Niewolnictwo w starożytnym Rzymie

Report
Autor: Fabian Ryncarz
Niewolnicy byli własnością zarówno osób prywatnych, jak i instytucji, np. państwa. W
starożytnym Rzymie rozwój niewolnictwa nastąpił w okresie wielkich podbojów w III
wieku p.n.e.

Nikt nie miał prawa ingerować w stosunki pomiędzy panem a niewolnikiem. Ten pierwszy
mógł karać niewolnika w dowolny sposób, a nawet go zabić. Sytuacja ta zmieniła się na
skutek braku niewolników dopiero w czasach cesarstwa, kiedy to cesarze z dynastii
Antoninów (Hadrian, Antoninus Pius) zakazali np. samowolnego zabijania niewolników
przez ich właścicieli. Położenie niewolników było zależne od wykonywanej przez nich
pracy. Najciężej pracowali i w najgorszych warunkach przebywali niewolnicy pracujący w
gospodarstwach rolnych (część z nich była stale skuta), w kamieniołomach i kopalniach. W
lepszych warunkach żyli niewolnicy pracujący w domu swego właściciela, np. jako
fryzjerzy, nauczyciele czy muzycy.

W starożytnym Rzymie dużą popularnością cieszyły się zmagania gladiatorów, czyli
zapaśników i wojowników walczących między sobą. Gladiatorzy rekrutowali się głównie
spośród niewolników, jeńców wojennych i ludzi skazanych na śmierć. Złe warunki życia
oraz okrutne traktowanie doprowadziło do wybuchu kilku powstań niewolników. Pierwszym
z wielkich powstań niewolników było tzw. powstanie sycylijskie w latach 137-132 p.n.e.
Największe powstanie niewolników trwało w latach 73-71 p.n.e. – było to tzw. powstanie
Spartakusa. Wojska niewolników zostały rozbite przez armię rzymską, a 6 tysięcy
niewolników, którzy dostali się do niewoli, zostało ukrzyżowanych wzdłuż drogi wiodącej z
Kapui do Rzymu.



Niewolnictwo (servitudo) w starożytnym Rzymie było zagadnieniem powszechnym.
Niewolnikiem (servi) można było zostać przez urodzenie, jako jeniec lub zdobycz wojenna,
w momencie, kiedy zostało się złapanym przez handlarzy niewolników lub sprzedanym
przez własną rodzinę albo też w przypadku, kiedy nie można było spłacić zaciągniętych
długów.
Początki niewolnictwa są z pewnością związane jeszcze z panowaniem monarchów. Jednak
pierwsze zaświadczone źródła pochodzą z okresu wczesnej republiki. Wraz z rozwojem
gospodarczym Rzymu zwiększać się zaczęła liczba niewolników, dostarczanych przez ciągłe
wojny. Coraz większa liczba niewolników doprowadziła do tego, że ich rola w życiu
ekonomicznym państwa zaczęła wzrastać. Co jest jednak warte zaznaczenia niewolnik
początkowo posiadał zapewnioną pozycję w rodzinie, a nawet prawo do udziału w jej
kultach i tradycji.
Intensywny podbój stworzył idealne warunki do rozwoju niewolnictwa. Wiązał się on z
powstaniem większych majątków rolnych, nastawionych na pracochłonną gospodarkę
winnej latorośli i oliwek. Przeciętna działka wymagała do pracy niemal kilkudziesięciu
niewolników. Korzyści płynące z zatrudniania nieopłacanych niewolników zachęcały
arystokrację senatorską do prowadzenia dalszej ekspansji oraz czerpania z niej zysk.

