EII3Ewolucja_terminuSceptycy

Report
Historia sceptycyzmu.
Początki terminu i ewolucja pojęcia
Renata Ziemińska
Kalendarium sceptycyzmu
starożytnego
IV w. przed Chr. – III w. po Chr.
Pirron z Elidy (wyprawa do Indii, Elida), ok. 360 - 270
Arkezylaos z Pitane (Ateny) ok. 315 – 240
Karneades z Cyreny (Ateny) ok. 219 – 129
Filon z Larissy (Ateny, Rzym) ok.154 – 84
Cyceron z Arpinum (Rzym) 106-43
Ainezydem z Knossos (Aleksandria) I w. przed Chr.
***********************początki terminu: Filon z A. Plutarch, Favorinos, Aulus Gellius, Lukian
Agryppa (Aleksandria?) I w. po Chr.
Sekstus Empiryk (Rzym?, Aleksandria?) ok. 160-210 po Chr.
Diogenes Laertios
Początki bez terminu
• Sceptycy starej ery i ich krytycy nie posługiwali
się terminem skeptikoi (sceptycy) na
oznaczenie przedstawicieli szkół sceptycznych,
choć istniał wtedy czasownik skeptomai,
rzeczownik skepsis i przymiotnik skeptikos.
• Czasownik skeptomai w znaczeniu patrzę,
badam występuje już u Homera, używa go
wielu pisarzy, także Platon (Laches 185b) i
Arystoteles (Etyka Nikomachejska 1103b)
Cyceron i Plutarch
• Nie ma słowa skeptikoi ani jego łacińskiego
odpowiednika w najstarszym zachowanym źródle
bezpośrednim o starożytnych greckich sceptykach czyli
w dziełach Cycerona z I wieku przed Chr.
• Cyceron nie pisał o sceptykach lecz o akademikach,
którzy dla niego byli jedynymi zwolennikami epochē
czyli zawieszenia wszystkich sądów. O Pirronie
wspomina jako o moraliście słynnym z obojętności.
• Plutarch nazywa akademików „ludźmi którzy zawieszają
sądy o wszystkim” (Przeciw Kolotesowi, 1121E = LS
68H1).
Termin sceptycy
• Termin skeptikoi najprawdopodobniej powstał w szkole
neopirronskiej założonej przez Ainezydema na
oznaczenie przedstawicieli tej szkoły, potem został
rozszerzony na pozostałe szkoły sceptyczne.
• W drugim wieku rzeczownik odprzymiotnikowy
skeptikoi w znaczeniu odnoszącym się do szkoły
filozoficznej, pojawia się u sofisty Lukiana z Samosat
(Vit. Auct. 27), rzymskiego pisarza Aulusa Gelliusa (NA
11.5) i nieco później u Sekstusa Empiryka (PH 1.3-21).
W trzecim wieku u Diogenesa Laertiosa (DL 9.70) jest
już utrwalonym technicznym terminem.
Favorinos i Aulus Gellius
• Favorinos był wielbicielem Pirrona i łączył
sceptycyzm akademicki z neopironizmem; jest
pierwszym, który mówił o jednej sceptycznej
tradycji
• W Nocach attyckich Aulus Gellius podejmuje
kwestię różnicy pomiędzy akademikami i
pirronistami (mówi o tej kwestii jako o starym
problemie dyskutowanym przez wielu greckich
autorów) nazywając ich łącznie skeptikoi.
Terminy alternatywne
• Sceptycy - ci, którzy patrzą i badają ale nie
znajdują rozwiązania
• Pirroniści
• akademicy
• Efektycy - ci, którzy się wstrzymują, zawieszają
sąd
• Aporetycy ci, którzy są bezradni wobec
problemów
• Zetetycy - ci, którzy poszukują, ale nie znajdują
Sekstus wybrał termin sceptycy
• Sekstus z jednej strony niechętnie odnosił się do
akademików, zwłaszcza Karneadesa, odmawiając im
miana sceptyków (nazywając negatywnymi
dogmatykami), a z drugiej, z dystansem pisał o Pirronie,
który był co prawda uważany za twórcę sceptycyzmu,
ale którego poglądów dokładnie nie znał (PH 1.7).
• Dzieło Sekstusa nosi tytuł Zarysy Pirrońskie, ale
wewnątrz tego dzieła Sekstus rzadko przedstawicieli
szkoły nazywa pirronistami (PH 1.7,11,13) a nieustannie
nazywa ich sceptykami (skeptikoi).
Recepcja terminu w nowożytności
• W 1430 w łacińskim tłumaczeniu Żywotów
Diogenesa Laertiosa słowo scepticus
transliterowane z greckiego skeptikos, weszło do
słownika nowożytności.
• W 1562 roku ukazał się drukowany łaciński
przekład Zarysów pirrońskich Sekstusa i dopiero
wtedy słowo scepticus stało się popularne w
łacińskiej Europie
• Wydanie Prób Michela de Montaigne’a (1580)
wprowadziło francuskie słowo sceptique i
zwiększyło popularność pojęcia sceptycyzmu.
