FILOZOFIA NOWO*YTNA XVI

Report
WCZESNA
FILOZOFIA
NOWOŻYTNA
XV-XVII wiek
HISTORIA ETYKI (HISTORIA FILOZOFII)
Baruch (Benedykt) Spinoza
1632-1677
Główne dzieło:
Etyka w porządku geometrycznym
dowiedziona, 1677
• Bóg=Natura/Przyroda
• istnieje sama z siebie nieskończona,
jedyna substancja (nie ma aktu
stworzenia),
• która ma nieskończoną liczbę atrybutów
(a pośród nich rozciągłość i myślenie) i
wszystkie
• nieskończoną liczbę modi (modyfikacji
atrybutów=jednostkowych
przedmiotów)
SUBSTANCJA, ATRYBUT, MODUS W UJĘCIU BENEDYKTA SPINOZY
oprac. M. Kuniński na podstawie: G.H.R. Parkinson Being and Knowledge in Spinoza w: Spinoza on Knowing, Being, and Freedom, ed. by J.G. van der
Bend, Assen 1974, s.24-40.
Aksjomat II
To, co nie może być pojęte przez coś innego, winno być pojęte samo przez siebie.
jest pojmowane samo przez siebie
nie jest pojmowane samo przez siebie
SUBSTANCJA
Aksjomat I
Wszystko, co jest, albo jest
samo w sobie, albo w czymś
innym.
istnieje
samo w
sobie
Df. III
Przez substancję rozumiem to, co istnieje
(est) samo w sobie i pojmowane jest samo
przez siebie, czyli to, czego pojęcie nie
wymaga pojęcia innej rzeczy, za pomocą
którego musiałoby być utworzone.
ATRYBUT
nie istnieje
samo w
sobie
Df. IV
Przez atrybut rozumiem to, co rozum
poznaje z substancji (de substantia) jako
stanowiące jej istotę.
Ø
MODUS
Df. V
Przez modus rozumiem pobudzenia
substancji, czyli to, co jest w czymś
innym, przez co też jest pojmowane.
SUBSTANCJA
Df. III
Przez substancję rozumiem to, co istnieje (est)
samo w sobie i pojmowane jest samo przez
siebie, czyli to, czego pojęcie nie wymaga
pojęcia innej rzeczy, za pomocą którego
musiałoby być utworzone.
ATRYBUT
Df. IV
Przez atrybut rozumiem to, co rozum poznaje z
substancji (de substantia) jako stanowiące jej
istotę.
MODUS
Df. V
Przez modus rozumiem pobudzenia substancji,
czyli to, co jest w czymś innym, przez co też jest
pojmowane
Pomiędzy nieskończoną substancją i
skończonymi modi istnieją nieskończone i
wieczne modi bezpośrednie i pośrednie.
Natura naturans – Bóg/Przyroda ujmowany/a
jako substancja nieskończona o boskich
atrybutach i nieskończonych modi.
Natura naturata - Bóg/Przyroda ujmowany/a
jako jako substancja nieskończona o boskich
atrybutach z perspektywy modi skończonych.
nieskończone i wieczne modi
bezpośrednie
pośrednie
nieskończony i wieczny modus nieskończony i wieczny modus
Boga/Przyrody
Boga/Przyrody
ze względu na atrybut rozciągłości
ruch i spoczynek
stała proporcja ruchu i
spoczynku
stała ilość energii
system ciał lub układ
przestrzenny
indywiduum jako całość
ciała złożone – cząstki
twarz wszechświata (facies
totius universi)
ze względu na atrybut myślenia
absolutnie nieskończony
ogólny system umysłów
intelekt
Modi nieskończone i skończone
Modus nieskończony atrybutu rozciągłości
stosuje się do wszystkich modi skończonych
tego atrybutu. Modus nieskończony to
prawo(a) ruchu (spoczynku). Ponieważ każdy
modus skończony atrybutu rozciągłości (rzecz
poszczególna) jest w ruchu lub w spoczynku, to
podlega prawu ruchu lub spoczynku.
