vroegdetectie psychose

Report
Voorstelling VDIP voor huisartsenkring 9/10/14
Eva Lanslots
Katrien De Lombaert
VDIP staat voor
Vroege
Detectie
&
Interventie
Psychiatrische (psychotische) stoornissen
Project gesubsidieerd door het Vlaams Agentschap Preventie als
bijzondere doelgroep binnen suïcidepreventie,
ingebed in CGG Brussel
Inhoud
• Psychose
• Belang en doel van vroegdetectie en
vroeginterventie
• Doelgroep
• Vroege detectie en interventie in de praktijk
• VDIP-werking
Psychose
Wat is psychose?
• https://www.youtube.com/watch?v=VU25jLSu6
lo&gl=BE
Wat is psychose?
• Cluster van symptomen
▫
▫
▫
▫
▫
stoornissen in de waarneming
stoornissen in het denken
stoornissen in handelen en gedrag
stoornissen in gevoelens
moeilijkheden op vlak van algemeen functioneren
• Zeer verschillend van persoon tot persoon
(afhankelijk van ontwikkelingsfase, cultuur,
religie, karakter, voorgeschiedenis…)
Oorzaken psychose
•
•
•
•
dé oorzaak ???
drugs, tumor, medicatie,…
dopamine (en andere neurotransmittors)
kwetsbaarheid-stress-model (draagkrachtdraaglast-balans / bio-psycho-sociaal)
• risicofactoren: druggebruik , migratie,
verstedelijking, trauma (recent, verleden)
zie balkmetafoor
Balkmetafoor
(PZ Heilig Hart Ieper, www.balkmetafoor.be)
Studeren
Innerlijke structuren
Sterktes en kwetsbaarheden
OMGEVING
FAMILIE
MATERIEEL
….
Continuüm psychotische aandoeningen
Afhankelijk van:
• Intensiteit
• Frequentie
• Effect op functioneren
• Last/lijden (cl of omgeving)
Continuüm ‘normale’ symptoomvariatie en pathologie
•
17,5% v/d algemene bevolking heeft 1 psychotische ervaring
30 % v/d adolescenten
•
8% heeft wel eens psychotische ervaringen
•
4% psychotische symptomen met lijdensdruk
•
3% psychotische stoornis
•
1% schizofrenie
(van Os, J. e.a. 2005, 2009)
Psychotisch symptoom
Kan kaderen binnen:
• Schizofrenie (+ functioneel verlies)
• Stemmingsstoornissen (stemmingscongruente
hallucinaties/wanen)
•
•
•
•
•
•
▫ Depressie
▫ Bipolaire stoornis
Persoonlijkheidsstoornis (BL, andere) (dynamiek)
Post-traumatische stress stoornis (herbelevingen)
Toxicomanie
Djinns? (niet noodzakelijk psychotisch, maar het kan)
Rouwreactie
Dubbeldiagnosen!
Belang en doel van vroege
detectie en interventie
Belang van vroegdetectie en interventie
• Meeste mensen met een psychotische stoornis niet in zorg of
te laat in zorg
Gedwongen opnames, traumatiserende procedures
Totaal isolement
• Fragmentatie van zorg en gebrek aan continuïteit in de zorg
Cliënten haken af, herval
• Incidentie schizofrenie: 15 à 20/100 000
 In NL Brussel
(ca. 360.000 inwoners): 53 à 72 !Urbanisatie, migratie/minderheidsgroepering!
Belang van vroegdetectie en interventie
• Herstel van psychose is slechter naarmate psychose langer duurde
voor behandeling begon (DOP) (Marshall, 2005).
• Eerste psychose: meestal adolescentie  belangrijke periode in
ontwikkeling met lange-termijn-gevolgen op bio-psycho-scoiaal
vlak (Mc Gorry, 2011)
• Mensen uit de hoog risico groepen hebben vaak nog ziekte-inzicht,
iets wat vaak verloren gaat bij psychose (van der Gaag, 2010).
