Konflikty i problemy społeczne w otoczeniu planowanych inwestycji dr hab. inż. Janusz Mikuła.

Report
Konflikty i problemy społeczne
w otoczeniu planowanych
inwestycji
dr hab. inż. Janusz Mikuła
1
Przyczyny konfliktów społecznych
Podstawowe przyczyny konfliktów społecznych
wokół planowanych inwestycji można podzielić na
następujące grupy:

poczucie zagrożenia,

chęć zachowania środowiska naturalnego
w bezpośrednim otoczeniu miejsca
zamieszkania,

negatywne doświadczenia z istniejącymi
na danym terenie zakładami i wynikająca
stąd nieufność do potencjalnych inwestorów,
2




konflikt interesów w tym: obawa o utratę
wartości nieruchomości, ograniczenia w
dysponowaniu terenem,
chęć uzyskania dodatkowych korzyści od
potencjalnego inwestora,
próba wykorzystania problemu inwestycji do
innych celów np. walki politycznej w organach
samorządu terytorialnego,
arogancka postawa władz samorządowych nie
licząca się z opinią społeczną i lokalnymi
uwarunkowaniami.
3
Najczęściej potencjalne przyczyny konfliktów
nakładają się na siebie i wówczas rzeczywiste
przyczyny są trudne do zidentyfikowania a co za tym
idzie trudne do rozwiązania.
Pożywką dla rozwijającego się konfliktu społecznego
wokół planowanej inwestycji jest stan świadomości
ekologicznej lokalnego społeczeństwa na temat stanu
środowiska w miejscowości czy gminie oraz na temat
ekologicznej uciążliwości znajdujących się w tym
obszarze zakładów pracy.
4
W zależności od przyczyn konfliktu i typu inwestycji,
konflikt może dotyczyć:

osób bezpośrednio sąsiadujących z terenem
planowanej inwestycji,

określonych grup społecznych,

praktycznie całej społeczności miejscowości lub
gminy.
Z pozoru nawet najprostszy konflikt obejmujący bardzo
ograniczoną ilość stron, np. najbliższego sąsiada, może
przerodzić się w wielowątkowy konflikt obejmujący całą
lokalną społeczność. A przyczyna tego najczęściej tkwi w
nieprecyzyjnej lub złej informacji (albo jej braku) na
temat planowanej inwestycji i potencjalnych
zagrożeniach wynikających z jej realizacji.
5
Najszerszy zasięg i najostrzejsze formy przybierają
konflikty u podstaw których leżą jednocześnie poczucie
zagrożenia, konflikt interesów, próba wykorzystania
problemu inwestycji do innych celów np. walki
politycznej w organach samorządu terytorialnego,
arogancka postawa władz samorządowych nie licząca się
z opinią społeczną i lokalnymi uwarunkowaniami.
Dominujące przyczyny konfliktu są wówczas maskowane
mocno eksponowaną problematyką ochrony środowiska i
zdrowia ludzi. Rezultatem tego typu konfliktów
społecznych jest najczęściej całkowite fiasko planowanej
lokalizacji inwestycji oraz referendum gminne o
odwołanie rady gminy.
6
Kluczem w rozwiązywaniu tego typu konfliktów
społecznych jest ujawnienie faktycznych przyczyn
ich generowania.
Wyjątkowo trudne sytuacje powstają w przypadku,
gdy jakaś grupa społeczna nie godzi się na żadne
negocjacje i bez wskazania określonego interesu
społecznego, stoi na stanowisku radykalnej negacji
inwestycji. W konsekwencji doprowadza to do
bardzo silnego konfliktu społecznego, a w skrajnych
przypadkach do konfrontacji i użycia sił
porządkowych.
7
Konsultacje społeczne a prawo
W latach 90-tych, w warunkach krajowych formalnie
nie istniał dla żadnej kategorii oceny oddziaływania
na środowisko wymóg konsultowania ich z
przedstawicielami społeczeństwa. Elementy tych
konsultacji wprowadzone zostały do polskiego
ustawodawstwa dopiero ustawą z dnia 9.11.2000 r. o
dostępie do informacji o środowisku i jego ochronie
oraz o ocenach oddziaływania na środowisko.
8
Zgodnie z art.12 tej ustawy, każdy ma prawo składania uwag i
wniosków w postępowaniu, którego przedmiotem jest
- przyjęcie:

projektu koncepcji polityki przestrzennego
zagospodarowania kraju, projektów planów
zagospodarowania przestrzennego oraz projektów
strategii rozwoju regionalnego,

