Żywienie a zdrowie konsumenta

Report
Żywienie a zdrowie
konsumenta – właściwości
odżywcze i dietetyczne
pieczywa
Prowadząca wykład:
prof. dr hab. Halina Gambuś
Zgodnie z Olimpijską Deklaracją Żywienia i Kondycji
Fizycznej stan zdrowia człowieka jest determinowany przez
triadę kluczowych i wzajemnie powiązanych czynników:
1. podłoże genetyczne
2. sposób żywienia
3. aktywność fizyczną
Prawidłowy sposób żywienia został zdefiniowany jako
spożywanie takiej ilości energii i składników odżywczych,
które warunkują utrzymanie odpowiedniej masy ciała i
normalne funkcjonowanie organizmu.
„Kto ma chleb ten ma
wszystko”
Organizm człowieka funkcjonuje dzięki dostarczanej codziennie z pożywieniem
określonej porcji:
 energii,
 składników odżywczych,
 witamin.
Pożywienie musi zawierać co najmniej:
15 witamin,
10 aminokwasów,
15-20 pierwiastków mineralnych,
oraz 3 niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT).
Ponieważ produkty zbożowe, zwłaszcza pieczywo, odgrywają zasadniczą rolę
w żywieniu ludzi na całym świecie, powinny one być bardzo ważnym źródłem
wymienionych składników odżywczych.
Rys. 1. Model żywienia człowieka w formie tzw. piramidy zdrowia
(Gąsiorowski 2004).
Rys. 2. Dieta śródziemnomorska
(www.oldwayspt.org).
Zgodnie z ustaleniami jednej porcji produktów zbożowych
odpowiada:
 1 kromka chleba,
lub
 0,5 szklanki ugotowanych płatków, ryżu, makaronu,
lub
 30 g płatków typu „gotowe do spożycia”.
Statystyczny Polak zjada:
 rocznie ok. 100 kg pieczywa,
 dziennie ok. 250 g pieczywa czyli 5 kromek i 1 bułeczkę.
Ta porcja dostarcza organizmowi średnio 675 kcal (2821,5 kJ).
Całkowite zapotrzebowanie energetyczne młodego organizmu wynosi:
2100-2400 kcal (8778 – 10032 kJ)
Zatem średnia ilość spożywanego pieczywa pokrywa:
25-30% niezbędnej dziennej energii.
Kaloryczność pieczywa i jego skład chemiczny zależą
od rodzaju i wyciągu mąki użytej do wypieku.
Tab. 1. Chleb zwykły i bułki. Podstawowy skład chemiczny i
wartość energetyczna 100 g produktu rynkowego
Asortyment
Wilgotność
Tłuszcz
Białko
(N x 5,8)
Węglowodany
Błonnik
pokarmowy
Wydajność
energetyczna
kJ
kcal
Chleb chrupki (żytni)
6,4
2,8
10,2
64,5
14,1
1378,6
324
Chleb razowy żytni
43,8
1,2
6,3
39,9
7,9
831
196
Chleb żytni jasny
42,2
0,9
4,7
43,0
6,1
845
199
Chleb mieszany
jasny
40,5
1,2
6,5
47,0
7,6
959
226
Chleb pszenny jasny
36,2
1,8
8,3
49,6
3,2
1053
248
Chleb pszenny
razowy
43,4
1,2
6,7
41,5
5,9
865
204
Bułki pszenne
34,0
1,0
7,7
49,3
3,4
1007
237
Bułki razowe
34,0
1,4
7,8
46,2
10,6
971
229
Źródło: Mielcarz 2004
Przeciętni konsumenci preferują mąkę jasną i pieczywo
jasne, nad wysokowyciągowe, ciemne produkty zbożowe.
