Kynlíf og kærleikur 6. kafli

Report
Kynlíf og kærleikur
6. kafli
Ásthildur Jónsdóttir
&
Margrét Gauja Magnúsdóttir
Í þessum kafla lærir þú
…um það sem gerist á kynþroskakeiðinu
…um það hvernig við fjölgum okkur
…að kynhneigðin er mismunandi
…um getnaðarvarnir og kynsjúkdóma
…um þroskun manns frá fæðingu til dauða
6.1 Unglingsárin – spennandi tími
• Það sem unglingum finnst of þreytandi
er að stundum er farið með þá sem
fullorðinn og stundum sem barn
• Margar spurningar vakna varðandi kynlíf
og sambönd
• Unglingar eiga það til að skoða líkama
sinn gagnrýnum augum
– af hverju hafa strákar hvað mestar áhyggjur
?
– en stelpur ?
• Allir verða að passa sig á óraunhæfum
fyrirmyndum - t.d. í auglýsingum
Mismunandi kynhneigð
• Gagnkynhneigðir laðast að og
verða ástfangnir af
einstaklingum af hinu kyninu
• Tvíkynhneigðir hafa
kynferðislegan áhuga á
eistaklingum af báðum kynjum
• Samkynhneigðir laðast að og
verða ástfangnir af
einstaklingum af sama kyni
– Nú geta tveir einstaklingar af
sama kyni gengið í hjónaband og
þeir öðlast þá sömu réttindi og
gagnkynhneigðir
Afbrýðisemi
• Afbrýðisemi er kennd sem stafar oft af ótta við
að missa þann sem maður elskar
• Afbrýðisemi stafar oft af öryggisleysi.
Að slíta sambandi
• Flest sambönd enda fyrr og síðar!
• Gullna reglan að vera heiðarlegur og
hreinskilin í sambandsslitum verður aldrei
gömul.
• Að slíta sambandi á Facebook eða sms er ekki
smart….
6.2 Kynfæri stráka
• Á unglingsaldri byrja kynkirtlar
stráka, eistun, að mynda
milljónir sáðfruma á HVERJUM
sólahring.
• Eistun eru í pungnum.
• Sáðfrumur eru í kynfrumur karla
og eru geymdar í
eistnalyppunum.
• Þegar sáðfrumur byrja að
myndast gerast sáðlát.
Typpið
• Fremsti hluti typpisins
heitir kóngur og er mjög
næmur fyrir snertingu.
• Þegar strákum stendur þá
fyllist risvefir í typpinu af
blóði.
• Forhúðin hlífir kónginum
og strákar þurfa að gæta
þess að þrífa undan
forhúðinni daglega.
6.2 Kynfæri stelpna
• Kynfrumur stelpna heita egg (eggfrumur).
• Við fæðingu eru stelpur komnar með eggforðann sinn í
eggjastokkunum.
• Um 400 egg ná að þroskast um ævina.
• Þegar stelpur verða kynþroska losnar egg (eða tvö, þrjú)
einu sinni í mánuði. Ef það frjóvgast ekki fara stelpur á
blæðingar.
PÍKAN
• Umhverfis op legganganna eru ytri og innri
skapabarmar sem geta verið mismunandi að stærð.
• Ofan við þvagráðsaropið er snípurinn, sem er um 1
cm á lengd.
• Í snípnum eru risvefir, af sömu gerð og hjá strákum,
og veitir unað og fullnægingu ef rétt er að honum
farið.
Hormónar valda kynþroska
Stelpur:
- Byrja um 12 ára
- Estrógen
- Prógesterón
- Hárvöxtur á ýmsum
stöðum
- Röddin breytist
- Brjóst
- Túr
- Bólur
Strákar:
- Byrja seinna
- Testósterón
- Hárvöxtur á ýmsum
stöðum
- Mútur
- Bólur
BLÆÐINGAR
• Í hverjum mánuði þroskast
slímhúðin í leginu og
verður þykk og æðarík.
• Ef egg fjóvgast ekki, þá
verður ,,hreinsun“ og
slímhúðin losnar og
rennur út um leggöngin.