Onderzoek wijst uit dat vroege en voortgezette behandeling
een betere prognose op korte, middellange en lange termijn
geeft (Wampers, De Hert, Peuskens, 2002) (meta-analyse van der Gaag et al., 2013).
Doelstellingen
Suïcidepreventie door impact van psychose biopsycho-sociaal te beperken
▫ beperken van transitie naar psychose
▫ verminderen van DOP (duur onbehandelde psychose)
Snel en toegankelijk een kwalitatief zorgpad
ontwikkelen voor mensen met een hoog risico op
psychose of met een eerste psychose
Dankzij vroeg-interventieprogramma’s daalden transitiepercentages
van 40-50% naar 12-25% (meta-analyse van der Gaag et al., 2013).
Suïcidepreventie
Prevalentie suïcide bij mensen met schizofrenie: 10% (Wampers, De Hert, Peuskens,
2002). (vgl depressie 5% -Europees congres suïcide ,Tallin sept ’14)
Een vroege behandeling is de beste suïcidepreventie!
Psychose-specifieke risicomomenten en –situaties
• uitgesproken psychotische symptomen – (bevelshallucinaties)
• beginnend herstel ! stigma, verlies, angst, schaamte, afwijzing,…
• hoog premorbide functioneren – hoog IQ (~ verlies / besef)
• chroniciteit met regelmatige terugval en hospitalisaties
• ontevredenheid met/ gebrek aan vertrouwen in behandeling
• overgangen in zorgtraject : 1° maand na ontslag!
• comorbiditeit met depressie
• comorbiditeit met middelengebruik
Paddy Powers, Dublin
Doelgroep
Doelgroep
• Leeftijd: 16 – 35
• Regio: Brussel – NL talig 
• Hulpvraag / lijden / ongerustheid bij cliënt of omgeving
• Symptomatologie: psychotisch symptoom
1. Eerste psychose
2. Ultrahoog Risico op Psychose
3. Andere psychiatrische problematiek
premorbide fase
prodromen
psychose
herval
Werkterrein VDIP
PSYCHOSE
NORMAAL
begin
eerste
psychose
herstel
herval
chronische fase
1) Eerste psychose
• (Acute fase)
• ‘Kritische fase’ = 3 à 5 jaar na eerste psychose
Casus ‘eerste psychose’
• vrouw 28 jaar
• verwijzer: werkgever (welzijsorganisatie) vermoeden psychose
• eerste contact binnen de week op het werk
• paranoïde wanen, bizar gedrag, djinns (psychotisch
beeld)  Moet zo snel mogelijk medicatie krijgen,
maar bang te veel te pushen en af te schrikken
• eerst: nadruk op vertrouwensrelatie, contact
• ingang zoeken: ‘papieren’, sociale assistent in CGG
• na voldoende vertrouwen overtuigen voor dokter
• opstart medicatie + psychosociale begeleiding
• nu: wankel evenwicht motivatie, maar voldoende
vangnet!