Tab. 2. Struktura produkcji pieczywa w Polsce
Rodzaj pieczywa
Udział w całej produkcji %
Pieczywo pszenne
25
Pieczywo żytnie
5
Pieczywo mieszane pszenno-żytnie (70/30)
60
Pieczywo mieszane żytnio-pszenne (50/50)
5
Pieczywo ciemne razowe pełnoziarniste
(pszenne i żytnie)
5
Źródło: Gąsiorowski 2004
Rys. 3. Zależność pomiędzy wyciągiem mąki, a względną zawartością
podstawowych składników przemiału ziarna żyta (przyjęto że w całym
ziarnie zawartość składników wynosi 100%) (Gąsiorowski 1996)
Chleb zawiera ponad 30 komponentów. Znajdują się w nim
wszystkie niezbędne składniki energetyczne, budulcowe i
regulujące, które spełniają następujące funkcje:
 białka służą jako materiał budulcowy dla naszego organizmu,
 węglowodany i tłuszcze są głównym źródłem energii,
 składniki mineralne spełniają wiele funkcji w budowie organizmu i
przebiegających w nim procesach przemiany materii,
 błonnik pokarmowy absorbuje z żywności substancje szkodliwe dla
zdrowia i przyczynia się do sprawniejszego wydalania resztek z
organizmu,
 witaminy są niezbędne do prawidłowej przemiany materii.
BIAŁKA
Krajowe gatunki pieczywa zawierają przeciętnie 4,5-8% białka w produkcie
rynkowym.
Spożycie pieczywa pozwala więc zaspokoić w około 20-25% dzienne
zapotrzebowanie na białko.
Pieczywo zawiera średnio około 33 aminokwasów egzogennych.
Aminokwasami ograniczającymi w białkach różnych zbóż są: lizyna,
arginina, tryptofan, izoleucyna oraz metionina.
Aminokwasy te limitują wykorzystanie białek pszenicy i żyta przez organizm
człowieka.
Chleb żytni jest uboższy w białko w porównaniu z chlebem
pszennym, ale białko to ma wyższą wartość biologiczną.
Wartość białek zbożowych układa się w następującym szeregu
(od najwyższej do najniższej):
owies > żyto > jęczmień > kukurydza > pszenica
Długi wypiek przyczynia się do obniżenia wartości biologicznej białek
zawartych w chlebie.
W czasie wypieku zachodzi reakcja chemiczna pomiędzy cukrami a
aminokwasami i powstają związki, których enzymy trawienne nie są w stanie
rozłożyć.
Dzięki tym związkom powstaje przyjemny aromat chleba, ale występują
wówczas straty lizyny i argininy, sięgające nawet 90%
WĘGLOWODANY
W zależności od rodzaju pieczywa węglowodany stanowią 40-50 g
w 100 g pieczywa.
Wśród węglowodanów dominuje skrobia.
2-4% stanowią niskocząsteczkowe cukry, wśród których dominuje sacharoza
Do węglowodanów należą także związki nieprzyswajalne lub słabo przyswajalne,
które obecnie określane są pojęciem błonnik pokarmowy lub włókno
pokarmowe.
3 do 20% skrobi nie jest hydrolizowane przez enzymy i przedostaje się
do okrężnicy (jelita grubego) w formie niestrawionej.
Skrobię oporną (ang. resistant starch, w skrócie RS) z fizjologicznego punktu
widzenia można rozpatrywać jako składnik błonnika pokarmowego.
Podobnie jak w przypadku błonnika, z bakteryjnego rozkładu skrobi w
okrężnicy powstają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe i ich pochodne,
przede wszystkim maślany, których brak prowadzi do atrofii (zaniku) błony
śluzowej, zakażeń i wielu innych chorób, jak np. wrzodziejące zapalenie czy
nawet nowotwory jelita grubego.
TŁUSZCZE
Ziarna pszenicy i żyta zawierają 1,5-2% tłuszczu, którego połowa mieści się
w bielmie, a druga połowa w zarodku.
W chlebie jest go mniej (1,0-1,8 g w 100 g produktu) jeśli receptura nie
przewiduje dodatku tłuszczu.
Mąka żytnia zawiera mniej tego składnika niż mąka pszenna.
Wartość tłuszczu w chlebie jest duża ponieważ przeważają w nim niezbędne
nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT).
Nie obciąża on przewodu pokarmowego a zapobiega zaleganiu pokarmu.
Zwiększanie zawartości tłuszczu w chlebie uważa się za niepożądane.
SKŁADNIKI MINERALNE
Muszą być stale uzupełniane z pożywieniem, ponieważ dorosły człowiek
wydala dziennie ok. 20-30 g tych związków.