• Blæðingar standa yfir í c.a
3-6 daga.
6.3 Kynlíf og samfarir
• Á kynþroskaskeiðinu vaknar kynhvötin (með
hormónum) og fólk verður ástfangið
• ENGIN (skv lögum og mannréttindarsáttmálum) á
að sætta sig við að gera eitthvað sem hann vill
EKKI. Það er ÞINN grunnréttur að segja NEI!
Kynlíf
• Í líffræðilegu tilliti er kynhvöt leið náttúrunnar
svo að manneskjan fjölgi sér nú alveg
örugglega og deyji ekki út.
• Heilbrigt kynlíf krefst þess að báðir þekki
sjálfan sig og viti nákvæmlega hvað þeir vilja.
• FORLEIKUR (kela) ER MÁLIÐ og best er að
stunda hann oft og mikið áður en lagst er í
beinar samfarir. Æfingin skapar meistarann.
Fyrstu samfarirnar
• Við fyrstu samfarir rofnar meyjarhaftið hjá
stelpunni. Þessu getur fylgt smá sársauki og
smá blæðing.
• Strákar geta upplifað geturleysi (fá ekki
standpínu) við fyrstu samfarir vegna óöryggis
og stress og margir fá það allt of snemma.
FULLNÆGING
• Fullnæging er rúsínan í pylsuendanum eftir
nudd, strokur, samfarir, sjálfsfróun, einn eða
með öðrum.
• Fullnæging er ákafur vöðvasamdráttur og fólki
finnst það fá tilfinningarlega útrás sem á eftir
fylgir djúp og þægileg slökun.
• Flestar konur fá fullnægingu í gegnum snípinn.
• Konur geta fengið raðfullnægingar en
karlmenn þurfa að láta einhvern tíma líða á
milli.
MILLJÓNIR SÁÐFRUMNA
• Þegar karlar fá fullnægingu spýtast
sáðfrumur úr eistnalyppunum eftir
báðum sáðrásunum og fram úr
þvagrásinni í typpinu.
• Blöðruhálskirtilinn er svo ,,blender“
sáðvökva og sáðfrumna.
• Við sáðlát losnar um ein teskeið af
sáðvökva í honum eru að jafnaði um
300 milljón sáðfrumna.
• Áður en sáðlát verður, getur losnað
smá sáðvökvi með sáðfrumur losnað,
því mikilvægt að setja smokkinn á
STRAX.
KLÁM OG ERÓTÍK
• Lýsingar á kynlífi í orðum og myndum
getur virkað kynferðislega örvandi á
fólk.
• Klám er oftast niðurlægjandi og felur í
sér ofbeldi og gefur mjög skakka mynd
af kynlífi.
• Hver er munurinn á klámi og erótík?
• Konur eru oft sýndar á neikvæðan hátt í
klámi, verið er að lítillækka þær eða
níðast á þeim.
VÆNDI OG MANSAL
• Einstaklingar sem lifa á vændi eru oftar
en ekki félagslega útskúfaðir, fátækir
og/eða fíklar.
• Vændisheimurinn einkennist af ofbeldi og
fíkniefnaneyslu.
• Lög á Íslandi leggja bann við kaupum á
vændi og bannað er að hafa atvinnu af
vændi.
• Mansal er þegar fólk er selt og það er
neytt til að vinna, gegn eigin vilja, við
vændi, oft í fjarlægu landi.
6.4 KYNLÍF OG SAMFARIR
• Ef fólk vill ekki eignast barn, þá
notar það GETNAÐARVARNIR.
• Ef fólk vill ekki fá kynsjúkdóm þá
notar það SMOKKINN.
• Rofnar samfarir eru ekki
GETNAÐARVÖRN því það getur
komið sæði áður en fullnæging
næst – það þarf bara 1 sáðfrumu
til að frjóvga egg.
SMOKKURINN
• Laaaaaang besta getnaðarvörnin sem ver okkur bæði
fyrir ÓLÉTTU & KYNSJÚKDÓMUM er smokkurinn!!!!
• Nauðsynlegt er að passa uppá að smokkurinn rifni ekki
og að halda í hann þegar typpið er dregið út eftir
sáðlátið.
