Komunikacja niewerbalna

Report
Komunikacja
niewerbalna – skrót
Bernadeta Niesporek-Szamburska
Znaczenie komunikacji niewerbalnej
Komunikaty niewerbalne są nadawane i odbierane najczęściej na
poziomie nieświadomym, jednak mogą być również nadawane i
odbierane świadomie (tak jak większość gestów – emblematów czy
wiele wyrazów mimicznych).
Z badań wynika, że komunikacja niewerbalna może odgrywać
większą rolę niż komunikacja werbalna (przekazuje 55%
znaczenia).
Istnieją co najmniej dwa źródła zróżnicowania przekazów
niewerbalnych – normy kulturowe i indywidualne
doświadczenia człowieka.
Komponenty komunikacji niewerbalnej
Na komunikację niewerbalną składają się:
o
o
o
o
czynniki społeczno-personalne (wygląd zewnętrzny,
zapach, status społeczny (prezencja, efekt pierwszego
wrażenia) (1.),
komunikacja proksemiczna (kontakt dotykowy,
zachowanie przestrzenne, dystans, aranżacja przestrzeni,
postawa osób względem siebie, postawa ciała) (2.),
komunikacja kinezyjna (niewerbalne aspekty mowy,
gestykulacja i inne ruchy ciała) (3),
mimika (wyraz twarzy); czynniki mimiczne: kontakt
wzrokowy – oczy, brwi i czoło; uszy i nos (4).
Pochodzenie…
Niektóre środki wyrazu KN są dziedzictwem
prapoczątków ludzkości, jak np. śmiech.
[Analiza śmiechu jest tak trudna, jak analiza perfum, gdyż
zawartych jest w nim tak wiele ingrediencji pochodzących
z różnych uczuć – Erhard Thiel].
A jednak:
Język ciała jest jedynym językiem
uniwersalnym, który znają i stosują ludzie na całym
świecie. Podobnie jak w innych językach występują w nim
odmienne „dialekty”. Ogólna struktura języka pozostaje
jednakowa, więc osoba niewprawiona może przeoczyć
pojawiające się w „dialektach” różnice. A one stanowią
największe niebezpieczeństwo w kontaktach z
obcokrajowcami. Czy należy się ich obawiać?
Różnice kulturowe w mowie ciała…
Załóżmy, że chcemy pokazać palcami liczbę dwa.
Z pozoru – proste zadanie.
Jeżeli użyjemy w tym celu kciuka i palca wskazującego,
poważnie obrazimy Japończyka.
Z kolei palec wskazujący i środkowy będzie obraźliwy dla Greka,
gdy odwrócimy do niego wnętrze dłoni oraz
dla Brytyjczyka, Australijczyka, Nowozelandczyka i
Maltańczyka, gdy pokażemy rozmówcy dłoń odwróconą
grzbietem.
Podobnie, wykonanie gestu kciuka wyciągniętego w górę,
powszechnie oznaczającego OK, w Australii może mieć
nieprzyjemne konsekwencje.
W Japonii może on nas z kolei narazić na dodatkowe koszty,
gdyż zamiast jednego piwa, zamówimy pięć.
Wrodzona i nabywana mowa ciała
Wrodzona
Niemowlę doskonale sygnalizuje swoje potrzeby oraz wyraża
uczucia, np.:
- gdy jest głodne, ssie palec.
- gdy chce się bawić, ma szeroko otwarte oczy, patrzy uważnie,
rusza nóżkami.
- gdy jest mu niewygodnie, popłakuje, wierci się i wygina.
Umiejętności nabywane:
- nauka przebiegająca za pomocą zmysłów: wzroku, słuchu,
dotyku, węchu i smaku. Dzięki nim rozpoznajemy sposoby
komunikacji w najbliższym otoczeniu i środowisku.
- dzięki neuronom lustrzanym: przez obserwację bliskiego
środowiska dowiadujemy się z mimiki twarzy, co to jest radość,
złość, miłość, rozgoryczenie etc. (inteligencja emocjonalna).
Co mogą oznaczać zachowania
niewerbalne?