W stosunku do dziennego zapotrzebowania pieczywo dostarcza:
 po ok. 20-30% - żelaza (Fe), miedzi (Cu), cynku (Zn) i magnezu (Mg)

oraz 60% manganu (Mn)
Straty tych pierwiastków podczas przetwórstwa kształtują się na poziomie
50-90%, np.:
 pszenna mąka razowa zawiera 1,8% tych składników,
 jasna mąka pszenna typu 500 tylko 0,5% popiołu
Fosfor w ziarnie zbóż kumulowany jest w ok. 50% w formie fitynianów
czyli soli kwasu fitynowego i w tej formie jest niedostępny dla organizmu.
W czasie fermentacji ciasta (zwłaszcza żytniego), a następnie podczas wypieku,
następuje hydroliza fitynianów pod wpływem naturalnego enzymu – fitazy –
zawartego w mące, dzięki czemu możemy wykorzystać fosfor i wapń
zatrzymany w tych związkach.
Przy spożyciu ok. 0,5 kg chleba dziennie dostarczamy do organizmu kilka lub
kilkanaście procent koniecznej ilości wapnia (Ca).
Ta sama porcja pokrywa zapotrzebowanie na fosfor (P) w ok. 50%.
BŁONNIK POKARMOWY
Aktualna definicja opracowana przez AACC brzmi:
„Błonnik pokarmowy stanowią części jadalne roślin lub węglowodany
nieskrobiowe, które są oporne na trawienie i wchłanianie przez człowieka
w jelicie cienkim i podlegają częściowej lub całkowitej fermentacji w jelicie
grubym. Błonnik obejmuje: polisacharydy, oligosacharydy, ligninę oraz roślinne
substancje towarzyszące. Błonnik przyczynia się do dobroczynnego
oddziaływania fizjologicznego, obniża poziom cholesterolu i glukozy we krwi”.
Dobroczynne działanie fizjologiczne błonnika polega na:
 wiązaniu wody, przez co zwiększa się objętość pożywienia, bez zwiększania
jego wartości energetycznej i zostaje zaspokojone uczucie głodu,
 uczestniczeniu w wymianie kationowej, dzięki czemu absorbuje z pożywienia i
zapobiega przyswajaniu różnych substancji szkodliwych dla zdrowia, takich
jak metale ciężkie (ołów, rtęć, kadm), czy środki ochrony roślin i ich metabolity,
 wiązaniu kwasów żółciowych i cholesterolu przez co pośrednio przyczynia się
do obniżania jego poziomu w surowicy krwi,
 przyspieszaniu ruchów perystaltycznych jelit, zapobiegając w ten sposób
zaparciom,
 oddziaływaniu na metabolizm drobnoustrojów w jelitach, szczególnie w
jelicie grubym (okrężnicy) i zapobieganiu powstawania w jelicie toksycznych
metabolitów bakterii.
Dietetycy zalecają spożywanie ok. 30-40g błonnika dziennie, przeciętnie
zjadamy w codziennej diecie tylko 15g.
Głównym źródłem błonnika w naszej diecie są produkty zbożowe,
dostarczające aż 57% dziennego spożycia tego składnika, a szczególnie
pieczywo ponieważ jest tanie i stanowi duży udział w naszym pożywieniu.
Ziarno pszenicy jest o ok. 20% uboższe w błonnik od ziarna żyta.
Produkty wytworzone z mąki całoziarnowej są najbogatsze w ten składnik.
Tab. 3. Zawartość błonnika pokarmowego w 100 g pieczywa
Rodzaj pieczywa
Frakcja
rozpuszczalna
błonnika [g]
Frakcja
nierozpuszczalna
błonnika [g]
Błonnik ogółem
[g]
Bułki
1,30
1,60
2,90
Chleb pszenny jasny
1,30
1,60
2,90
Chleb pszenny graham
1,30
5,10
6,40
Chleb pszenny razowy
1,60
4,90
6,70
Chleb chrupki żytni
4,60
10,00
14,60
Chleb pszenno-żytni
1,80
2,30
4,10
Chleb żytnio-pszenny
2,10
2,80
4,10
Chleb żytni (z mąki typ
1000)
2,20
3,30
5,50
Chleb żytni razowy
2,60
4,60
7,20
Źródło: Gąsiorowski 1996
Wyniki ostatnich badań dotyczące profilaktyki chorób nowotworowych
wykazały:
 w populacjach, które spożywają dużo produktów z całego ziarna
występowanie nowotworów okrężniczo – prostniczych oraz raka żołądka
jest istotnie mniejsze

częstotliwość występowania raka piersi i jelita grubego w Finlandii jest na
znacznie niższym poziomie niż w USA ponieważ błonnik spożywany przez
kobiety w Finlandii pochodził w znacznie większym stopniu ze zbóż,
głównie z ziarna żyta.
