6.1. Türkçenin Ses Özellikleri

Report
Türk Dili I
Bölüm - 6

6.Türkçenin Ses Özellikleri ve Ses Bilgisiyle İlgili
Kuralları

6.1. Türkçenin Ses Özellikleri
6.2. Türkçenin Ses Olayları
Bölüm - 6
Türkçenin Ses Özellikleri ve Ses Bilgisiyle İlgili Kuralları

Kelimelerde dilin canlılığının, dinamikliğinin bir belirtisi olarak sürekli değişme ve
gelişmeler meydana gelir. Bir dilin söz varlığındaki kelimelerin sesleri, heceleri
zamanla kullanımdan düşerler, yer değiştirirler, türerler, başka seslere benzerlik
gösterirler. Bütün bu durumlara ses olayları diyoruz. Bir dilde ses olaylarının meydana
gelmesi dilin ses özelliklerinden, başka seslerin etkisinden, seslerin zayıflığından,
vurgu ve telaffuz zorluğundan kaynaklanabilir.
Türk Dili - I
6. Türkçenin Ses Özellikleri ve Ses
Bilgisiyle İlgili Kuralları

Her dilde olduğu gibi bizim dilimizde de kendi has sesler, ses özellikleri ve ses olayları
bulunmaktadır.
Türk Dili - I
6.1. Türkçenin Ses Özellikleri

Türkçenin ses özelliklerinin başında ünlü ve ünsüz uyumları gelir:
a) Büyük Ünlü Uyumu (Kalınlık-İncelik Uyumu)
Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü kalın/ince olduğunda, devamında gelecek
bütün ünlüler de kalın/ince olmalıdır. ağaç, tanrı, işitmek… sözcüklerinde olduğu gibi.

Uyumun Bozulduğu Durumlar:
•Yabancı dillerden giren kelimeler kalınlık-incelik uyumunu bozar: kalem, tezgâh,
anten…gibi.
••Türkçe olup da ses değişimine uğrayan bazı kelimeler uyumu bozar: kangı >hangi,
ana >anne, alma >elma…gibi.
••• -daş, -leyin, -imtrak, -ken, -yor, -ki, -gil yapım ekleri uyumu bozar: geliyor,
konuşurken…gibi.
Türk Dili - I
)

Türk dili kaynaklı bir kelimenin ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u)
bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö,
ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur:

anlayışınızdan, soyunuz, burun, dalga, dudak, duvak, kırlangıç;
güzelliğinizden, sevgisiyle, beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi,
vergi, yüzük.
İstisna Kelimeler
Aslî şekilleri büyük ünlü uyumuna uyduğu hâlde çeşitli ses
olaylarıyla uyum dışında kalan kelimeler:
anne < ana,
elma < alma,
dahi <takı,
hani < kanı,
hangi < kangı,
inanmak < ınanmak,
kardeş < karındaş,
şişman < şışman.
İstisna Ekler

-daş:
dindaş, gönüldaş, meslektaş

-ken:
azken, çokken, okurken

-ki:
yoldaki, onunki

-leyin:
akşamleyin, sabahleyin

-(I)mtırak:
yeşilimtırak

-yor:
biliyor.

Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler,
kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar:
adalet-li,
anne-si
kardeş-lik kitap-lık

Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın ince l ve t ile biten
bazı alıntı kelimelere ince ünlülü ekler getirilir:
alkol / alkolü,
hakikat / hakikati
kabul / kabulü,
saat / saate
kontrol / kontrolü, protokol / protokolü
6.1.
b. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu)
Türkçe kelimelerdeki ünlülerin düzlük-yuvarlaklık bakımından gösterdiği uyumdur:
•Türkçe kelimelerin birinci hecesinde a, e, ı, i ünlülerinden biri varsa devam eden
hecelerde de a, e, ı, i ünlüleri bulunur: saklayanlar, açık, deniz…gibi.
•Türkçe kelimelerin birinci hecesinde o, ö, u, ü ünlülerinden biri varsa diğer heceler ya
a,e ünlüleriyle ya da u, ü ünlüleriyle devam eder: korku, yonga,mutluluk,
kurultay…gibi.