1. Wygląd zewnętrzny (prezencja, efekt pierwszego
wrażenia) – co powinno cechować nauczyciela
akademickiego?
Na materialny wizerunek wykładowcy składają się:
- jego powierzchowność, ubiór, zapach oraz przedmioty
towarzyszące (torba i torebka, pióro, laserowy wskaźnik,
palmtop itd.).
Bez nonszalancji! Tylko pozornie skraca dystans…
Irena Kamińska-Radomska (Etykieta biznesu, 2003) radzi
ubiór harmonijny z osobą, jej zachowaniem, statusem,
charakterem i naturalnym wyglądem.
2. Komunikacja proksemiczna
Czyli – kontakt dotykowy, zachowanie przestrzenne, dystans, aranżacja
przestrzeni, postawa osób względem siebie, postawa ciała – jak ciało
stoi, siedzi.
Strefy kontaktu
Intymna (0-45 cm)
Osobista (45-120 cm) – tzw. strefa łatwego dotyku. Do strefy osobistej
wstęp mają osoby, które dobrze znamy i z którymi czujemy się
bezpiecznie.
Społeczna (120-360 cm) – przestrzeń poza obszarem możliwego
łatwego dotyku). W tej odległości kontaktujemy się z osobami obcymi i
tymi, które znamy, lecz nie lubimy specjalnie i traktujemy jako obce.
Publiczna (360-700 cm) – w dystansie publicznym głównym kanałem
odbierania informacji na temat drugiej osoby jest wzrok. Dystans ten
jest zarezerwowany dla osób publicznych.
Strefy kontaktu c.d.
Strefa VIP – została niedawno dodana do listy
dystansów personalnych.
Zarezerwowana jedynie dla osób znaczących, takich
jak np. papież, prezydent, monarcha.
Na zachowanie dystansu mają wpływ także czynniki
kulturowe, np. zachowuje się większą odległość w
strefie osobistej na wsi niż w mieście.
Komunikacja proksemiczna –
postawa ciała
Za pomocą postawy ciała (2) komunikujemy również nasze
nastawienie wobec rozmówcy.
Postawa otwarta – najlepsza w czasie zajęć (eliminuje
dominację, wyraża partnerstwo)
i zamknięta.
Otwarta:
Zamknięta:
Postawa wyprostowana
Ciało lekko pochylone
Plecy wyprostowane
Plecy przygarbione
Łopatki ściągnięte na plecach
Skulone ramiona
Głowa podniesiona
Opuszczona głowa
Wzrok skierowany prosto przed siebie
Spuszczony wzrok
Ręce swobodnie opuszczone wzdłuż
Ręce zaplecione na
ciała.
piersiach.
Komunikacja proksemiczna –
postawa ciała, c.d.
Nastawienie przyjazne (o
tendencji afiliatywnej)
Nastawienie
nieprzyjazne
Patrzę w oczy rozmówcy.
Unikam wymiany spojrzeń,
Kiwam głową aprobująco.
Pochylam, odwracam głowę,
Uśmiecham się.
Pocieram często nos, głowę,
Zbliżam się ku rozmówcy.
Odsuwam się od rozmówcy.
Komunikacja proksemiczna – postawa
ciała, c.d.
Zachowania osoby pewnej siebie
(o tendencji nominatywnej):
Oczy ma naturalnie otwarte.
Trzyma prosto ramiona.
Siedzi pewnie, spokojnie.
Trzyma nogi spokojnie, wygodnie.
Zachowania osoby
lękliwej:
Często przymyka oczy.
Nerwowo rusza rękami.
Zasłania często usta.
Wierci się na krześle.
Jak powinien się zachowywać nauczyciel akademicki?
Nogi: stać spokojnie, spacerować, kiedy trzeba.
Postawa: spokojna, wyprostowana, pogodna.
Gesty: spokojne, zrównoważone, potrzebne i uzasadnione.
Ręce: otwarte dłonie, otwarte gesty.