Za działanie przeciwnowotworowe odpowiedzialne są nie tylko nieskrobiowe
węglowodany, ale i inne składniki związane integralnie z błonnikiem, jak np.
związki polifenolowe czy lignany.
W wielu badaniach in vivo oraz in vitro wykazano, że lignany są czynnikami
przeciwnowotworowymi, ponieważ spożyte z pokarmem, wywierają w
organizmach ssaków, duży wpływ na metabolizm hormonów płciowych,
odpowiedzialnych za powstawanie i rozwój chorób nowotworowych.
Błonnik pokarmowy z ziaren roślin zbożowych zawiera znacznie więcej ligniny
niż błonnik z owoców i warzyw.
Udowodniono, że lignina wykazuje zdolność usuwania (zmiatania) wolnych
rodników.
Wolne rodniki są to cząsteczki, które mają niesparowany elektron i dlatego
charakteryzują się wielką reaktywnością chemiczną.
Głównym celem wolnych rodników są błony komórkowe, dlatego zmiatacze
wolnych rodników (m.in. lignina) ochraniają komórki błony śluzowej jelita,
zapobiegając mutacjom nowotworowym.
WITAMINY
Ziarna zbóż zawierają znaczne ilości witamin grupy B:
 witaminy B1 (tiaminy),
 witaminy B2 (ryboflawiny),
 witaminy PP (niacyny)
 witaminy E (tokoferolu)
W mąkach jasnych pozostaje zaledwie 20-30% witamin grupy B, jakie
pierwotnie zawierało ziarno.
Rys. 4. Zależność pomiędzy wyciągiem mąki, a zawartością wybranych
witamin w mące żytniej i pszennej (Mielcarz 2004)
W normalnych warunkach wypieku straty wit. B1 sięgają:
 w skórce do 70%,
 w miękiszu chleba razowego – do 25%
 w miękiszu chleba jasnego – do 19%.
Dzienna porcja razowego pszennego chleba, w ilości 500–600 g zabezpiecza:
 całkowicie zapotrzebowanie organizmu ludzkiego na witaminy B1 i PP
 oraz w ok. 50 % na witaminę B 2.
Tab. 4. Zawartość niektórych witamin grupy B i witaminy E
w 100 g pieczywa
B1 [μg]
B2 [μg]
Niacyna PP
[mg]
E [mg]
Bułki
98
34
1,10
0,39
Chleb pszenny jasny
86
60
0,85
0,05-2,20
Chleb pszenny graham
210
110
2,50
0,89
Chleb pszenny razowy
250
150
3,30
1,34
Chleb chrupki żytni
200
180
1,10
2,07
Chleb pszenno-żytni
140
73
1,20
1,99
Chleb żytnio-pszenny
170
79
0,96
2,06
Chleb żytni (z mąki typu
1000)
180
110
0,92
1,98
Chleb żytni razowy
180
150
0,56
2,40
Rodzaj pieczywa
Źródło Mielcarz 2004
Jakie pieczywo powinniśmy
spożywać?
W Instytucie Żywności i Żywienia zaproponowano następujący udział
poszczególnych grup pieczywa w całodziennej racji pokarmowej zdrowego
człowieka:

15% - ciemne (razowe) pieczywo pszenne lub żytnie

20% - jasne pieczywo pszenne

65% - mieszane pieczywo żytnio – pszenne lub jasne pieczywo żytnie.
Sugestia – zwiększyć udział mąki żytniej w produkcji pieczywa w Polsce.
Prawdziwe pieczywo razowe, zwłaszcza żytnie, zaliczane jest
do produktów prozdrowotnych, m in.
ze względu na niski indeks glikemiczny (około 50 %),
w odróżnieniu od pieczywa z mąki jasnej,
o indeksie glikemicznym w granicach 70-95 %.
Indeks gikemiczny (ang. glicemic index - GI)
szereguje produkty spożywcze wg bardzo ważnej cechy: jak
szybko po spożyciu danego produktu rośnie we krwi stężenie
cukru – glukozy.