Modus nieskończony atrybutu myślenia stosuje
się do wszystkich modi skończonych tego
atrybutu. Modus nieskończony to prawo (a)
myślenia (logiki, ewent. psychologii). Każdy
modus skończony atrybutu myślenia (idea)
nzajideje się nieskończonym rozumie/umyśle
podlega prawom myślenia (logiki, psychologii)
„Rzeczy poszczególne nie są niczym
innym, jak pobudzeniami atrybutów
Boga, czyli modi, przez które
wyrażone są atrybuty Boga w ściśle
określony sposób.” (Etyka, Cz.I, T.XXV,
Dodatek)
Rzeczy poszczególne są skończonymi modi
substancji. Ze względu na wiedzę tylko o dwóch
atrybutach każda rzecz jest poznawana jako
skończony modus atrybutu rozciągłości a z
drugiej strony jako skończony modus atrybutu
myślenia.
Skończone modi atrybutu rozciągłości to ciała, np.
ciało człowieka, zwierzęcia, materiały tworzące
budynek, materiał drzewa, itp.
Skończone modi atrybutu myślenia to idee, np.
idea ciała człowieka, idea ciała zwierzęcia, idea
materiałów tworzących budynek, idea materiału
drzewa, itp.
W przypadku ludzi idea ciała człowieka to umysł.
Zatem człowiek poszczególny to ciało i umysł w
zależności od sposobu postrzegania.
Metafizyka, teoria poznania,
psychologia i etyka mają postać
teorii dedukcyjnej z definicjami,
aksjomatami i dowodzonymi
twierdzeniami.
Poziomy wiedzy
• scientia intuitiva:
1. analityczne poznanie rzeczy prze definicje
2. kontemplacja intelektualna: ujęcie całego
systemu Boga/Natury – widzenie
poszczególnych rzeczy w ich związku z
Bogiem/Naturą.
• ratio: wiedza naukowa pojęciowa (notiones
communes)
• opinio, imaginatio: doświadczenie niejasne,
wiedza praktyczna, wiedza zasłyszana.
Psychologia i etyka
Ludzie podlegają tym samym prawom i
uwarunkowaniom jak wszystko inne.
Dusza i ciało to jedna i ta sama rzecz
rozpatrywana z punktu widzenia różnych
atrybutów.
Opisy w języku duszy i ciał są różne.
Monizm ontologiczny.
Dualizm językowo-pojęciowy.
Aspekt eksternalistyczny związku duszy i ciała.
„/…/ ludzie z tej jedynie przyczyny uważają się za
wolnych, że są świadomi swych działań, a nie znają
przyczyn, które ich [do tego] determinują.” (Etyka,
cz. III, TII, Przypis)
Umysł jako modus skończony jest w swym
istnieniu i działaniu zdeterminowany przez inne
modi skończone. Umysł a wiec i wola są częścią
natury.
Conatus – dążenie, moc
„Każda rzecz, o ile jest sama w sobie, usiłuje
pozostawać w swym istnieniu (in suo esse
persevere).” (Etyka, Cz. III, TVI)
„Dążność [moc] każdej rzeczy do pozostawania
w swym istnieniu nie jest niczym innym, jak
aktualną istotą samej tej rzeczy.” (Etyka, Cz. III,
TVI)
Afekty
Afekty bierne, czyli namiętności (uczucia) są
rezultatem działania przyczyn zewnętrznych.
(eksternalizm)
Afekty
pierwotne:
radość/przyjemność,
smutek/przykrość, pożądanie.
Pozostałe afekty to połączenie jednego lub więcej
afektów pierwotnych z ich świadomością.
Dążność (conatus),
gdy dotyczy samej duszy, nazywa się wolą
(voluntas),
gdy dotyczy duszy i ciała nazywa się popędem
(appetitus).
Świadomośc popędu nadaje mu charakter
pożądania (cupiditas).
(Etyka, Cz.III, TIX, Przypis)
Podobnie jak scholastycy Spinoza
utożsamia rzeczywistość z doskonałością.
„Przez rzeczywistość i doskonałość
rozumiem to samo.” .(Etyka, Cz.II, Def. VI)
Dusza może podlegać wielu zmianom i
może przechodzić do większej lub
mniejszej doskonałości (rzeczywistości).
Te stany bierne to afekty:
radości i smutku.
Radość (laetitia) – stan bierny, dzięki
któremu dusza przechodzi do większej
doskonałości.
Smutek (tristitia) - stan bierny, dzięki
któremu dusza przechodzi do mniejszej
doskonałości.