Komunikacja proksemiczna i kinezyjna
(postawa ciała i gesty)
afektatory - niewerbalne zachowania, które odzwierciedlają
intensywność odczuwanych emocji, np. skrzyżowanie nóg czy rak,
częste zmiany postawy ciała;
regulatory - niewerbalne zachowania, które pomagają
synchronizować przebieg rozmowy, np. zmiana postawy i ułożenia
ciała, skinienie głową.
Dodatkowo – emblematory (niewerbalne substytuty konkretnych
słów, np. znak słuchawki; czas przerwy), ilustratory (niewerbalne
zachowania, które służą uplastycznieniu wypowiedzi, np.
gestykulujemy dokładniej, by wierniej opisać małe paluszki, raczki
etc.), adaptatory (zachowania niewerbalne, które służą
zaspokojeniu określonych potrzeb psychicznych lub fizycznych).
Znaczenie ruchów rąk w KN
Ręce, poza twarzą, są chyba najbardziej
ekspresyjną partią ciała człowieka.
To właśnie nimi wykonujemy mnóstwo ruchów:
wymachujemy ramionami, kreślimy znaki,
wykonujemy ruchy ostre i miękkie, dotykamy,
głaszczemy, podtrzymujemy, pieścimy, uderzamy,
szczypiemy, drapiemy, przesuwamy itp.
Pozycje dłoni – uległa, dominująca,
agresywna
Uścisk dłoni
Przejmowanie kontroli, oddawanie kontroli
(uścisk dłoni)
Style uścisku – mniej istotne w kontaktach ze
studentami.
Rodzaje uścisku: ‘rękawica’, ‘sztywna dłoń’
(‘usztywnione ramię’), ‘martwa ryba’, ‘łamacz
kości’, podwójny uścisk.
Gest otwarcia – pokazanie
wnętrza dłoni ma za zadanie
przekonanie słuchacza, że jest
się uczciwym. Osoba bardziej
otwarta prezentuje całą dłoń, a
nieco mniej – jakąś jej część.
Gest dominacji – łączenie
opuszków palców w geście
zwanym ‘wieżyczką
podniesioną’ sygnalizuje
wyższość. Palce skierowane w
górę pokazują, czyje zdanie się
liczy i kto jest najważniejszy w
określonej relacji.
Gest braku akceptacji lub
zakłopotania –
odchylanie się rozmówcy do
tyłu może świadczyć o tym, że
prezentowany punkt widzenia
znacznie różni się od ogólnie
przyjmowanych poglądów.
Jednak gdy osoba ukrywa jedną
dłoń, unika kontaktu
wzrokowego, można stwierdzić,
że jest to oznaka zakłopotania
lub braku akceptacji.
Bariery z ramion
– gest krzyżowania rąk
oznacza pozycję obronną
lub dezaprobatę sytuacji
czy wypowiedzi (wrogie
nastawienie lub
podkreślenie dominacji).
Odbiór – gdy słuchacz
krzyżuje ramiona, nie tylko
negatywnie postrzega
mówcę, lecz wkłada mniej
wysiłku w to, aby uważniej
wsłuchać się w jego słowa.
Wiele osób uważa jednak,
że krzyżowanie ramion to
zachowanie nawykowe,
dające poczucie komfortu i
wygody.
Bariery z nóg
– rozmówca, przekładając jedną
nogę na drugą, sygnalizuje
nastawienie defensywne lub
nieprzyjazne.
Postawa ta może też towarzyszyć
zdenerwowaniu, chęci zachowania
dużej rezerwy, bycia pasywnym.
Zasadniczo - to gest pojawiający
się wraz z innymi komunikatami
przekazującymi ujemne treści.
Krzyżowanie nóg może je
wzmacniać i uzupełniać; nie
należy więc tego gestu
interpretować w oderwaniu od
kontekstu.
Unikanie wzroku
rozmówcy
– „Nie widzieć zła” – mówi
mądra małpa, a ten gest jest
próbą symbolicznego
zamknięcia oczu na fałsz,
zwątpienie lub kłamstwo,
które właśnie się rozgrywa
lub też uniknięcia spojrzenia
w twarz osobie, która słucha
kłamliwej wypowiedzi.
Zbieranie „paprochów”
– brak aprobaty dla
rozmówcy.
