaszczepić się
również te kobiety, które miały tylko jednego partnera ?
Tak, ponieważ do zakażenia
wirusem HPV może dojść
nawet poprzez kontakt z
jednym partnerem. Dzieje
się tak dlatego, że
mężczyźni są również
nosicielami wirusa i mogą
przenieść go z partnerki na
partnerkę. Niestety
prezerwatywa nie chroni
przed zakażeniem wirusem
HPV, ponieważ do zakażenia
może dojść poprzez kontakt
skórny okolic narządów
płciowych.
67
40. Czy przeciwko wirusowi HPV powinna szczepić się
kobieta, która już miała z nim kontakt ?
Zdecydowanie tak. Mimo,
że szczepionka nie wpłynie
bezpośrednio na istniejące
zakażenia, to z całą pewnością
uchroni kobietę przed kolejnym
zakażeniem w przyszłości.
Kobieta może ulegać
zakażeniom wielokrotnie w
ciągu swojego życia, ponieważ
te wcześniej przebyte nie dają
odporności przed kolejnymi.
Zdjęcie obok – KOLPOSKOPIA
68
…porównanie…
Ib1 Chirurgia +
brachyterapia/
radiochemioterapia
Ib2 –
radiochemioterapia
69
Miejscowości prowadzące program szczepień przeciw HPV
70
41. Czy kobieta zakażona wirusem HPV może mieć
problem z zajściem w ciążę ?
Zakażenie HPV może zmniejszyć zarówno
szansę zajścia w ciążę, jak i jej donoszenia.
Wiadomo, ze niektóre poronienia, zwłaszcza
we wczesnej fazie ciąży, są wynikiem
zakażenia wirusem HPV.
71
42. Jaka jest skuteczność szczepionki ?
Przeprowadzone badania
dowodzą, że szczepionka
zapewnia 100% ochronę przed
zmianami przedrakowymi,
powodowanymi przez
najbardziej onkogenne typy
wirusa: 16 oraz 18. Spośród
wielu typów wirusa, te typy
odpowiedzialne są za ponad
70% przypadków
nowotworów szyjki macicy na
całym świecie. Typy wirusa
HPV 16, 18, 45 i 31 są
wspólnie odpowiedzialne za
80% przypadków raka szyjki
macicy na całym świecie.
72
43. Ile lat działa szczepionka ?
Po zaszczepienu
wytworzone
przeciwciała
utrzymują się w
organizmie człowieka
co najmniej 5 lat.
Nie stwierdzono
konieczności
podawania dawki
przypominającej.
73
44. Jak wygląda szczepienie przeciwko wirusowi HPV ?
Szczepionka
podawana jest
domięśniowo,
w trzech
dawkach,
w odstępach
czasowych.
74
45. Czy przed wykonaniem
szczepienia konieczne są
jakieś badania ?
Szczepienie kobiet, które
już rozpoczęły współżycie
wymaga wpierw
wykonania cytologii,
natomiast kobiety przed
inicjacją seksualną
powinny zostać poddane
rutynowemu badaniu
kwalifikacji do szczepienia.
75
…wirus HPV…
76
46. Czy zaszczepienie się oznacza, że można zrezygnować
z regularnych badań cytologicznych ?
Absolutnie nie. Cytologia jest nadal najbardziej
skutecznym narzędziem wykrywania nowotworu
szyjki macicy. Spośród bardzo wielu istniejących
typów wirusa, szczepionka zapewnia ochronę przed
tymi najbardziej niebezpiecznymi. Połączenie
regularnie wykonywanej cytologii oraz szczepienia
przeciwko wirusowi HPV, jest obecnie
najskuteczniejszą formą ochrony przed rakiem szyjki
macicy.
77
47. Ile kosztuje szczepienie i czy jest refundowane przez
państwo ?
W Polsce
szczepienie to nie
jest refundowane,
cena oscyluje
wokół 500 zł za
dawkę. Pełne
szczepienie składa
się z 3 dawek
podawanych w
schemacie 0, 1, 6
miesięcy lub 0, 2, 6
miesięcy
(w zależności od
szczepionki).
78
48. Jakie pacjentki najwięcej zyskają w wyniku szczepień HPV ?
Eksperci zalecają
powszechne
szczepienia
dziewcząt w wieku
od 9 do 13 lat.
79
49. Czy pierwsza dawka szczepionki w pełni zabezpiecza
pacjentkę przed infekcją HPV ?
Badania wykazują, że
pełna ochrona przed
zakażeniem wirusem
HPV ma miejsce po
zakończeniu całego
cyklu szczepienia, czyli
po podaniu trzeciej
dawki szczepionki.