LYKKJAN
• Lykkjan – er T-laga og er
komið fyrir í leginu.
• Hún varnar því að frjóvgað
eggið nái að festa sig í
legveggnum og þroskast.
• Konur þurfa að fara til læknis,
sem setur upp lykkjuna og
hentar bara konum sem eiga
barn.
PILLAN og fleira
• Í pillunni er kvenhormón.
• Pillan kemur í veg fyrir að egg
þroskist og losni úr
eggjastokkunum.
• Smápillan (stig 1) innihalda bara
1 tegund hormóna og í litlu
magni.
• Einnig hægt að fá plástra, starfi
og sprautur með hormónum og
virkar svipað og pillan.
Hvert getið þið leitað eftir
upplýsingum og ráðgjöf
•
•
•
•
•
•
•
•
Hjálparsími Rauða krossins - 1717
Ástráður
Heimilislæknisins þíns
Húð og kynsjúkdómadeild Landspítalans
Lýðheilsustöð
Kynfræðsluvefurinn
Kennara og námsráðgjafa í skólanum
Ræða við foreldra, aðra nákomna…
KYNSJÚKDÓMAR
• Í lögum um smitsjúkdóma er tekið fram að sá sem
sýkist eð hefur grun um að hann sé sýktur skal
leita til læknis þegar í stað.
• Honum er skylt skv lögum að upplýsa um alla sína
rekkjunauta því það þarf að skoða þá líka.
• Mundu, ef þú ert að sofa hjá einhverjum ,,nýjum“
eða sem þú þekkir lítið til þá ertu að setja þig í
hættu með að nota ekki getnaðarvarnir. Þú veist
ekki hverjum hann/hún er búin að sofa hjá og
hverjum þeir eru búnir að sofa hjá og þeir o.s.frv.
Algengustu kynsjúkdómarnir
•
•
•
•
•
Klamydía er mjög algengur kynsjúkdómur.
Bakteríusýking.
Smitast mjög auðveldlega
Getur valdið útferð og sviða.
Ef ekki meðhöndluð (með sýklalyfjum) þá getur sýkingin
valdið ófrjósemi.
KYNFÆRAVÖRTUR
• Algengur sjúkdómur.
• Vírussýking (veirusýking) sem veldur vörtum á
kynfærum.
• Vörturnar geta valdið óþægindum en hverfa á 1-2
árum.
• Frumudrepandi efni, brennsla eða frysting lausnin.
KYNFÆRAÁBLÁSTUR (herpes)
• Veldur frunsum, er sama veiran
og veldur frunsum á vörum.
• Vessafylltar blöðrur á kynfærum,
við endaþarm eða í munni.
• Blöðrunum fylgir kláði og sársauki
en þær þorna upp á nokkrum
vikum.
• Engin lyf sem lækna en til eru
krem og smyrsl sem draga úr
óþægindum.
SVEPPASÝKING
• Gersveppir þrífast vel í
raka og hlýju við
kynfærin.
• Orsaka sýkingu sem
veldur kláða og útferð.
• Orsakavaldur oft of
þröngar gallabuxur eða
nærbuxur.
• Stílar og krem sem vinna
á sýkingunni.
• Fæst í Apóteki án lyfseðils
LEKANDI OG SÁRASÓTT
• Lekandi starfar af
bakteríu.
• Svipuð einkenni og hjá
klamydíu.
• Kláði, úrferð, svíði, vond
lykt og sársauki við piss.
• Pensilín.
• Sárasótt er sjaldgæfur
sjúkdómur en greinist
þó.
• Baktería á kynfærum.
• Getur dreifst til hjarta,
heila og annarra líffæra.
• Pensilín.
ALNÆMI
• Alnæmi er mjög alvarlegur sjúkdómur sem greindist í
mönnum uppúr 1980.
• Kom fyrst upp í Afríku en hefur dreifst um heim allan.
• Flestir smiðaðra í þróunarlöndum.
• Í dag hafa látist yfir 20 milljón manna úr alnæmi.
Alnæmisveiran
• Alnæmi er veirusýking.