projektów polityk, strategii, planów lub programów
dotyczących przemysłu, energetyki, transportu,
telekomunikacji, gospodarki wodnej, gospodarki
odpadami, leśnictwa, rolnictwa, rybołówstwa, turystyki i
wykorzystywania terenu, których opracowywanie przez
centralne i wojewódzkie organy administracji publicznej
przewidziane jest w ustawach.
- wydanie decyzji w sprawie planowanego przedsięwzięcia
mogącego znacząco oddziaływać na środowisko.
9
Przed wydaniem decyzji wymagającej udziału
społeczeństwa organ administracji publicznej
właściwy do ich wydania wszczyna postępowanie
obejmujące:
1. podanie do publicznej wiadomości informacji o
zamieszczeniu w publicznie dostępnym wykazie
wniosku o wydanie decyzji oraz o możliwości
składania uwag i wniosków w terminie 21 dni od
daty podania do publicznej wiadomości,
wskazując jednocześnie miejsce ich składania,
2. może przeprowadzić rozprawę administracyjną
otwarta dla społeczeństwa,
3. rozpatruje zgłoszone uwagi i wnioski.
10
Podanie do publicznej wiadomości następuje w drodze
zamieszczenia informacji na tablicy ogłoszeń w siedzibie
organu właściwego w sprawie oraz poprzez obwieszczenia w
pobliżu miejsca planowanego przedsięwzięcia, a gdy siedziba
właściwego organu mieści się na terenie innej gminy niż
planowane przedsięwzięcie, podanie do publicznej
wiadomości następuje także przez ogłoszenie w prasie lub w
sposób zwyczajowo przyjęty w miejscowości lub
miejscowościach właściwych ze względu na przedmiot
ogłoszenia (miejsce lokalizacji inwestycji). Podanie do
publicznej wiadomości powinno nastąpić także przez
zamieszczenie informacji na stronie internetowej organu
właściwego do wydania decyzji, jeśli organ ten prowadzi taką
stronę.
11
Organizacje społeczne, które powołując się na
miejsce i przedmiot statutowych celów swego
działania zgłoszą chęć uczestniczenia w określonym
postępowaniu wymagającym udziału społecznego,
uczestniczą w nim na prawach strony.
Organizacji społecznej na postanowienie o odmowie
dopuszczenia do udziału w postępowaniu służy
zażalenie.
12
OOS a konflikty społeczne
Ocena oddziaływania na środowisko, jako system
wspomagania decyzji może dostarczyć informacji o
rzeczywistym znaczeniu konfliktów i przyczynić się do
uczynienia procesu podejmowania decyzji racjonalnym i
przejrzystym, tak dla przedstawicieli władzy jak i dla
społeczeństwa. Jeżeli istnieje konflikt i subiektywizm w ocenie
przedsięwzięcia, koniecznym jest wówczas w procesie
podejmowania decyzji udział stron zainteresowanych zarówno
w celu zebrania informacji niezbędnej dla podejmujących
decyzję, jak również w celu umożliwienia zainteresowanym
demokratycznej kontroli nad decyzją.
Tylko przez uczestnictwo zainteresowanych stron mogą
ujawnić się realne alternatywy, rzeczywiste wzajemne interesy
i parametry oceny stosowane przez poszczególne grupy
społeczne.
13
Metody OOŚ są najskuteczniejsze w warunkach
charakteryzujących się ogólną gotowością i
przyzwyczajeniem decydentów jak i zainteresowanych grup
(w tym inwestora) do rozmów przy jednym stole, po
przeanalizowaniu problemu, i mając na uwadze odmienne
punkty widzenia - do znalezienia rozwiązania możliwego do
zaakceptowania.
Tak więc OOŚ przeprowadzona z udziałem społecznym jest
metodą pozwalającą na zidentyfikowanie potencjalnych
konfliktów społecznych i ich wygaszenie przed podjęciem
pierwszej podstawowej decyzji administracyjnej - wzizt.
14
Wykonywanie OOŚ z udziałem społecznym było jak do tej
pory w warunkach krajowych dużą rzadkością, co wynikało z
faktu nie uznawania przez inwestora, że społeczność lokalna
dysponuje wystarczającymi siłami aby spowolnić lub
powstrzymać proces inwestycyjny.
Wykonawca OOŚ posiada wiele możliwości włączenia
społeczeństwa do procedury: od konsultacji nieformalnych,
opartych na prywatnych kontaktach członków zespołu
wykonawczego; poprzez zasięganie opinii o wstępnej wersji
raportu; do prowadzenia konsultacji formalnych.
15
Istnieje wiele praktycznych sposobów uzyskiwania i zbierania
opinii zainteresowanych stron:






organizowanie stałych punktów konsultacyjnych,
zbierających pisemne, telefoniczne i ustne opinie
mieszkańców na temat projektu,
organizowane zebrań otwartych dla wszystkich
zainteresowanych,
powoływanie komitetów doradczych i powoływanie do
nich osób cieszących się autorytetem społeczności lokalnej,
przeprowadzanie rozmów i wywiadów z zainteresowanymi
osobami,
przeprowadzanie anonimowej ankiety,
udostępnianie wstępnej wersji raportu do zaopiniowania i
przedstawienia komentarzy.
16
Wymienione wyżej metody, aby były efektywne, wymagają
jednak dostarczenia społeczeństwu podstawowej porcji
wiedzy na temat inwestycji, najlepiej w postaci zwięzłych,
ilustrowanych, napisanych językiem niespecjalistycznych
materiałów informacyjnych. Należy zapewnić także reakcję na
przedstawione opinie i obawy, muszą one zostać
uwzględnione przez osoby piszące raport końcowy z
procedury OOŚ.
Najbardziej efektywną jednak metodą konsultacji społecznych
jest bezpośredni udział przedstawicieli społeczeństwa w
procesie wykonywania oceny oddziaływania na środowisko.
17
Jak powinna być przeprowadzona ocena oddziaływania na
środowisko z udziałem społecznym?
Pierwszym krokiem jest ustalenie wszystkich potencjalnych
zainteresowanych. Mogą to być bezpośredni i dalsi sąsiedzi
projektowanej inwestycji, organizacje gospodarcze, kulturalne
i ekologiczne, rada sołectwa lub dzielnicy itp. Cenne jest
zapewnienie możliwości udziału w procesie OOŚ
organizacjom pozarządowym, zwłaszcza proekologicznym.
Udział organizacji pozarządowych zapewnia:

dotarcie do rozproszonych grup społecznych i odległych
obszarów,

pomoc w zrozumieniu przez społeczeństwo decyzji
podejmowanych przez organy administracji publicznej,
18




inspirowanie lokalnej ludności do udziału w procesie
OOŚ oraz stanowienie jej reprezentacji,
przekazywanie informacji o nastrojach społecznych i
stopniu akceptacji rozpatrywanych projektów,
niskie koszty opiniowania oceny przez organizacje i ich
specjalistów,
dostrzeganie lokalnych potrzeb wykorzystywania
istniejących zasobów.
19
Do wszystkich zidentyfikowanych osób i grup rozsyłamy
zawiadomienie o pierwszym spotkaniu zawierające
zaproszenie do konsultacji w ramach wykonywanej oceny
oddziaływania na środowisko, zwięzłą informacje o
planowanym przedsięwzięciu inwestycyjnym, o składzie
zespołu który będzie wykonywał OOŚ, proponowany zakres
OOŚ z prośbą o jego przeanalizowanie i przedstawienie do
niego ewentualnych propozycji.
Do każdej z grup zwracamy się z prośbą o wyznaczenie
jednego lub dwóch przedstawicieli, którzy będą
reprezentowali daną grupę.
20
Pierwsze spotkanie z zainteresowanymi poświęcone powinno
być ogólnemu przedstawieniu zamierzeń inwestycyjnych,
omówieniu uwarunkowań prawnych procesu inwestycyjnego,
uprawnień stron i obywateli w procedurze administracyjnej
związanej z wydawaniem decyzji wzizt oraz dyskusji nad
zakresem przeprowadzenia oceny.
Omówione powinny zostać wszystkie kwestie organizacyjne
związane z prowadzonymi w ramach OOS konsultacjami,
harmonogram i zakres spotkań, zasady prowadzenia dyskusji
i przedstawiania stanowisk.
Każde spotkanie winno być protokołowane. Protokół ze
spotkania winien być rozsyłany do uczestników spotkania
przed każdym kolejnym spotkaniem.
21
Jeżeli jest to możliwe należy uzgodnić, że całość procedury
konsultacyjnej zostanie zakończona spisaniem protokołu
zbieżności lub rozbieżności, który zostanie parafowany przez
wszystkich uczestników konsultacji.
Należy poinformować uczestników konsultacji, że opis
konsultacji, protokoły z posiedzeń oraz protokół końcowy będą
stanowiły integralną część raportu z oceny oddziaływania na
środowisko.
Każde następne spotkanie konsultacyjne poświęcone powinno
być poszczególnym zagadnieniom opracowywanym przez zespół
wykonujący OOŚ.
22
Eksperci opracowujący poszczególne zagadnienia w ocenie
winni w sposób przystępny i popularny omówić zakres
prawny, metodologiczny i techniczny, przedstawić wyniki
swoich analiz.
Następnie wysłuchać pytań i uwag i na wszystkie
odpowiedzieć wyczerpująco, ustosunkować się do
ewentualnych zarzutów, starając się rozwiać ewentualne
obawy.
Podstawą w tego typu dyskusjach jest unikanie ze strony
ekspertów zachowań mentorskich, duża otwartość,
wyrozumiałość i uprzejmość w stosunku do partnerów
społecznych.
23
W protokołach ze spotkań muszą znaleźć odzwierciedlenie
wszystkie uwagi i wnioski składane przez partnerów
społecznych oraz konkluzje z dyskusji nad ich przyjęciem lub
odrzuceniem. Dyskusje nad wnioskami należy prowadzić tak
aby z niektórych, nierealnych lub nie mających uzasadnienia
składający je wycofywali się sami.
Przedostatnie spotkanie poświęcone powinno być
podsumowaniu prac i analizie proponowanych wniosków
końcowych z oceny. Należy dążyć do tego, by wnioski
końcowe z oceny były tworzone przy aktywnej współpracy z
partnerami społecznymi biorącymi udział w spotkaniach. Po
tym spotkaniu należy przewidzieć odpowiedni czas na to by
przedstawiciele grup społecznych skonsultowali wypracowane
wspólnie z zespołem eksperckim wnioski z grupami które
reprezentują.
24
Ostatnie spotkanie poświęcone winno być przyjęciu
wniosków końcowych i sporządzeniu protokołu zbieżności
lub rozbieżności, który zostanie zaparafowany przez
wszystkich uczestników spotkań.
Ostatnim elementem tak prowadzonej procedury konsultacji
społecznych winno być precyzyjne wyjaśnienie trybu
postępowania administracyjnego zmierzającego do wydania
decyzji wzizt oraz możliwości składania uwag i wniosków w
tej procedurze, a także trybu odwoławczego od decyzji
administracyjnych.
Przedstawiona powyżej procedura nie angażuje
przedstawicieli administracji samorządowej, jednak wskazane
jest by brali oni w niej udział na zasadach obserwatorów.
25
Mediacja
Jeżeli jednak mamy już do czynienia z konfliktem społecznym
wywołanym planowaną inwestycją należy wówczas podjąć
mediacje.
Mediacja to procedura, w której strony sporu dobrowolnie
uczestniczą w celu wspólnego ujawnienia różniących ich
celów, interesów i poglądów oraz osiągnięcia zgody. Mediacje
prowadzone są przez uzgodnionego przez strony konfliktu
mediatora, którego rola polega na umiejętności pomocy
stronom w osiągnięciu zgody. Mediacja kończy się, gdy strony
sporu osiągną akceptowane przez wszystkich realne
rozwiązanie.
26
Podstawami skutecznie prowadzonych mediacji są:

dobrowolność uczestnictwa w procesie mediacji,

wspólna debata nad różnicami,

zakaz narzucania porozumienia przez mediatora,
 wymóg konsensusu,

konieczność technicznej, finansowej i politycznej
wykonalności przyjętego rozwiązania.
Skuteczna mediacja wymaga spełnienia licznych warunków
wstępnych:
 Wszyscy zainteresowani, a przede wszystkim główne
strony sporu, muszą mieć przekonanie, że negocjacje
doprowadzą do zadawalającego ich rezultatu oraz, że
taka forma dojścia do porozumienia jest dla nich
bardziej korzystna niż tradycyjna procedura formalnoprawna.
27



Wszyscy potencjalni uczestnicy muszą być przygotowani
do negocjacji. Technika porozumiewania się stron musi
być jednomyślnie uzgodniona.
Do przeprowadzenia prac przygotowawczych należy
wyznaczyć osobę cieszącą się ogólnym zaufaniem. Aby
zapewnić przepływ informacji między stronami i bieżące
załatwianie spraw organizacyjnych mediator musi
dysponować odpowiednim zapleczem organizacyjnotechnicznym.
Należy ustalić kto będzie ponosił koszty prowadzenia
negocjacji. Proponowany sposób finansowania nie
powinien faworyzować jakiegoś konkretnego
rozwiązania, a wszelkie wątpliwości w tym zakresie
musza być wyjaśnione.
28




Uczestniczące w procedurze grupy osób i instytucje
muszą wyznaczyć swoich przedstawicieli (najlepiej
stałych), którzy będą reprezentowali ich interesy
podczas negocjacji.
Należy najdokładniej jak to możliwe określić relacje
między mediacją a obowiązującą w danym przypadku
procedurą formalną.
Należy ustalić zasady kontaktowania się z
dziennikarzami i opinią publiczną w trakcie negocjacji.
Potencjalni uczestnicy negocjacji muszą się z góry
zgodzić na stosowanie przez mediatora uzgodnionej
procedury.
29
W mediacjach należy wyróżnić dwa zasadnicze etapy, po
pierwsze faktyczne i precyzyjne zidentyfikowanie pól
konfliktowych i rzeczywistych interesów poszczególnych
grup oraz drugi etap wypracowane kompromisów w
zidentyfikowanych polach konfliktowych.
Należy wyraźnie podkreślić, że bez prawidłowej identyfikacji
pól konfliktowych nie ma możliwości rozwiązania konfliktu, a
dalsza część procesu mediacji staje się tylko grą pozorów.
30

similar documents