80
50. Rekomendacje światowej Organizacji Zdrowia
dotyczące szczepionek przeciw HPV
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznaje raka szyjki macicy i inne choroby
wywołane przez wirus HPV za problem zdrowia publicznego o zasięgu globalnym. Co
roku na raka szyjki macicy zapada około pół miliona kobiet na świecie, z czego 260
tysięcy umiera. Typy wirusa HPV 16 i 18 są odpowiedzialne za 70% przypadków raka
szyjki macicy. Infekcje HPV wywołują również część nowotworów pochwy, sromu,
odbytu, penisa oraz nowotworów głowy i szyi. Typy wirusa HPV 6 i 11 dodatkowo
odpowiadają za brodawki płciowe i nawrotową brodawczakowatość krtani. WHO
rekomenduje wprowadzenie rutynowych szczepień przeciw HPV do narodowych
programów szczepień. Dostępne są dwie szczepionki skierowane przeciwko HPV typ 2 i
4. Obie szczepionki są również bezpieczne i obie wykazały niemal całkowitą
skuteczność ochrony przed zmianami przedrakowymi i innymi zmianami chorobowymi
wywołanymi przez typy wirusów zawartych w szczepionkach w okresie 5 – 6 lat
obserwacji. Szczepionki przeciw HPV są skonstruowane na bazie wiruso -podobnych
cząstek, które nie stwarzają groźby zakażenia wirusem HPV. W obu przypadkach nie
stwierdzono dotąd konieczności podawania dawki przypominającej. Ponieważ
szczepionki HPV są najbardziej skuteczne u kobiet, które nie zetknęły się jeszcze z
wirusem, programy szczepień powinny być skierowane przede wszystkim do
dziewczynek w wieku od 9 – 10 do13 lat. Szczepienia powinny być częścią strategii,
obejmującej także edukację oraz informację na temat dostępności przesiewowych badań
cytologicznych.
81
…metody badań szyjki macicy…
82
51. Placówki wykonujące szczepienia przeciwko HPV
• NZOZ „ESCULAP” Gniewkowo
ul. Dworcowa 8C
tel.: 52 351 02 73, 52 351 04 71,
698 413 222
•
NZOZ Złotniki Kujawskie
Zespół Medycyny Rodzinnej
Iwona Zabrzyńska
ul. Strażacka 11
tel.: 52 351 77 59
•
NZOZ Jaksice
Praktyka Lekarza Rodzinnego
Marek Kaczmarczyk
ul. Dworcowa 8
tel.: 52 351 16 80
• NZOZ „ZDROWIE” Janikowo
ul. Klonowa 9
tel.: 52 351 33 01, 52 351 33 02
• NZOZ „Nasze Zdrowie ” Rojewo
Rojewo 113, tel.: 52 351 13 63
Zawiszyn 28, tel.: 52 351 25 20
• NZOZ „MEDICUS” Pakość
ul. Św. Jana 19
tel.: 52 566 58 58
•
NZOZ Inowrocław
Centrum Medyczne „Farma-Med”
Poradnia Dziecięca
ul. Narutowicza 24
tel.: 52 353 59 55, 795 563 628
•
NZOZ im. Lucjana Kwiatkowskiego
Dąbrowa Biskupia
ul. Długa 103
tel.: 52 351 21 20
83
Organizacja badań profilaktycznych oraz zmiany zachorowalności
na raka szyjki macicy w krajach skandynawskich
84
52. Oddzielenie mitów od faktów dotyczących raka szyjki macicy
•
MIT: „…To mnie nie dotyczy.”
FAKT: Ryzyko dotyczy każdej kobiety. Około 80%
kobiet przynajmniej raz w ciągu całego życia ulega
zakażeniu wirusem, który może wywołać raka szyjki
macicy.
•
MIT: „…Nikt w mojej rodzinie nie chorował na raka
szyjki macicy, więc ten nowotwór mi nie grozi.”
FAKT: Rak szyjki macicy nie jest chorobą dziedziczną;
udowodniono, że jego główną przyczyną jest wirus.
•
•
MIT: „…Mam tylko jednego partnera, więc nie
jestem zagrożona.”
FAKT: Kontakty seksualne z jedną osobą mogą
wystarczyć, aby wystąpiło ryzyko zakażenia. Nie trzeba
mieć wielu partnerów.
MIT: „…To problem wyłącznie starszych kobiet.”
FAKT: W rzeczywistości wirusem, który może wywołać
raka szyjki macicy, można ulec zakażeniu w każdym
wieku. Ryzyko zakażenia pojawia się wraz z pierwszym
kontaktem seksualnym. Rak szyjki macicy jest drugim co
do częstości występowania rodzajem raka u kobiet
poniżej 45 roku życia.
•
MIT: „…Nie ma sposobu na wykrycie raka szyjki
macicy zanim będzie za późno.”