Sceptycyzm, pirronizm, akademizm
• Sceptycyzm pirroński to sceptycyzm Pirrona,
Ainezydema, Agryppy i Sekstusa Empiryka
• Sceptycyzm akademicki to sceptycyzm
Arkezylaosa, Karneadesa, Cycerona i innych
członków Akademii Platońskiej; sceptycyzm
cyceroński
• Słowo sceptycyzm w wielu językowych
odmianach stało się ogólnym terminem
obejmującym zarówno akademizm i pirronizm,
jak i inne możliwe formy stanowiska
kwestionującego istnienie ludzkiej wiedzy.
Starożytny sceptycyzm jako
zawieszenie sądów, epochē
• Epochē to nie teoretyczna teza, lecz postawa
życiowa zalecana, aby uniknąć cierpienia i być
szczęśliwym. Postawa ta polegała na
niewyrokowaniu czyli nie wydawaniu żadnych
sądów, życiu bez przekonań.
• Dwie wersje: zawieszenie wszystkich sądów
lub zawieszenie sądów z mocną asercją,
pewnością (prawda lub pewność).
• Przekonanie - synkatathesis, eudokein, dogma
Sceptycyzm pirroński
• Sekstus Empiryk przekazał nam wersję sceptycyzmu
radykalnego. Argumenty, które wypełniają jego dzieła
sugerują, że nie da się racjonalnie preferować żadnego
sądu przed jego negacją.
• Zjawiska spostrzeżeniowe są zależne od okoliczności,
każda próba uzasadnienia dowolnej tezy prowadzi do
ciągu w nieskończoność lub błędnego koła, nie da się
ustalić kryterium prawdy, ani przedstawić
prawomocnego dowodu.
• Pirrończycy zalecali życie bez przekonań, bierną
akceptację wrażeń oraz stosowanie się do zwyczajów.
Sceptycyzm akademicki
• Sceptycyzm akademicki był łagodniejszy. Epochē
dotyczy teorii ale nie praktyki. Nie ma kryterium
prawdy i wszystkie sądy są wątpliwe, ale w
działaniu trzeba się czymś kierować.
• Karneades proponuje aprobatę tego, co jest
subiektywnie wiarygodne (pithanon), odkrywa
pojęcie słabej asercji (aprobata tego co niepewne
ale wiarygodne, subiektywnie prawdopodobne).
• Pirroniści, przynajmniej Ainezydem i Sekstus,
uważali aprobatę wiarygodnych zjawisk przez
akademików za zdradę sceptycyzmu.
Chrześcijańska recepcja sceptycyzmu
• W trakcie chrześcijańskiej recepcji sceptycyzm
pirroński odbierano jako stanowisko niedorzeczne
(twierdzenie, że niczego nie można twierdzić) i
nie do pogodzenia z istnieniem prawdy
objawionej.
• Żaden ze średniowiecznych myślicieli nie
zadeklarował się jako radykalny sceptyk. Zdarzała
się akceptacja dla umiarkowanego sceptycyzmu
akademickiego w połączeniu z przekonaniem, że
źródłem prawdy jest wiara (Jan z Salisbury).
Sceptycyzm średniowieczny
• Średniowieczny sceptycyzm z XIV wieku ma źródło w
uznaniu słabości ludzkich sądów wobec Bożej
wszechmocy, która dopuszcza możliwość zwodzenia
ludzkiego umysłu (przepaść między obiektywną prawdą
i ludzkimi przekonaniami). Z drugiej strony doskonały
Stwórca był gwarantem zasadniczej poznawalności
świata, co uchroniło filozofię średniowieczną od
skrajnego sceptycyzmu.
• William Ockham uważał, że wszechmocny Bóg może
sprawić, że mamy przekonanie o istnieniu przedmiotu
nieistniejącego. Mikołaj z Autrecourt uważał, że nie
mamy wiedzy pewnej o istnieniu spostrzeganych rzeczy
i o związkach przyczynowych.
Sceptycyzm nowożytny jako wątpienie
• Nowożytni nie zalecali zawieszania sądów czyli
braku przekonań a tylko wątpili o ich wartości.
• Michel de Montaigne: „Filozofią pyrrończyków
jest chwiać się, wątpić i szukać, nie utwierdzać się
w niczym i za nic nie ręczyć” (E 12: 186).
• Rene Descartes: „o wszystkim, co dawniej
uważałem za prawdziwe, można wątpić” (Med. 1.
21).
• David Hume: „wszystko jest niepewne” (THN,
I.IV.1: 266).
Radykalizacja sceptycyzmu
nowożytnego
• Choć nowożytny sceptycyzm w porównaniu do
starożytnego okazał się bardziej wyrozumiały
dla ludzkiej psychologii, to jednak rozerwał
naturalną więź ludzkich władz poznawczych z
naturą. Idealizm Kartezjusza i jego hipotezy
umożliwiły tak radykalne wątpienie, że samo
istnienie świata stanęło pod znakiem
zapytania.