Im wyższa jest wartość GI produktu,
tym szybszy wzrost poziomu glukozy we krwi
po jego spożyciu.
Reakcja organizmu po spożyciu produktów o wysokim GI:
 szybki wyrzut insuliny,
 szybki spadek poziomu cukru, ale nie do wartości wyjściowej,
lecz znacznie niższej, źle tolerowanej przez organizm,
 uczucie głodu i chęć jego zaspokojenia,
 niekontrolowane pojadanie,
 tworzenie się tłuszczów z dostarczonych węglowodanów i ich
odkładanie w organizmie, czyli tycie.
Dodatkowy atut – pieczywo żytnie może być produkowane bez
stosowania polepszaczy !
Jaki jest wpływ stosowanych
polepszaczy pieczywa na jego
walory żywieniowe i zdrowotne?
Zalety polepszaczy:
 oddziaływują na strukturotwórcze składniki ciasta (pszennego),
 skracają fermentację ciasta,
 umożliwiają uzyskanie pieczywa o ładnym wyglądzie i dużej objętości
końcowej,
 pośrednio wpływają na łaknienie i strawność pieczywa.
Wady polepszaczy:
 zawierają substancje chemiczne i enzymy,
 wprowadzają do organizmu substancje obce,
 poprzez możliwość kumulacji stanowią potencjalne zagrożenie zdrowotne
dla organizmu.
Chleb powinien zachować walor produktu naturalnego !
Polepszacze powinny być traktowane jako lekarstwo na okresowe niedomogi
organizacyjne i surowcowe, jak np.:

konieczność szybkiego wyprodukowania dodatkowych ilości pieczywa
szybką metodą jednofazową z zastosowaniem intensywnego mieszenia
(okresy przedświąteczne, awarie w pracy piekarni),

konieczność przerobu mąki o znacznie obniżonej wartości
wypiekowej.
Podczas fermentacji ciasta na chleb żytni bakterie kwasu mlekowego:
 wytwarzają kwasy organiczne (np. mlekowy i octowy) wpływające
korzystanie na smak i aromat
 wytwarzają substancje o charakterze antybakteryjnym i antypleśniowym,
które eliminują konieczność stosowania chemicznych konserwantów
 rozkładają mikotoksyny, odporne na obróbkę termiczną,
które są obecne w mące porażonej pleśniami i kumulują się w organizmie
 rozkładają fityniany zawarte w mące i uwalniają większość
mikro i makroelementów, które stają się dostępne dla organizmu ludzkiego
 zwiększają zawartość kwasu foliowego i witamin z grupy B w pieczywie
 zapobiegają zaparciom i hamują rozwój bakterii chorobotwórczych w jelicie
grubym
 opóźniają proces starzenia się pieczywa
Dlaczego musimy jeść chleb?
Mózg stanowi jedynie 2% masy naszego ciała, a zużywa:
 20% tlenu pochłanianego przez płuca,
 20% energii zawartej w spożywanej żywności,
 40% węglowodanów zawartych w pożywieniu.
W przeliczeniu na sacharozę mózg konsumuje w ciągu 1 godziny 1 kostkę
cukru. Wymaga stałego poziomu zawartości cukru we krwi
< 1 g/l (ok. 4,5 mmol/l).
Brak tlenu lub glukozy w ciągu 3 minut powoduje obumieranie neuronów.
Do odżywiania komórek nerwowych mózgu najbardziej odpowiednie są
węglowodany złożone, jak np. skrobia, która jest głównym składnikiem
mąki i chleba.
Z żywieniowego punktu widzenia, to właśnie chleb i inne produkty zbożowe są
najwłaściwsze dla rozwoju inteligencji, zwłaszcza, że oprócz wolno
przyswajalnej glukozy zawierają też podstawowe składniki niezbędne do
procesu trawienia polisacharydów, jak np. witaminę B1 (tiaminę).
W białkach pszenicy i innych zbóż, występuje ok. 40% kwasu glutaminowego
- aminokwasu zawartego w dużych ilościach w tkance mózgowej i pełniącego
ważną rolę w pracy mózgu.
Dzięki obecności kwasu glutaminowego i odpowiednich enzymów
(dehydrogenaza i amidaza kwasu glutaminowego), tkanka mózgowa może
zobojętniać działanie amoniaku, powstającego w znacznych ilościach w czasie
wzmożonej pracy mózgu.