Punktem przełomowym w pojmowaniu niewolnictwa okazał się przełom III i II wieku p.n.e.
Dotychczas głównym źródłem napływu niewolników była wojna. Jednak z czasem
niewolnik stał się towarem, rzeczą (nullius), którą można było kupić na rynku. Ogromny
popyt na tą warstwę społeczną doprowadził do tego, że do życia powołany został nowy
zawód, trudniący się polowaniem na ludzi. Taką działalność prowadzili głównie korsarze na
Morzu Śródziemnym, a czasami nawet Rzymianie. Tak ogromne zapotrzebowanie na
niewolników spowodowane było głównie rozwojem gospodarki latyfundialnej oraz
powstawaniem ogromnych majątków ziemskich. Tak jak już wspomniałem zaczęto także
dostrzegać korzyści płynące z posiadania niewolnika na działkach. Po pierwsze nie musiał
być on opłacany w przeciwieństwie do drobnorolnych chłopów, ponadto za jego śmierć pan
nie musiał odpowiadać. Niewolnik według Rzymian był po prostu nic nie znaczącym
przedmiotem, który w razie czego można było zastąpić nowym. Dawne niewolnictwo
patriarchalne przekształciło się w niewolnictwo produkcyjne, w którym zysk z pracy
niewolnika stawał się istotny.

W "społeczeństwie niewolniczym" istniała wyraźna różnica życiowa, zależna od fachu jakim
się trudnili. Niewolnicy ateńscy, prowadzący na przykład warsztat rzemieślniczy, posiadali
pewną swobodę, pod warunkiem jednak oddawania właścicielowi pewnej sumy od całych
wpływów. Dobrą pozycję jak na niewolnika posiadali także ci, którzy zatrudniani byli w
domach bogaczy (familia urbana), jako na przykład kucharze, fryzjerzy czy pedagodzy. Ci
ostatni stanowieni byli w większości przez Greków. Zazwyczaj zatrudniani byli jako
opiekunowie i wychowawcy synów swoich panów, lektorzy czy sekretarze. Zdarzał się
również, że powierzano im bardziej odpowiedzialne stanowiska. I tak, na przykład
prowadzili biblioteki lub też przepisywali książki. Niezwykle utalentowany nauczyciel
gramatyki kosztować mógł nawet 700.000 sesterców. Dla porównania najgorzej powodziło
się niewolnikom zatrudnionym w rolnictwie, zwłaszcza w hodowli bydła (familia rustica).


Założenie rodziny przez niewolnika było względnie bardzo trudne, jednak niekiedy
arystokraci zgadzali się, jeśli wiedzieli że niewolnik jest zaufanym pracownikiem. Były to
jednak sytuacje rzadkie. Generalnie właściciele niewolników traktowali ich, można by
powiedzieć, jak narzędzia mówiące, a nie jak zwykłych ludzi. Niewolnik, zależny całkowicie
od pana, mógł zostać ukarany z największą surowością. W przypadkach najcięższych
przewinień skazywano go na karę śmierci przez ukrzyżowanie. Czasem właściciel
przekazywał winowajcę urzędnikowi zajmującemu się organizacją igrzysk i wtedy
nieszczęśnika rzucano na arenie cyrkowej dzikim zwierzętom na pożarcie. Jednocześnie
jednak właściciele dbali o ich zdrowie, licząc się z kosztami kolejnego podwładnego.

