Peneplenlerin özellikleri

Report
Fluvyal Jeomorfoloji
Yrd. Doç. Dr. Levent Uncu
Peneplen (Yontukdüz) Kavramı
• Fluviyal aşınım evresinin sonunda, arazinin büyük
ölçüde aşındırılarak düzleştirilmesiyle meydana gelmiş
olan, taban seviyesine yakın yükseltide ve ona doğru
hafif eğimli, düz veya hafif dalgalı aşınım yüzeylerine
peneplen veya yontukdüz denir.
• Peneplen yüzeylerinin üzerlerinde, gerek dayanıklı
kayaçlardan oluşan gerekse su bölümü çizgilerine denk
gelen kesimler, aşınımdan kurtularak yüksekte kalmış
tepeler oluştururlar. Bunlara monadnock ismi verilir.
• Peneplenler ve aşınım yüzeyleri arasındaki farklar:
• 1- Peneplenler çok daha geniş bir alan kaplar
• 2- Oluşumları için çok uzun bir zamana ihtiyaç vardır.
• 3- Sadece genel taban seviyesine bağlı olarak teşekkül
ederler.
Peneplenlerin özellikleri
• 1- Genellikle peneplenlerin üzeri, kısmen veya tamamen,
kendini meydana getiren kayaçların kimyasal ayrışma ve
fiziksel parçalanma sonucu ufalanmalarıyla oluşmuş bir
enkaz ve toprak örtüsüyle kaplıdır. Üzeri başka depolarla
örtülen peneplenler fosil peneplen adını alır ve daha sonra
bu yüzeyler tekrar ortaya çıkabilir.
• 2- Peneplenler oluşumlarından sonra meydana gelen
tektonik bir harekete maruz kalarak kıvrılmış, kırılmış veya
çarpılmış olabilirler. Yükselmeye uğramış olanlarına
gençleşmiş peneplen denir. Yükselen peneplenler, genelde
akarsular tarafından derin bir şekilde yarılarak parçalanmış
bir görünüm kazanırlar. Bunlara plato denir.
• 3- Peneplenlerde gençleşme bazen negatif bir östatik
hareket sonucunda, genel taban seviyesinin alçalması
şeklinde de olabilir.
Peneplenin kanıtları
• 1- Aşınım yüzeyi karakterine sahip olması. Düzlük çeşitli dirençteki
formasyonları ve zemindeki tektonik arızaları kesmelidir.
• 2- Geniş bir yayılım alanına sahip olması. Böylece yerel nedenlerle
oluşmuş olan aşınım sahalarından ayrılırlar.
• 3- Seviye uygunluğu. Yüzey üzerinde çok fazla yükselti farkları
olmaması gerekir.
• 4- Enkaz mantosu veya toprak örtüsünün bulunması. Uzun süren
dış güçlerin etkisine maruz kalan bir yüzeyde kalın bir depolanmanın
olması gerekir.
• 5- Eski alüvyonların varlığı. Akarsuların geniş bir alanda yatak
değiştirdiğinin kanıtıdır.
• 6- Topoğrafik diskordans. Gençleşmiş bir peneplenin içine gömülen
vadilerin enine ve boyuna profillerinde kendini gösterir. Kaynağa
doğru genç şekilli olan vadiler, ağza doğru geniş düzlükler halini
alırlar.
•
•
•
•
•
Peneplen veya aşınım yüzeylerinin yaşlarının tespitinde:
1- Korelat depolardan,
2- Onların kestiği arazinin yaşından,
3- Onların örtüsünü meydana getiren depoların yaşından,
4- Bölgeyi etkileyen tektonik hareketlerin yaşından
yararlanılır.
• Korelat depolar, peneplenlerin veya aşınım yüzeylerinin
oluşumları sırasında, arazinin aşındırılması sonucunda
meydana gelen ve akarsularla taşınarak çevre alçak
sahalarda biriktirilen unsurlardan oluşan depolardır. Bu
nedenle peneplenle yaşıttırlar. En alttakiler peneplenin
oluşmaya başladığı zamanı en üsttekiler ise bitişini
gösterir.