• Veiran kallast HIV
• Veiran ræðst á ónæmiskerfið
og þeir sem eru smitaðir
veikjast auðveldlega af
öllum sjúkdómum.
• Lungnabólga og krabbamein
dregur sjúklinginn að lokum
til dauða.
Hvernig smitast alnæmi
• Veiran smitast með líkamsvessum
eins og sæði, blóði, móðurmjólk
o.fl
• Óvarðar samfarir aðal smituvaldur
og því best að nota SMOKKINN!!
• Sprautunálar líka.
• Alnæmi smitast ekki með kossum, á
klósettum, skordýrabitum eða í
sundlaugum.
Að lifa með alnæmi
• Enn hafa ekki fundist lyf sem
lækna alveg alnæmi.
• Til eru lyf sem stöðva smitun
og hægja á sjúkdómnum.
• Á Íslandi hafa 200 mann/konur
greinst frá 1983.
• Að greinast með alnæmi er
ekki dauðadómur en lyf og
heilbrigður lífsstíll getur haldið
sjúkdómnum vel niðri.
6.5 Frá fæðingu til dauða
• Kona verður þunguð, ólétt, ófrísk
þegar sáðfruma hefur synt upp í
gegnum leghálsinn, gegnum legið
og upp í aðra hvora eggráðsina.
• Erfðaefnið úr eggi og sáðfrumu
blandast saman og mynda
OKFRUMU sem tekur að skipta sér
og verður síðar að fóstri.
FÓSTUR
• Að nokkrum dögum liðnum berst okfruman í legið og
tekur sér bólfestu í slímhúð legsins.
• Þar myndast fylgja (legkaka) og naflastrengur sem sér
stækkandi fóstrinu fyrir súrefni og næringarefnum.
Margt er líkt með skyldum
• Eineggja tvíburar: eitt
• Tvíeggja tvíburar: þá
egg losnar úr
losna tvö egg úr
eggjastokkunum og er
eggjastokkum og
frjóvgað (það geta aldrei
frjóvgast hvort af sinni
fleiri en ein sáðfruma
sáðfrumunni.
frjóvgað sama eggið!)
– Ath. Þetta er eins og
– Ath. Hér er um að ræða
sama erfðaefnið og því
eru eineggja tvíburar
alltaf af sama kyni.
með hver önnur systkini.
Geta því verið af sitt
hvoru kyninu.
Meðgangan
• Meðganga er um 40
vikur (9 mánuðir).
• Fóstrið þroskast í legi
konunnar og flýtur í
legvatni líknarbelgsins.
• Fóstrið fær súrefni og
næringu um fylgjuna og
naflastrenginn og
úrgangsefni fara frá því
sömu leið.
Þungunarpróf
• Þungunarpróf fást í apótekum og víðar.
• Sé vika liðin frá því blæðingar áttu að hefjast
má ganga úr skugga um hvort kona sé
barnshafandi með þungunarprófi eða með því
að fara með þvagsýni á heilsugæslustöð til
rannsóknar.
Fóstureyðing
• Frá árinu 1975 hafa fóstureyðingar verið
leyfðar á Íslandi.
• Á Íslandi eru þær leyfðar til 12. viku
meðgöngu.
• Á Íslandi eru framkvæmdar tæplega 1000
fóstureyðingar á hverju ári.
Fæðingin
• Hríðir: þegar líður að fæðingu fær konan verki
sem kallast hríðir. Þá verða leggöngin
eftirgefanlegt svo að barnið komist út.
• Fæðing tekur yfirleitt nokkrar klukkustundir.
Mestur tími fer í útvíkkunina.
– Útvíkkun: þegar leghálsinn er að víkka nægilega til
þess að barnið komist út.
Fyrsta ár barnsins
• Mjólk myndast í brjóstum móðurinnar
• Í brjóstamjólkinni eru öll næringarefni sem barnið
þarf til að vaxa og þroskast, svo og mótefni (vörn
gegn sýkingum).
• Á fyrstu árunum þurfa börn mikla umhyggju og
hlýju
• Börn læra að skríða um hálfs árs gömul
• Að ganga um eins árs
• Að tala á bilinu 1 – 3 ára.

similar documents