Casus ‘na eerste psychose’
• man, 23j, heroïne- en cannabisafhankelijkheid
• 3 jaar geleden psychotisch in het kader van
veelvuldig polydruggebruik, wil voorkomen dit ooit
opnieuw mee te maken
• in behandeling in verslavingszorg: contact
toegestaan, maar niet bereid tot samenwerking en
“enkel voor druggebruik, niet voor psychose”
• eerste inschatting huidige toestand: CAARMS
• afspraken voor opstellen SIGNALENPLAN
• toestemming ouders te contacteren voor indien zij
zich zorgen maken: dat zij ook VDIP kunnen bellen
• nog steeds laagfrequent telefonisch contact
Signalenplan
• Niet tijdens maar na de crisis
• Cliënt (en naasten en hulpverlener)
• Welke signalen wijzen op
▫ het gaat goed - het gaat minder goed - (dreigende) crisis
 Algemeen: dag/nachtritme, onrust, achterdochtig, terugtrekken
 Cliëntspecifiek: vb. niet meer met de auto willen rijden, (bepaalde)
voedingsmiddelen weigeren, meer theorieën en verbanden
opzoeken op computer…
• Wie onderneemt welke concrete stappen
▫ Hulpverlening: slaapmedicatie, afspraak psychiater,
(slaap)medicatie, meer gesprekken, opname in welke kliniek
▫ Algemeen: contact met x, in de natuur wandelen,…
2) Ultrahoog Risico op Psychose
(A. Yung, Melbourne)
OF prodromale fase
OF ‘at risk mental state’ ARMS (McGlashan, Amerika)
OF ‘hypopsychose’ (Larsen, Noorwegen)
OF ‘basic symptoms’ (Huber, Duitsland)
Klinische stadiëringsmodel (McGorry)
UHR
• Geringe positieve symptomen
‘lichte aanhoudende intensiteit’: ongewone gedachte-inhoud, lichte
achterdocht, grootheidsideeën, perceptuele veranderingen,
desorganisatie van praten
(min. 1x/week gedurende minstens 1 week) (intensiteit /besef)
• Kortdurende en beperkte tussentijds optredende
psychotische symptomen (BLIPS)
(spontaan herstel binnen de week) (duur)
• Familiale belasting / schizotypische trekken
+ significante daling in het functioneren
Transitiecijfers bij UHR
22% van de UHR groep wordt na 12 maanden psychotisch
36%
na 3 jaar.
(meta-analyse, Fusar-Poli, P., e.a. 2012)
Vgl. Algemene bevolking:
- Prevalentie schizofrenie: 1%
- Prevalentie psychose: 2-3%
- Prevalentie psychotic-like ervaringen: 8%
Het risico is dus sterk verhoogd. Blijft dat de meerderheid
niet psychotisch wordt. Een deel ontwikkelt geen
blijvende of andere (psychiatrische) problematiek.
Casus: UHR – eigen initiatief
-------- Orgineel bericht --------
Onderwerp: 1ste afspraak
Datum: 2014-03-16 21:04
Van: Frans
Aan: [email protected]
Beste,
Momenteel ga ik door een moeilijke periode en ben bewust dat het niet goed met me gaat.
Graag wil ik weten wat ik heb en wat ik eraan kan doen, heb namelijk verschillende symptomen van burnout, waarschijnlijk depressie, en misschien ook enkele van psychose.
Is het mogelijk om een afspraak te maken (liefst voormiddag’s) om een diagnose te stellen en passende
therapie mogelijkheden te bespreken?
Met dank,
Frans
• telefonisch contact
• gezien motivatie en regio verwezen voor instroom in CGG, deelwerking Oudergem
• telefonische opvolging met HV Oudergem
Casus: UHR – eigen initiatief
• jongen, 16j
• VDIP gevonden surfend op het net
• maakt zich zorgen rond effecten van
cannabisgebruik.
• i.t.t. vroeger nu ook hallucinaties en achterdocht
bij niet gebruiken
• telefonisch al psycho-educatie rond drugs,
gedachtestijlen, signalen
• gesprek: gezien regio verwezen
• telefonisch contact met HV Vilvoorde tot goede
start
3) Andere psychiatrische problematiek
• Stemmingstoornissen met psychotische
kenmerken
▫ Bipolaire stoornis
▫ Depressie met psychotische kenmerken
• Concept vroegdetectie en ‘at risk mental state’
+ cfr. transitiecijfers
• In de toekomst: uitbreiding doelgroepen?