FAKT: To nieprawda. Regularne badania przesiewowe są
najskuteczniejszym sposobem ograniczenia ryzyka
rozwoju raka szyjki macicy. Nowe szczepionki,
stosowane równolegle z badaniami przesiewowymi
(badanie cytologiczne, cytologia), pozwolą jeszcze
bardziej zmniejszyć to ryzyko.
•
MIT: „…Zdrowo się odżywiam, nie palę, jestem
aktywna – więc nie zachoruję.”
FAKT: Zdrowy styl życia pomaga co prawda zwalczać
zakażenia, ale nie zapobiega zakażeniu wirusem.
Szczepienie w połączeniu z regularnym badaniem
cytologicznym stanowi najlepszą ochronę.
•
MIT: „…Ale zawsze uprawiam bezpieczny seks.”
FAKT: Chociaż prezerwatywa może zmniejszyć ryzyko
zakażenia, to jednak nie stanowi pełnego zabezpieczenia,
ponieważ wirus może przenosić się drogą kontaktu ze
skórą w okolicy narządów płciowych.
•
MIT: „…Na pewno inne rodzaje raka są znacznie
częstsze?”
FAKT: Co dwie minuty gdzieś na świecie z powodu raka
szyjki macicy umiera jedna kobieta. W skali całego
świata ten rodzaj raka jest trzecim co do ilości
powodowanych zgonów u kobiet (po raku sutka i raku
płuc) oraz drugim co do częstości występowania u kobiet
poniżej 45 roku życia.
85
Przykłady gwiazd włączających się
do kampanii przeciwko rakowi
szyjki macicy...
Małgorzata Foremniak, Jolanta Kwaśniewska i Anita
Lipnicka. W jednym kalendarzu ze swoimi córkami.
W Polsce po raz kolejny ruszyła akcja "Dbamy o
Nasz Życie" przeciwko rakowi szyjki macicy"
Paulina Przybysz zaangażowała się w kampanię
chrońmy życie przed rakiem szyjki macicy
86
Bibliografia:
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)
10)
11)
12)
13)
14)
15)
16)
17)
18)
19)
20)
http://www.test-hpv.pl/
http://prsm.home.pl/prsm/index.php?option=com_content&task=view&id=7
http://www.rak-szyjki-macicy.pl/?gclid=CKPQ9siJ7KQCFYkI3wodgUJKUQ
http://www.zdrowiekobiety.org/
http://prywatnezdrowie.pl/artykuly/poradnik-pacjenta/tydzien-walki-z-rakiem-szyjki-macicy/
http://www.hpv.pl/
http://www.profilaktykarakaszyjkimacicy.pl/
http://www.kwiatkobiecosci.pl/
http://www.hpv.pl/articles/6051
http://www.przychodnia.pl/rbt/index28.php3?s=3&d=6&t=28&p1=6
Dlaczego szczepionka „przeciw rakowi”, S. Majewski, Przegląd Ginekologiczno – Położniczy 2007: 7.
Epidemiologia nowotworów w Polsce, Z. Wronkowski, W. Chmielarczyk, M. Zwierko, M. Romejko., Medycyna 2000,
45/46, (V) 1994
Europejski kodeks walki z nowotworami złośliwymi i jego przesłanki naukowe, wersja trzecia (2003) tłum. M.
Chechlińska.
Problemy zdrowotne kobiet (Przewodnik Lekarza Praktyka), Ann Mc Nerson, Springer PWN, 1997 W-wa.
Rola badań profilaktycznych i oświaty zdrowotnej w zwalczaniu raka szyjki macicy, M. Jokiel, Z. Wronkowski, A.
Roach: Nowotwory, 33, 3, 1983.
Przygotowania do wprowadzenia szczepionek przeciwko HPV. Zagadnienia polityki zdrowotnej. Konsultacje WHO –
UNFPA na temat programów w zakresie zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego oraz szczepień przeciwko HPV.
Marzec 2006r. World Health Organization.
Raport zespołu programowego d/s populacyjnych badań przesiewowych raka szyjki macicy. Ministerstwo Zdrowia i
Opieki Społecznej, 1996r.
Skrining cytologiczny raka szyjki macicy, J. Łoś, Ginekologia Praktyczna 2006: 88, 1.
Majewski S., Pniewski T., Goyal-Stec M., Rola wirusów brodawczaka ludzkiego w rozwoju zmian łagodnych i
złośliwych okolicy narządów płciowych. Zakażenia. 2005; 6: 58-62.
Majewski S., Sikorski M., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Profilaktyki Zakażeń HPV dotyczące stosowania
czterowalentnej szczepionki profilaktycznej przeciw HPV typów 6, 11, 16, 18. Przew Lek. 2007; 10:120-124.
87

similar documents