Pod
koniec II wieku p.n.e. w społeczeństwie rzymskim zaczęła się zaogniać sytuacja. Niewolnicy
rolniczy, zwłaszcza paterze byli najgorzej traktowaną kategorią warstwy. Nie otrzymywali oni
żadnego zaopatrzenia od właściciela, w wyniku czego mięsa i odzieży dostarczały im ich stada.
Taka sytuacja istniała nie tylko w Italii, ale także w innych prowincjach, w których był wyraźnie
rozwinięty handel niewolnikami (hellenistyczny wschód czy Sycylia). Żyjąc w prymitywnych
warunkach zaczęli organizować się w małe grupy zbrojne napadające na okoliczne osady.
Prawdopodobnie pierwsze powstanie niewolnicze wybuchło na Sycylii wśród niewolnikówpasterzy w 136 roku p.n.e. Rebelią dowodzili dwaj Grecy: Eunus oraz Kleon. Powstańcy
utworzyli na części Sycylii królestwo, w którym królem został Eunus. Do rebelii nieoczekiwanie
zaczęła się dołączać także biedota wiejska, co pozwoliło powstańcom opanować większą część
wyspy. Za stolicę państwa obrano gród Ennę, doskonale ulokowany, głównie ze względu na
walory obronne. Ten nieoczekiwany zryw najniższej warstwy społecznej w Rzymie zaniepokoił
senatorów. W różnych punktach Italii niewolnicy zaczęli przygotowywać powstanie, co groziło
całkowitym paraliżem państwa. Sytuację pogorszyła nieudana operacja zdławienia buntu na
Sycylii. W następstwie powstanie się rozszerzyło. W obrębie Morza Egejskiego wytworzyło się
drugie wielkie ognisko rebelii. Tam też zerwali się niewolnicy pracujący w Attyce w kopalniach
srebra w górach Laurion. W innym regionie imperium, w Azji Mniejszej także doszło do
powstania. Ludność wiejska oraz niewolnicy pod przywództwem Arystonika sprzeciwili się
panowaniu Rzymian. Podobnie postąpiono na wyspie Delos.
Warto pamiętać





W starożytnym Rzymie tak obawiano się buntów niewolników, iż wprowadzono
prawo, według którego jeżeli niewolnik zabije swego pana, to karą śmierci zostanie
ukarany nie tylko on, ale także wszyscy niewolnicy przebywający w domu zmarłego
właściciela. Dotyczyło to także niewolników, których w swym testamencie właściciel
obdarzył wolnością. Do takiej sytuacji doszło np. za czasów panowania cesarza
Nerona. W 61 roku p.n.e. niewolnik zabił ówczesnego prefekta miasta Pedaniusza
Sekundusa. Powodem zabójstwa było prawdopodobnie to, iż pan zagarnął prywatną
własność niewolnika – pewną sumę pieniędzy, którą ten zbierał, aby się wykupić z
niewoli. Co prawda wszystko, co należało do niewolnika, było własnością jego pana,
ale w zwyczaju było gromadzenie przez niewolników takich sum. Pomimo protestów
części ludu rzymskiego i senatorów stracono wówczas ok. 400 osób, w tym kobiety i
dzieci.
Daty :
III wiek p.n.e. - rozwój niewolnictwa w starożytnym Rzymie
137-132 rok p.n.e. - pierwsze wielkie powstanie niewolników na Sycylii
73-71 p.n.e. - powstanie Spartakusa
Oś czasu
312 p.n.e. - budowa Via Appia i wodociągu rzymskiego Aqua Appia
117-116 p.n.e. - odkrycie bezpośredniej drogi morskiej z Egiptu do Indii
Powstanie Spartakusa
Przyczyny buntów niewolników, położenie
społeczne niewolników w starożytnym
Rzymie

Powstanie Spartakusa było największym niewolniczym powstaniem w czasach
rzymskich. Wybuchło w roku 73 p.n.e. i trwało dwa lata - do 71 roku p.n.e.
Do wystąpienia o wolność skłoniła gladiatorów pogarszająca się sytuacja
niewolników. W I i II wieku p.n.e. w wyniku ekspansji terytorialnej ich liczba
znacznie wzrosła. Wcześniej zdobywano ich głównie w czasie wypraw wojennych,
w tym czasie jednak kwitł już handel ludźmi wewnątrz państwa, a głównym
ośrodkiem pozostawało Delos. W tym też czasie wykształciła się "najbardziej
niehumanitarna forma niewolnictwa klasycznego” .Niewolnik został sprowadzony
do poziomu "mówiącego narzędzia". Pan miał nad nim całkowitą władzę
i decydował o jego życiu i śmierci, co często prowadziło do okrutnego traktowania.