Uyumun Bozulduğu Durumlar:
*Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimelerde küçük ünlü uyumu aranmaz.
•Şimdiki zaman eki olan -yor uyumu bozar: okuyor, oynuyor…
••Türkçe olup da ses değişimine uğrayan bazı kelimeler uyumu bozar: avuç, çamur,
kavun…gibi.
Türk Dili - I
Küçük Ünlü Uyumu
(Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu, Dudak Uyumu, Labial Harmony)




Düzlük uyumu: Türk dili kaynaklı bir kelime düz bir ünlü
ile başlarsa takip eden hecede düz bir ünlü olur.
a → a, ı
dayanıklı, açıklamalı
e → e, i
yetenek, sevgi
ı → ı, a
yırtıcı, sıcak
i → i, e
silgi, inceleme

Yuvarlaklık Uyumu: Türk dili kaynaklı bir kelime yuvarlak bir
ünlü ile başlarsa takip eden hecede ya düz geniş ya da dar
yuvarlak bir ünlü olur.

o → u, a
ö → ü, e
u → u, a
ü → ü, e




odunculuk, okuma
gözcülük, özlem
uykucu, kulak
üzüntü, düzenek
Açıklamaya dikkat edilirse o ve ö ünlülerinin kelimenin sadece
ilk hecesinde bulunabileceği anlaşılır.
İstisna kelimeler
A dudak ünsüzü I > A dudak ünsüzü U
(p,b,m,f,v)
yağmır > yağmur
çamır > çamur
kavın > kavun
kavırma > kavurma
kabık > kabuk
(p,b,m,f,v)
6.1. Türkçenin Ses Özellikleri

Ünsüz Uyumu (Ünsüz Benzeşmesi)
Türkçenin ünsüzlerinden ötümsüz ünsüzlerle ötümlü ünsüzlerin bir uyumudur. Bu
uyuma göre Türkçe kelimelerde ötümsüz ünsüzler, ötümsüz ünsüzlerle; ötümlü
ünsüzler, ötümlü ünsüzlerle yan yana gelebilir. Yani ötümlü-ötümsüz olarak
birbirlerinin karşılığı olan ünsüzler yan yana bulunmazlar.
Bu uyuma ünsüz
benzeşmesi de denilebilir: sıcak-tan, sar-gı, Türk-çe, dış-ta…gibi.

Ünlü-Ünsüz Uyumu
Ünlü-Ünsüz uyumu Türkçe kelimelerde "g, ğ, k, l" ünsüzlerinin "a, ı,o, u" kalın
ünlüleriyle; "g, k, l" ünsüzlerinin e, i, ö, ü ince ünlüleriyle aynı hecedebulunması
uyumudur. Türkçe kelimelerde "a, ı, o, u" kalın ünlüleri "g, k, l" ünsüzleriyle; "e, i, ö,
ü" ince ünlüleri "g, k, l" ünsüzleriyle aynı hecede bulunamazlar: soy-gun, yazgı,
gezinti, güneş…gibi.

Türkçe kelimelerde o, ö ünlüleri sadece ilk hecelerde bulunabilir:
televizyon,balkon,
biyografi,
radyo,
fizyoloji,
konsol,
telefon,
monitör,
otomobil,biyologgibi kelimeler dilimize yabancı dillerden girmiştir. Ancak şimdiki
zaman eki olan –yor bu özelliğin istisnasıdır. (yorı-r > yor)
Türk Dili - I
İstisna Ekler

-yor
Okuyor, geliyor.



Öğrenci
Yolcular
Öğretmenlik
6.1. Türkçenin Ses Özellikleri

Türkçede f ve h ünsüzleri sadece yansıma sözcüklerde ve ses değişimine uğramış
sözcüklerde ve yabancı dillerden dilimize girmiş kelimelerde görülür: faiz, fosfor, fanatik,
fısıltı, öfke < öbke, yufka < yuvka; ahlak, hidrofor, hırıltı, hangi < kangı, dahi < takı…

Türkçe kelimelerde kelime başında ğ ünsüzü bulunmaz.

Türkçe kelimelerde kelime başında c, f, h, l, m, p, r, v, z ünsüzleri sadece yansıma
veya ses değişikliğine uğramış kelimelerde ve yabancı dillerden dilimize girmiş
kelimelerde bulunabilir: cıvıl cıvıl, fısıltı, hatun, lıkır lıkır, mucuk, parmak, rap rap, vermek,
zır zır…

Türkçe kelimelerde kelime başından, ş ünsüzleri sadece yansıma kelimelerde veya
sırasıyla "ne" ve "uş/şu" kelimelerinin türevlerinde ve yabancı dillerden dilimize
girmiş kelimelerde bulunur: neden, nereye, ninni; şu, şöyle, şırıl şırıl…