Mózg bez śniadania z pieczywem lub innymi produktami zbożowymi, gorzej
pracuje, dlatego:
Chcesz być mądry – jedz chleb !
Jedzenie chleba nie powoduje otyłości, ponieważ:
 zmniejsza uczucie głodu,
 zmniejsza potrzebę jedzenia tłuszczu,
 nawet jasny chleb mieszany dostarcza więcej błonnika pokarmowego
niż owoce i warzywa.
Chleb jest więc sprzymierzeńcem w walce z nadwagą !
Rys. 5. Źródła i zawartość substancji balastowych w % w różnych
produktach żywnościowych
Pieczywo o zwiększonej wartości odżywczej lub dietetycznej – to pieczywo
specjalne.
Syntetyczne składniki wzbogacające: sole wapnia i żelaza, tiamina (B1),
ryboflawina (B2), a w niektórych przypadkach również witamina B6.
Naturalne surowce wzbogacające: mleko odtłuszczone w proszku, serwatka,
maślanka, drożdże spożywcze suszone, zarodki pszenne, preparaty sojowe,
nasiona roślin oleistych i tzw. pseudozboż (np. szarłatu – amarantusa),
produkty przemiału zbóż niechlebowych (np. owsa i jęczmienia) .
Przyczyny tzw. chorób cywilizacyjnych, obecnie chorób przewlekłych




niezakaźnych:
duże zanieczyszczenie środowiska w którym żyjemy,
bardzo intensywny i stresujący tryb życia,
złe nawyki żywieniowe,
mała aktywność fizyczna.
Należą do nich: choroby układu krążenia, nowotwory, cukrzyca i alergie.
W profilaktyce i leczeniu niektórych chorób stosuje się pieczywo specjalne
dietetyczne.
Chorym na cukrzycę – zaleca się chleb wysokobiałkowy (co najmniej 22%
białka w suchej masie) i o obniżonej wartości energetycznej co najmniej o 20%,
z dodatkiem glutenu pszennego, produktów mlecznych lub sojowych
koncentratów białkowych i surowców bogatych w błonnik np. otrąb owsianych,
o małym indeksie glikemicznym i dużej zawartości β-glukanów.
W leczeniu i zapobieganiu miażdżycy (arteriosklerozy) – polecany jest zwykły
chleb razowy, względnie pieczywo z dużym dodatkiem otrąb i nasion roślin
oleistych bogatych w NNKT.
Chorym na anemię – pieczywo wzbogacane w żelazo.
Chorym na chorobę trzewną (celiakię) - oferuje się pieczywo skrobiowe
(bezglutenowe) z normalną zawartością soli.
Chorym na mocznicę (uremię) – zaleca się pieczywo skrobiowe (bezglutenowe),
ale bez soli (niskosodowe).
Chorym na nadciśnienie tętnicze – proponuje się pieczywo niskosodowe. Mąki
zbożowe zawierają zaledwie 2-3 mg Na/100 g. Sól do chleba dodaje się nie
tylko ze względów smakowych, ale także jako wzmacniacz glutenu.
Chlorek sodu (NaCl) zastępuje się solami potasu, wapnia lub magnezu albo
stosując serwatkę zamiast wody. W celu poprawy smaku dodaje się przyprawy
np. kminek, anyż lub olejki eteryczne.
W przypadku otyłości – zalecany jest chleb razowy lub chleb
wysokobłonnikowy, produkowany z dużym udziałem otrąb pszennych.
W przypadku próchnicy zębów – polecany jest chleb razowy, szczególnie żytni,
który zawiera śladowe ilości fluoru przeciwdziałającego próchnicy.
PODSUMOWANIE
Chleb nasz powszedni oprócz funkcji żywieniowych może spełniać również
funkcje prozdrowotne. W dzisiejszych czasach, kiedy nauka o żywieniu
człowieka stała się samodzielną dziedziną, chleb stanowi ciągle podstawę
naszego wyżywienia i nie ma innego produktu żywnościowego, który mógłby
go zastąpić.
„Chleb … tak samo potrzebny jak słońce, co świeci…”
(Tadeusz Kubiak)
W ramach europejskiego projektu badawczego
90 na 100 respondentów odpowiedziało, że
uważa chleb za żywność specjalną, szczególnie ważną a nawet świętą.
Dziękuję za uwagę

similar documents