Nawet wśród niewolników można wyróżnić kilka grup, w zależności od ich
sytuacji; najgorzej traktowani byli niewolnicy pracujący w ogromnych ziemskich
posiadłościach, których właściciele na co dzień przebywali w Rzymie,
pozostawiając opiekę nad majątkiem nadzorcom. Choć sami nadzorcy również byli
niewolnikami, za przywilej posiadania rodziny (innym niewolnikom nie wolno było
jej mieć) czy większe racje pożywienia, stawali się okrutnymi wykonawcami woli
pana. Najniższą z grup stanowili ludzie nigdy nie rozkuwani z kajdan, pracujący
na polach skrępowani. Oni też wykorzystywani byli w kopalniach w prowincjach
rzymskich. (np. kopalniach srebra w Kartaginie, gdzie, jak podaje za Polibiuszem
"Encyklopedia Historii Świata" pracowało 40 tysięcy osób). Odrobinę lepiej
przedstawiała się sytuacja robotników żyjących z rodziną właściciela w mieście.
Zdarzało się, że za dobrą służbę uzyskiwali wolność. Często posiadali umiejętności
rzemieślnicze (kucharz, krawiec, szewc), dlatego traktowani byli lepiej: jako swego
rodzaju cenna inwestycja, w przeciwieństwie do mieszkających na wsi,
utożsamianych z wołami roboczymi. Odrębną grupę stanowili niewolnicy
wykorzystywani nie do pracy, ale dla rozrywki Rzymian, zwani gladiatorami.
Do szkół gladiatorów trafiali rośli i zdrowi mężczyźni. Tam uczono ich rozmaitych
technik walki (oszczepem, trójzębem, siecią, mieczem itp.). Potem trafiali na areny
igrzysk, gdzie musieli stawać przeciwko sobie, w walce prowadzonej na śmierć
i życie. Do ulubionych rozrywek Rzymian należało oglądanie dobijania
pokonanego w walce gladiatora. Aby urozmaicić igrzyska walki toczone były
również z dzikimi zwierzętami, czasem odgrywano sceny walk morskich,
wypełniając wodą arenę.

Odrębną grupę stanowili niewolnicy wykorzystywani nie do pracy, ale dla rozrywki
Rzymian, zwani gladiatorami. Do szkół gladiatorów trafiali rośli i zdrowi
mężczyźni. Tam uczono ich rozmaitych technik walki (oszczepem, trójzębem,
siecią, mieczem itp.). Potem trafiali na areny igrzysk, gdzie musieli stawać
przeciwko sobie, w walce prowadzonej na śmierć i życie. Do ulubionych rozrywek
Rzymian należało oglądanie dobijania pokonanego w walce gladiatora.
Aby urozmaicić igrzyska walki toczone były również z dzikimi zwierzętami,
czasem odgrywano sceny walk morskich, wypełniając wodą arenę.
Przebieg powstania

Pierwsze powstania niewolników (początek II w. p.n.e.) były krwawo tłumione.
Na jakiś czas nastroje buntownicze ustały. Jednak w roku 73 p.n.e. wykryto spisek
w szkole gladiatorów, prowadzonej w Kapui przez Lentulusa Batiatusa.
Zaangażowanych było w niego 200 członków, pod wodzą nauczyciela fechtunku:
Spartakusa, posiadającego osobowość dobrego przywódcy. Spiskowcy planowali
ucieczkę, prawdopodobnie na pierwszy dzień nowych igrzysk (23 kwietnia).
Po wykryciu spisku około 78 niewolników zbiegło ze szkoły, chroniąc się na
zboczach Wezuwiusza. Tam wybrali wodzów powstania: Spartakusa, Kriksosa
i Ojnomaosa. Armia powstańców szybko rosła, zasilały ją rzesze zbiegłych
niewolników oraz znajdujących się w podobnie złej sytuacji wolnych chłopów
pozbawionych ziemi i majątku przez właścicieli ziemskich. Dysponując
dziesięciotysięczną armią, Spartakus pokonał lokalne oddziały w Kampanii.
Władze zdecydowały o wysłaniu przeciw powstańcom armii (pod dowództwem
Klaudiusza Glabera). Dowódca wojsk rzymskich odciął powstańcom jedyną drogę
zaopatrzenia i ucieczki i postanowił poczekać, aż wyczerpani głodem poddadzą
się lub będą łatwym celem. Został pokonany podstępem: Armia powstańców
pod wodzą Spartakusa zaatakowała wojska Glabera od tyłu, wykorzystując drabinki
uplecione z winorośli do opuszczenia się ze zbocza Wezuwiusza. Armia
powstańców pokonała następnie kolejne wysłane przeciw niej oddziały wojsk,
opanowując Kampanię.