Przyjemność (titillatio) lub wesołość
(hilaritas)– uczucie radości rozciągające się
na duszę i ciało.
Przykrość (dolor) lub melancholia
(melancholia) - uczucie smutku
rozciągające się na duszę i ciało.
Przyjemność i przykrość zachodzą w człowieku,
wtedy, gdy jedna jego część jest pobudzona
bardziej niż inne. (Harmonia zaburzona.)
Wesołość i melancholia zachodzą w człowieku,
wtedy, gdy wszystkie części są pobudzone w
równie mierze. (Harmonia utrzymująca się.)
(Etyka, Cz.III, TXI, Przypis)
„Człowiek poddający się afektom, nie jest
panem siebie, lecz włada nim los, w którego
władzy znajduje się człowiek do tego stopnia,
że często, chociaż widzi to, co dla niego jest
lepsze, zmuszony jest obrać gorsze.” (Etyka, Cz.
IV, Przedmowa; Owidiusz, Metamorfozy, VII.
20/21)
Możliwości człowieka uwolnienia się od
zmiennych namiętności są ograniczone. Umysł
jest bowiem częścią Natury/Przyrody
i
pozostaje pod wpływem nieskończonej liczby
modi.
Afektów nie może powstrzymać
rozum, a jedynie mocniejsze
afekty.
Umysł może tworzyć adekwatne idee swoich
afektów. Tworząc zaś adekwatne idee namiętności
(idei nieadekwatnych) powoduje ich zanik.
Adekwatne idee ukazują rzeczy jako konieczne
raczej niż przypadkowe.
Wpływ jakiejś rzeczy na umysł jest osłabiony, jeśli
jest rozumiany jako konieczny.
Wyzwolenie polega na zdobyciu wiedzy,
która czyni umysł mniej podatnym na
działanie
czynników
zewnętrznych.
(internalizm)
Radość – afekt, dzięki któremu umysł osiąga
większą doskonałość (zwiększa swą moc
(conatus)).
Smutek - afekt, dzięki któremu umysł osiąga
mniejszą doskonałość (zmniejsza swą moc
(conatus)).
Pożądanie – dążenie do pozostawania w
istnieniu, o ile umysł jest tego świadomy.
W Przedmowie do Cz. IV Etyki Spinoza okresla
dobro i zło jako modi myślenia, czyli pojęcia
wytwarzane przez porównywanie rzeczy
między sobą.
„Dobro” i „zło” to wyrazy, które nie oznaczają
niczego pozytywnego w rzeczach samych w
sobie, lecz odnoszą się do relacji między ludźmi
i rzeczami.
Wpływ Tomasza Hobbesa. Podobnie będzie widział
problem terminów preskryptywnych (ocennych)
Dawid Hume w XVIII wieku
W konsekwencji ta sama rzecz może być
dobra dla jednych , zła dla drugich, a
obojętna dla jeszcze innych.
Uczucia decydują o tym, co uważa się za
dobre lub złe.
Wpływ T. Hobbesa i zapowiedź emotywizmu D.
Hume’a.
„/…/ nie pożądamy czegoś dlatego, że
uważamy to za dobre, lecz przeciwnie
nazywamy dobrym to, czego pożądamy, , a
zatem nazywamy złym to, do czego żywimy
odrazę.” (Etyka, Cz.III, TXXXIX, Przypis)
Dobro – „wszelkiego rodzaju radość, a
nadto wszystko , co ją sprowadza, w
szczególności zaś to, co zaspokaja
jakąkolwiek tęsknotę.”
Zło – „wszelkiego rodzaju smutek, w
szczególności zaś to, co udaremnia
zaspokojenie tęsknoty.”
(Etyka, Cz.III, TXXXIX, Przypis)
Spinoza wprowadza jednak probierz,
który terminom „dobro” i „zło” nadaje
pewne zobiektywizowane znaczenie.
Można bowiem przyjąć pewna ideę
człowieka, która stanowiłaby wzór
ludzkiej natury, na który „należałoby się
zapatrywać” – dążyć do niego.
Wówczas dobrem będzie to, co jest
„środkiem do coraz większego zbliżania
się do wzoru natury ludzkiej, który
stawiamy przed sobą.”
Złem natomiast będzie „to, o czym wiemy
z pewnością, że nam przeszkadza w
upodobnieniu się do tego wzorca.”

similar documents