Vroege detectie en interventie
in de praktijk
+ Checklist psychoserisico
+ Tips voor huisartsen en eerste lijn
+ Aanbod naar familieleden
Checklist Psychoserisico
(Prodromale verschijnselen)
(Naar French P., Morrison A.P. (2004) – zie ook www.vdip.be)
• Score 20 of meer
• Eén van de *** items
• Bezorgdheid
-> contacteer VDIP of CGG
Denk eraan dat waarschuwingssignalen
in de vroege fase van een psychose:
- vaak aspecifiek zijn
- subtiel kunnen zijn
- verborgen gehouden kunnen worden
- verward kunnen worden met normaal, maar sterk
uitgesproken pubergedrag (terugtrekking, conflict)
- vaak op een indirecte manier uitgedrukt worden:
fysieke symptomen, familiale, werkgerelateerde
problemen
Interesse voor verdieping op broodje seminarie of comunicatiedag
Jonge mensen met vroege voortekenen
van psychose
- trachten hulp te zoeken voor hun lijden
(vaak andere dan psychotische klachten)
- trachten anderen te vermijden
(achterdocht, schaamte,…)
MAAR MEESTAL
blijven ze VAAG over hun moeilijkheden of
ONTKENNEN ze dat ze problemen hebben
(en dat is eigen aan de psychose!)
Bij vermoeden van een psychose in
ontwikkeling
• Stel vragen
▫ vraag naar vage klachten, bezorgdheden,…
 CONCRETISEREN geeft info aan jou
wakkert besef aan bij cliënt
▫ vraag naar recente veranderingen in het functioneren (afgelopen
1 à 2 j)
▫ vraag aan belangrijke anderen of zij een verandering hebben
geobserveerd of een bezorgdheid hebben (met toestemming van
cliënt)
Bij vermoeden van een psychose in
ontwikkeling
• Maak een nieuwe afspraak
(monitor: houd contact, volg op)
• Motiveer voor een tweede opinie
- motiveer en faciliteer voor op puntstelling door VDIP/ CGG
- volg ook dit proces op (weinig ziekte-inzicht , achterdocht,
verminderd planmatig handelen)
Bij vermoeden van een psychose in
ontwikkeling
Focus op gemeenschappelijke behandeldoelen
• Niet (noodzakelijk): psychose of schizofrenie
• Wel:
▫
▫
▫
▫
▫
▫
▫
▫
▫
▫
Minder stress ervaren
Minder angst
Beter slapen
Beter concentreren
Diploma halen / werk behouden
Relaties (eenzaamheid, verlies vrienden, partnerrelatie, conflicten)
Hobby’s, vrije tijd
Anderen die zich moeien
Opname voorkomen
…
Hoe in gesprek gaan: contact
NIET (want staat contact in de weg)
• ga niet in ontkenning van de gedachten en overtuigingen
• probeer niet met argumenten, bewijsvoering cliënts
mening te veranderen
• niet dramatiseren, niet bagatelliseren (1 symptoom =/=
UHR =/= schizofrenie)
• geen strijd, welles/nietes
WEL (want contactbevorderend)
• dieper op een situatie ingaan, zonder eigen argumenten,
door open bevraging
Psychose in mensentaal
(J. Tielens, 2012)
• overmatige gevoeligheid / stress -> overspannen zijn
• veelheid van indrukken en meningen
• te veel gedachten in hoofd, erin vastlopen -> ‘overload’
• andere zintuiglijke belevingen -> geluiden, beelden
• angst / slaap / concentratieproblemen
• gevoel dat alles anders is, beladen met betekenis gericht op
jou, ‘weten en inzicht’
• veranderde tijds-en ruimtebeleving (de ring van Möbius)
Klachten van ouders
• Vaagheid
“Oké”, “met van alles bezig”, vs. kunnen concretiseren, vage uiteenzetting die tot
niets leidt,…
• Contrast zeggen – doen
“alles gaat goed” vs. allerlei signalen, “ermee bezig” vs. geen enkele actie