Türkçe hiçbir kelime ve hecede başta çift ünsüz bulunmaz: tramvay, spor…

Türkçe kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz:kitab > kitap, ihrac >
ihraç…(ad ‘isim’ kelimesi bir istisnadır.)
Türk Dili - I
6.1. Türkçenin Ses Özellikleri

Dilimizde iki ünlü yan yana gelmez. Bu durumda ünlüyle biten kelimeler ünlüyle
başlayan ekler aldığı zaman araya yardımcı ünsüzü girer: ora-y-a, bekle -y–
en…gibi.Türkçe kelimelerde bir hecede ancak bir ünlü vardır. İki ünlünün yan yana
bulunduğu kelimeler yabancı kelimelerdir: ait, duayen, muayene, dair, koordinsyon…

Kelime kökünde iki ya da ikiden fazla ünsüz yan yana ünsüzbulunmaz: millet, iffet,
cennet, stres,kilogram, kontratak, …gibi. ( anne < ana, belli, bellemek, elli < elig
kelimeleri istisnadır.)

Ancak Türkçe kelimelerde bulunabilen ünsüz çiftlerinden herhangi biriyle biten Türkçe
kelimelere, ünsüzle başlayan bir ek getirildiğinde kelimede ikisi kelime köküne biri de
eke ait olmak üzere üç ünsüz yan yana gelebilir: Türk-lük, kalk-mak, sevinçlerimiz…gibi.
Türk Dili - I
6.1. Türkçenin Ses Özellikleri

Türkçe hece ve kelimelerin sonunda bulunabilen ünsüz çiftleri şunlardır:
-lç, -lk, -lp, -lt:ölç-, ilk, kalk-,silk-, alp, kul, alt, bunalt-, salt…
-nç, -nk, -nt: genç, gülünç, sevinç, kıvanç, denk, ant…
-rç, -rk, -rp, -rs, -rt:zonkla-, sürç-, burç, bark, Türk, sarp, sars, , ters, art, kart,
borç, kurt, ört-, yırt-, yurt, yoğurt, kırk-, berk, sars-, arslan…
-st:üs, ast…

Yansıma kelimeler ve çocuk dili kelimelerinde ses özellikleri açısından herhangibir
sınırlama yoktur. Bunlar hangi sesle başlarsa başlasın, içinde hangi ses bulunursa
bulunsun Türkçe kabul edilir: cici, dede, lala, kaka, nene, mama, meme, şırıl şırıl, vıdı
vıdı, vızır vızır, zırıl zırıl, zonklamak, fısır fısır, pat pat…gibi.

Yansıma kelimeler ve çocuk dili kelimelerinde ses özellikleri açısından herhangibir
sınırlama yoktur. Bunlar hangi sesle başlarsa başlasın, içinde hangi ses bulunursa
bulunsun Türkçe kabul edilir: cici, dede, lala, kaka, nene, mama, meme, şırıl şırıl, vıdı
vıdı, vızır vızır, zırıl zırıl, zonklamak, fısır fısır, pat pat…gibi.
Türk Dili - I

Türkçede uzun ünlü yoktur. İçinde uzun ünlü bulunan
kelimeler yabancı asıllıdır:
âşık, hâlâ, âdet, millî, dâhi

Türk dili kaynaklı kelimede iki ünlü yan yana gelmez.

Yan yana iki ünlünün bulunduğu kelimeler alıntıdır:

Aile ait
Şair şiir

fail
reis
fiil

Türk dili kaynaklı kelimeler iki ünsüzle başlamaz:
blok
spor
bravo
stres
grup
program
kral
tren
Türkçe Kelime Başı Ünsüzleri

Türk dili kaynaklı kelimeler sekiz ünlüyle de başlayabilir.

Türk dili kaynaklı kelimeler her ünsüzle başlamaz.
B: bekle-, bil, böl-, besle, bulC: coşÇ: çık-, çök-, çel-, çarpD: del-, dur-, dol-, dal-, dilF:
G: gör-, gel-, git-, gül-, girĞ:
H:
J:









K: kal-, kur-, koy-, kır-, kırpL:
M:
N:
P:
R:
S: sev-, sor-, söyle-, say-, susŞ: şaş-, şişT: taş-, tart-, tat-, tüt-, tut-