Podpieranie podbródka –
ocenianie, pocieranie podbródka –
dodawanie pewności siebie.
4. Mimika, kontakt wzrokowy
Co robić, by być pozytywnie odebranym?
- oczy – patrzeć na ludzi. Unikać wpatrywania
się, jak i rozbieganego wzroku.
- śmiać się oczami.
- reszta twarzy – uśmiechać się
- mówić wyraźnie
- robić miny, kiedy trzeba.
Obserwację najlepiej ograniczyć do twarzy.
Mowa ciała na uczelni, kilka uwag
Przemawianie służy zwykle przekonywaniu.
1. Natężenie emocjonalne związane z chęcią przekonania słuchaczy
przejawia się mimiką i gestykulacją.
2. Są one tym intensywniejsze, im chęć przekonania jest większa.
3. Kreślenie w powietrzu otwartymi dłońmi rozmaitych figur
znamionuje bieżący wysiłek intelektualny.
4. Ręce pomagają znaleźć właściwe rozwiązanie.
5. Obrazują lub wspierają myślenie i poszukiwanie czegoś
właściwszego.
Mowa ciała na uczelni, kilka uwag
(2)
Nie można zbyt szybko wyciągać wniosków z symboli
w komunikacji niewerbalnej!
Podczas interpretowania zachowań niewerbalnych warto
stosować pytania kontrolne.
Polegają one na konfrontowaniu uzyskanych odpowiedzi z
zaobserwowanymi zachowaniami.
Jeżeli np. podczas prezentacji osoba odchyli się i założy ręce
na piersi należy zapytać w tym momencie, co sądzi o
omawianej sprawie.
Jeżeli wyrazi swoje wątpliwości, będzie to oznaczać, że
wcześniejsze zachowanie rzeczywiście było wyrazem
negatywnej postawy.
Mowa ciała na uczelni, kilka uwag
(3)
Należy zwracać uwagę na wpływ naszych
zachowań niewerbalnych na zachowania innych
ludzi.
Możliwe jest, że student przyjmie postawę zamkniętą nie
dlatego, że obawia się lub nie lubi prowadzącego, ale
dlatego, że to my sami wysyłamy negatywne
komunikaty, które prowokują jego zachowania.
Zjawisko to nosi nazwę efektu Rosenthala.
Mowa ciała na uczelni, kilka uwag (4)
Rzeczą absolutnie podstawową podczas kształcenia
umiejętności interpretacji zachowań niewerbalnych
jest świadomość własnych zachowań niewerbalnych
oraz ich trafna interpretacja.
Od tego, tak naprawdę, należałoby zacząć.
Postawa ciała, zachowanie, gesty, ekspresja twarzy
oddziałują na innych.
Kiedy oba kody wyrażają sprzeczne informacje, dochodzi do
napięcia, nieporozumienia, niechęci itp.
Dlatego tak ważne jest, aby prawidłowo porozumiewać się
na obu poziomach komunikacji interpersonalnej.
Gesty naszych studentów
- głowa oparta na ręce, oczy spuszczone – nuda
- otwarta dłoń na policzku – zastanawianie się, rozmyślanie
- obgryzanie paznokci – brak poczucia bezpieczeństwa,
zdenerwowanie
- poprawianie, układanie włosów – brak pewności siebie, ale
także gest zalotów
- pięść przyłożona do policzka z palcem wskazującym
skierowanym do góry, najczęściej przyłożonym w okolicach
skroni – wyrażenie zainteresowania
- ocena krytyczna – palec wskazujący jest skierowany pionowo,
wzdłuż policzka a kciuk podpiera brodę.
Zwykle występuje przed nami grupa…
Literatura
Argyle M., 2002: Psychologia stosunków międzyludzkich. Warszawa.
Baran A., 2013: Komunikacja dydaktyczna. W: Wykładowca doskonały. Red. A.
Rozmus. Warszawa.
Borg J., 2011: Język ciała. Siedem lekcji komunikacji niewerbalnej. Warszawa.
Maj-Osytek M., 2014: Komunikacja niewerbalna. Warszawa.

similar documents