• Kamer
chaos, vreemd (vb afgeplakte stopcontacten, post-its)
• Ruzies
bespied, afgeluisterd, tegengewerkt,… worden
Klachten van ouders
• Slaap
(‘s nachts leven)
• Apathie
• Drugs (werkelijk of vermoeden) – spiritualiteit/filosofie
• Stress – life-events
• “niet pluis”-gevoel
Vergeet de familieleden niet
• Familie betrekken als partner in de zorg
(monitoring)
• Hen verwijzen voor informatie en ondersteuning
voor zichzelf
(doelstelling: dat zij de zorg kunnen volhouden)
▫ VDIP (informatie, avondreeks in groep)
▫ Similes (familievereniging)
▫ CAW (individuele ondersteuning)
• Heb oog voor (andere) kinderen in huis die hoogst
waarschijnlijk lijden onder de situatie
Casus: familieaanbod
•
•
•
•
•
•
•
•
vrouw, 21 jaar
psychose tijdens Erasmus project
door vader verwezen naar CGG dw West
individuele therapie
aanbod voor ouders: gesprek en info bij VDIP
aanbod FAMILIEREEKS PSYCHOSE
individueel gesprek voor broer
bij crisis: gezamenlijk gesprek met cliënt,
ouders, psychiater, psycholoog, VDIP
Familiereeks psychose
• Ouders, broers/zussen, volwassen kinderen, partners, andere
naastbetrokkenen
• 7 sessies
• Informatie, opdrachten en onderlinge uitwisseling van zorgen
en tips
• Thema’s:
▫
▫
▫
▫
▫
Symptomen ontstaan en hoe ermee omgaan
Vormen van hulpverlening
Psychose en druggebruik
Communicatie, omgaan met crisis, suïcidaliteit en agressie
Zelfzorg en grenzen
Ook mogelijk…
• Na psychotische crisis en diagnosestelling
• Gesprek met gezin, partner, zoon/dochter, …
▫
▫
▫
▫
▫
Hoe gaat het met elkeen?
Wat is er ons gezin overkomen?
Is er al informatie gegeven (en doorgedrongen)?
Hoe gaan we ons organiseren?
Vragen en bezorgdheden
 Komt het ooit terug goed?
 Erfelijkheid?
▫ Verdere ondersteuning nodig? In welke vorm?
Wanneer en hoe ingrijpen?
• Zie: tips voor huisartsen en eerste lijn
• Goed contact voorop
• Belangrijk dat er geen negatieve spiraal van stress en symptomen ontstaat
• Informatie: normaliseren en sensibiliseren: drugs, ritme, stress, contacten,
bezigheden, belangrijke signalen, dopamine,…
• Gemeenschappelijke behandeldoelen
• Monitor (“watch & wait”)
Mogelijkheid VDIP hierbij te betrekken!
Motiveren voor VDIP / CGG
• Stress en lange-termijneffecten
• Stilstaan bij de klachten
▫ aansluiten bij de eigen last
• Mogelijkheid dat het erger wordt, zelfs tot psychose
▫ niet dramatiseren – niet bagatelliseren
• Belang van goede inschatting
▫
om verergering tegen te gaan en psychose te vermijden
• Hoop geven
▫ eenvoudige maatregelen kunnen verschil maken voor een gewaarschuwd mens
• Tweede opinie door VDIP aanbieden
alleen of samen, op plaats die voor de persoon haalbaar is
VDIP-werking
VDIP: wat kan je verwachten
• VDIP doet TOELEIDING, geen BEHANDELING
• Hulpvragers/zoekers :
▫
Gemotiveerd voor (iets van) hulp
-> directe verwijzing naar CGG
• Zorgmijders:
▫
▫
Gebrekkig ziekte-inzicht (eigen aan het ziektebeeld)
Niet gemotiveerd
-> vraagt actieve, toenaderende benadering
-> VDIP
VDIP: wat kan je verwachten
Aanbod t.a.v. hulpverleners en verwijzers:
- Ondersteuning bij screening, begeleiding, verwijzing
- Vorming/ sensibilisering
- Bespreking van en samenwerking in cliëntsituaties
Aanbod t.a.v. cliënt en omgeving