• Peneplenler veya aşınım yüzeyleri, kestikleri araziyi
meydana getiren tabakaların en yenisinden daha gençtir.
Buna karşın, üzerlerindeki örtü tabakasının en
eskisinden daha yaşlıdır.
• Peneplenlerin veya aşınım yüzeyleri, oluşumlarından
önce, üzerlerinde gelişmiş olan yüzeyi etkilemiş olan son
tektonik hareketten daha gençtir.
Peneplenlerin gelişimi
Peneplenler
Peneplenler
Türkiye’nin Peneplen ve Plato Alanları
Yükselmiş Peneplenler
Yükselmiş Peneplenler
Peneplen
Peneplen yüzeyi ve monadnock
Monadnock
Monadnock (Fransa)
Monadnock (Ayers kayalığı-Avustralya)
Monadnock (Ayers kayalığı-Avustralya)
Su Bölümlerinin Göçü ve Kapma
İlk akarsuların teşekkülü ile birlikte, yapı dikkate
alınmaksızın, akarsular komşu akarsuları kendilerine
bağlayarak su bölümü çizgilerini geriye doğru uzatarak
drenaj ağlarını genişletmeye çalışırlar. Bu olay Erinç
tarafından bir tür “mekan ve varlık mücadelesi” olarak
adlandırılmıştır.
Bu mücadele sonucunda, akarsuyun başlangıç
safhasında belirgin olmayan su bölümleri belirginleşir. Su
bölümü çizgileri her zaman daha kuvvetli olan akarsuyun
lehine yavaş yavaş değişir. Bu olaya, su bölümlerinin
göçü adı verilir. Akarsuyun eğimi bun durumda önemli
rol oynar.
Abstraksiyon (Yandan Kapma)
Özellikle yağışlı bölgelerde ve dayanıksız geçirimli
kayaçlardan oluşan bir yamaç üzerinde, başlangıçta çok
sayıda paralel boyuna konsekant oluşur.
Bunların vadilerini ve yamaçlarının aşındırma gücü
farklılıklar gösterir.
Böylece daha güçlü olanlar, yatağını yana doğru
aşındırarak su bölümü çizgisini ortadan kaldırır.
Abstraksiyon olarak adlandırılan bu olay özellikle
badlandsler ve sel yarıntılarında gözlenebilir.
Kapma (Müsadere)
Kapma, daha kuvvetli bir akarsuyun daha zayıf bir
akarsuyu, kendine bağlaması olayıdır.
Bu olayın esasını su bölümü çizgisinin geriye doğru göçü
teşkil eder.
Kapmayı kolaylaştıran faktörler:
1- Akarsular arasındaki farklı aşındırma gücü (yükselti
farkı ve akarsuyun su kütlesi)
2- Akarsuların taban seviyesine olan uzaklıkları
(akarsuyun rölyef enerjisi)
3- Zeminin tabiatı (zayıf direnç alanları, tabakaların
direnç farklılıkları).
Kapma olayının delilleri
1- Kapma dirseğinin varlığı. Kapılan nehir, kapma
yerinde yön değiştirerek kapan akarsuya bağlandığı için
kapma yerinde belirgin bir dirsek teşekkül eder ki buna
Kapma dirseği adı verilir.
2- Kuru vadi veya boğazların varlığı. Kapılan nehrin eski
uzanış istikametinde, kapma yeri ile kapılan nehrin yeni
başlangıç noktası arasında yer alır.
3- Nispetsiz vadilerin varlığı. Yukarı kısmı kapılan
akarsuyun boyu kısalır ve su miktarı azalır. Böyle bir vadi
açıldığındaki koşullara göre nispetsiz bir durum gösterir.
4- Kapan akarsuda statik bir gençleşmenin olması.
5- Terk edilen kuru vadi veya kapılan akarsuyun
alüvyonları içinde diğer vadiden taşınmış olan yabancı
unsurların bulunması.
Kapma olayı
Kapma Olayı

similar documents