Sceptyk jako krytyk religii
• Według Popkina w oświeceniu główną funkcją
sceptycyzmu zaczęła być opozycja wobec religii.
Religijni sceptycy renesansowi zostali w
oświeceniu zastąpieni przez sceptyków
niereligijnych (Popkin 1988: 145).
• W czasach Pierre’a Bayle’a, George’a Berkeleya i
Davida Hume’a sceptycyzm stał się, jeśli nie
synonimem ateizmu, to pojęciem bliskoznacznym
(Popkin 2003: 246).
• Ta zmiana utrzymała się do dziś, zwłaszcza poza
dyskursem filozoficznym.
Zmiana pojęcia wiedzy
• Nowożytne wątpienie wydaje się być dziś
zakończone. Wyrazem tego jest powszechne
niemal przekonanie o nieistnieniu wiedzy
pewnej. Współczesne pojęcie wiedzy i
racjonalności zostało osłabione, nie stawia się
już dla nich warunku pewności.
Rozpowszechniło się i utrwaliło pojęcie wiedzy
prawdopodobnej. W związku z tym pojawiła
się potrzeba odróżnienia falibilizmu i
sceptycyzmu.
Falibilizm zamiast sceptycyzmu
• Powszechną akceptację zyskało stanowisko Charlesa S.
Peirce’a i Williama Jamesa, którzy uważali, że nie
istnieje wiedza pewna (falibilizm), ale twierdzili, że
wiedza istnieje (antysceptycyzm).
• Argumenty które wystarczyły Sekstusowi i Humowi do
zajęcia stanowiska sceptycznego, współcześnie, kiedy
osłabiono warunki dla wiedzy, wystarczą zaledwie do
falibilizmu.
• Fallibilizm to przekonanie, że wiedza istnieje, choć jest
niepewna. Sceptycyzm to przekonanie, że wiedza w
ogóle nie istnieje. Zmiana pojęcia wiedzy
spowodowała, że falibilizm przestał być sceptycyzmem.
Sceptycyzm współczesny
• Współczesny sceptycyzm to paradoksalna teza o
nieistnieniu wiedzy i nieistnieniu znaczeń. Nie
istnieje żadna wiedza, nawet niepewna i nie
istnieje żadne racjonalne uzasadnienie.
• Tez tych nie da się racjonalnie stwierdzić bez
sprzeczności. Nic dziwnego, że rzadko są
akceptowane, ale często dyskutowane (podobnie
jak relatywizm czy determinizm). Funkcjonują w
filozofii jako rodzaj paradoksu, z którym trzeba się
uporać.
Peter Unger, ur. 1942
• Jako sceptyk zadeklarował się Peter Unger, broniąc tez:
„nikt nigdy nie wie niczego o niczym” i „nikt nie ma
nigdy uzasadnionego lub racjonalnego przekonania o
czymkolwiek” (Unger 1975: 1).
• Później porzucił sceptycyzm na rzecz kontekstualizmu i
relatywizmu. Przyznał, że jeśli wiedza wymaga
pewności, to sceptycyzm w postaci tezy o nieistnieniu
wiedzy jest nieunikniony. Rozwiązanie filozoficznego
problemu sceptycyzmu jest, jego zdaniem, relatywne
względem znaczenia słowa wiedza.
• Brak zwolenników nie zakończył dyskusji nad
sceptycyzmem.
Sceptycyzm znaczeniowy, treściowy
• Subtelne rozważania na temat języka i umysłu
doprowadziły współcześnie do pojawienia się
sceptycyzmu znaczeniowego (nie istnieją znaczenia
naszych słów, Kripke-Wittgenstein) i na temat danych
samoświadomości (nie znamy treści własnej
świadomości, Daniel Dennett).
• Jest to dalsze pogłębienie sceptycyzmu. Rozpatruje się
możliwość, że wszystkie nasze przekonania są fałszywe,
znaczenia słów są niedookreślone, a cała
samoświadomość iluzoryczna. Zostaje tylko powrót do
praktyki potocznego życia, bez jego zrozumienia, bez
teorii.
Podsumowanie
• Termin sceptycyzm pojawił się w I wieku naszej ery i
zdominował inne terminy na określenie zwolenników
epochē.
• Sceptycyzm starożytny to postawa niewydawania sądów
(epochē) i próba życia bez przekonań.
• Sceptycyzm średniowieczny to uznanie słabości ludzkiej
wiedzy wobec wszechmocnego Boga.
• Sceptycyzm nowożytny to postawa wątpienia o wartości
ludzkich sądów, które pretendują do wiedzy.
• Sceptycyzm współczesny to paradoksalna teza o braku
jakiejkolwiek wiedzy, braku uzasadnienia, nieokreśloności
znaczenia i iluzoryczności danych samoświadomości.

similar documents