-
Gesprek met cliënt of omgeving binnen de week
Assessment + bespreking
‘Watch & wait’
Verwijzing voor behandeling
Opvolgen zorgtraject
Informatie aan naasten, incl. groepsaanbod
Outreach: ook mogelijk bij de huisarts, cliënt thuis, ziekenhuis,…
Actieve outreachregio: NW-Brussel: Laken, Schaarbeek, Jette, Ganshoren,
Koekelberg, St-Jans-Molenbeek, Anderlecht, Brussel, St-Joost-ten-Node,
Peilers in de VDIP-werking
• Snel: eerste contact met cliënt of omgeving binnen de week
• Laagdrempelig: outreachend, gratis, SMS,…
• Flexibel: lagere of hogere frequentie naargelang de noden,
aangepast aan de ‘fase’ en de vraag
• Motiverend: door contact, psycho-educatie, assessment,
vraaggestuurd werken,…
• Actief benaderend indien nodig: ‘watch & wait’ bij
zorgmijders, herinneren aan afspraken, NOA’s blijvend
benaderen,…
Peilers in de VDIP-werking
• Context betrekken: familie, vrienden, hulpverlening
• Continu: oriënterings- en hulpverleningsproces opvolgen,
aandacht voor overgangen
• Langdurig: ook als het goed gaat
• Regelmatige inschatting suïciderisico
• Niet-stigmatiserend / normaliserend / hoopgevend
Casus: langdurige opvolging zorgtraject
• Turkse man, 20 jaar
• verwijzer: De Werklijn
• niet op intake wegens gedwongen opname PAAZ n.a.v. eerste psychose
(relig. wanen, agressie, somat. klachten), vermoeden van schizofrenie
• VDIP doet kennismaking op PAAZ
• VDIP doet mee tranfer naar PSC St-Alexius Elsene (i.f.v. contact- en
vertrouwensopbouw)
• cl verlaat PSC plots: wil geen HV en geen medicatie meer, wel nog VDIPcontact (wekelijks, in houba, thuis of elders).
• kennismakend gesprek met cl en ouders bij Turkse psychologe (thuis)
• periode van achteruitgang met weigering van medicatie en behandeling
• samen naar opname: 2 mislukte pogingen, één erg korte
• samen naar psychiater voor gedwongen procedure
• veelvuldige telefoons naar politie ifv opname
• overleg, telefonisch contact en bezoek in St-Alexius Grimbergen
• overleg, telefonisch contact en bezoek Nachtkliniek PSC Elsene
Concreet
• Leeftijd: 16-35 jaar
• Problematiek: psychotische symptomen: (UHR, EP, andere)
• Cliënt zelf, naastbetrokkenen, professionele zorgverleners
• Taal: Nederlands
▫ + ICB/tolk
• Prijs: gratis
• Bereikbaar: ma-vr , 9-17u ,0486 51 90 59
• Plaats: CGG Houba (Laken) of outreachend: thuis, arts, school, park,…
(NW-Bxl)
• Eerste contact binnen de week: samen haalbare strategie / introductie
bepalen
Andere verwijsmogelijkheden…
Similes (familievereniging)
016 24 42 01
www.similes.be
Uilenspiegel (patiëntenvereniging)
02 410 19 99
www.uilenspiegel.net
Kennis verdiepen?
• http://www.verlorenjaren.nl/
• De (on)draaglijke lichtheid van de preventie van
schizofrene psychose – Wampers, De Hert & Peuskens
(2002)
• In gesprek met psychose – Jules Tielens (2012)
(Nederlanse psychiater – bemoeizorg)
• Psychose beter begrijpen – Bea De Rouck (2012)
(ervaringen van families + informatie)
• Filosofie van de waanzin – Wouter Kusters (2014)
(filosoof –ervaringsdeskundige)
Contact
• Eva Lanslots
▫ [email protected]
• Katrien De Lombaert
▫ [email protected]
•
•
•
•
[email protected]
www.vdip.be
02 478 90 90 (CGG deelwerking Houba)
0486 519 059 (VDIP)

similar documents