W planach Spartakusa było przeprawienie się przez Alpy, do wolnej
od niewolnictwa Galii (a dalej Germanii lub Tracji). Niestety, armia podzieliła
się (w wyniku sporu z Kriksosem, który dowodził armią utworzoną z wolnych
chłopów, którzy nie chcieli opuszczać Italii, lecz uderzyć na Rzym i zdobyć majątki
ziemskie). Wojska pod wodzą Kriksosa zostały szybko pokonane przez armię
dowodzoną przez konsulów. Wojska Spartakusa ruszyły przeciw konsulom
(Plubiuszowi Waryniuszowi oraz Toraniuszowi), pokonując ich oraz wojska
namiestnika Galii Przedalpejskiej. Stamtąd jednak armia powstańcza zawróciła,
prawdopodobnie pokonana warunkami geograficznymi (rzeka Pad stała się nie
do pokonania w wyniku powodzi, przeprawa przez zbocza Alp zbyt ryzykowna).
. Spartakus dowodził wtedy sześćdziesięciotysięczną armią, którą prowadził
na południe, siejąc panikę wśród mieszkańców Rzymu. Spartakus jednak
nie planował opanowania stolicy, lecz przeprawę z południa Italii na Sycylię.
Planów tych nie udało się zrealizować, gdyż zaufanie powstańców zawiedli piraci
sycylijscy, którzy obiecali przeprawić ich na wyspę za odpowiednią cenę. Przejęli
oni przygotowane przez powstańców złoto i srebro, porywając posłańców. W ten
sposób plany zostały zniweczone.
Powstanie zostało wkrótce rozgromione przez armię pod dowództwem Marka
Licyniusza Krassusa - najbogatszego człowieka w Rzymie. Uzyskał on od senatu
specjalne pełnomocnictwa: przywrócił w armii rygor, stosując środki nadzwyczajne
(np. tzw. decymację: losowe wybieranie na śmierć co dziesiątego legionisty jako
karę dla całej kohorty). Zgromadziwszy 10 legionów oraz pomoc Pompejusza
z Hiszpanii i namiestnika Mecedonii, odciął oddziały powstańcze na półwyspie
Brucjum. Niewolnicy przebili się przez fortyfikację i zostali pokonani w bitwie
w otwartym polu, w Apulli.

Spartakus zginął w bitwie. Krassus nie mógł zawieść do Rzymu nawet jego ciała.
Powrócił triumfalnie do stolicy kraju, ustawiając wzdłuż Via Appia krzyże
z powstańcami, skazując tym tych dzielnych wojowników na hańbiącą według
prawa rzymskiego śmierć. Niedobitki oddziałów Spartakusa walczyły w różnych
częściach Italii nawet do roku 70 p.n.e.
Społeczne skutki powstania


Strach wywołany ogromny zrywem niewolników doprowadził ostatecznie do zmian
w posiadłościach prowadzących do poprawy losu niewolników.
Przyczynił się również do zjednoczenia wokół zwycięzców (wybranych na urząd
konsula Pompejusza i Krassusa) warstw posiadających ogromne majątki ziemskie.
wizualny przebieg powstania
Spartakusa
Koniec

similar documents