V: var-, ver-, vurY: yor-, yut-, yap-, yırt-, yatZ:
Türk dili kaynaklı bir kelime
b, ç, d, g, k, s, t, y ünsüzleri ile başlayabilir.
İstisna kelimeler
C: coş-, cay-, cepken, cibinlik, civciv, cavlak
F: filiz, firik
G:(kalın ünlü) gaga, gırtlak, gıcık, gıdık, gocunH: hanım, halı, hani, hangi, haylaz, hele, hörgüç, höyük, haydi
L: lakırdı, lice (<ılıca)
M: mama, mızıkla-, mıncıkla-,
N: ne, nere, nasıl, niçin, neden
P: palaz, parmak, pars, pas, pastırma, paşa, pus-, püskül, petek,
pek, pekmez, peltek, pınar, pırtı, pürüz, pul, pire, piş-,
Ş: şaş-, şiş-, şişman, şiş, şu, şöyle, şimdi, şimşek, şakrak
V: var, var-, ver-, vurZ: zar (<sar, ince perde), zıpkın, zeybek

Tabiat taklidi kelimeler (onomatope) için ses özellikleri
açısından herhangi bir sınırlama yoktur.

Bunlar hangi sesle başlarsa başlasın, içinde hangi ses
bulunursa bulunsun Türkçe kabul edilir:
fiskos
hışırtı
hoppala
horultu
miyavlamak püfür püfür
zonklamak.
Hece ve kelime sonunda, aşağıdaki ünsüz çiftleri dışında ünsüz
grupları bulunmaz:




-lç, -lk, -lp, -lt:
ölç; ilk, kalk; alp, kulp; alt, bunalt, salt.
-nç, -nk, -nt:
dinç, genç, gülünç, sevinç; denk; ant, kunt.
-rç, -rk, -rp, -rs, -rt:
sürç-, burç; bark, Türk; sarp, serp; sars-, pars; art, kurt, yoğurt.
-st:
ast, üst






Türkçe kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz.
Alıntı kelimelerdeki bu sesler sert karşılıkları olan p, ç, t, k
ünsüzlerine çevrilir:
Ahenk (< âheng)
fert (< ferd)
ihraç (< ihrâc)
kitap (< kitâb)
kalp (<kalb)











görgörüş
görmemişlik
göre, görece, görecelik, görececilik
görsel
görgü görgülü, görgülüce, görgülülük, görgüsüzlük, görgüsüz,
görgüsüzce
görümce, görümcelik
görücü görücülük
görev görevcilik, görevsel, görevselcilik
görevli, görevsiz, görevlilik, görevsizlik, görevlendir-, görevlendirilgörenek, göreneksiz, göreneksizlik, göreneksel









Arapça: 6.497
· Fransızca: 5.330
· Farsça: 1.365
· İtalyanca: 597
· İngilizce: 541
· Rumca: 414
· Almanca: 100
Batı kaynaklı sözcük sayısı:
6000 alıntı sözcük

Türkçe Sözlük dilimizde yaşanan gelişmelere bağlı olarak
sürekli güncellenmektedir. Şu anda sözlükte 121.509
anlam bulunmaktadır.
6.2. Türkiye Türkçesindeki Ses Olayları

Kelimelerde dilin canlılığının, dinamikliğinin bir belirtisi olarak sürekli değişme ve
gelişmeler meydana gelir. Bir dilin söz varlığındaki kelimelerin sesleri, heceleri
zamanla kullanımdan düşerler, yer değiştirirler, türerler, başka seslere benzerlik
gösterirler. Bütün bu durumlara ses olayları diyoruz. Bir dilde ses olaylarının meydana
gelmesi dilin ses özelliklerinden, başka seslerin etkisinden, seslerin zayıflığından,
vurgu ve telaffuz zorluğundan kaynaklanabilir. Örneğin Arapçadan alınan fikir kelimesi
Türkçe kelimelerde iki ünlü yan yana gelmeyeceği için, ünlü türemesine uğrayarak fikir
şeklini alır. Bu dilimizin ses özelliği doğrultusunda gelişme göstermesinden
kaynaklanan bir durumdur. Ya da yumurtlamak kelimesindeki "a" sesinin düşmesi
(yumurtalamak) sesin zayıflığından, vurgusuz kalmasından kaynaklanan bir durumdur.

Türk Dili - I
6.2.1. Ses Türemeleri

Ünlü Türemesi
Kelimenin başında, ortasında veya sonunda bulunmayan bir ünlünün söylenir hale
gelmesidir. Genellikle alıntı kelimelerde görülmekle beraber Türkçe kelimelerde de
ünlü türemesi olayı meydana gelmektedir: bir+cik > biricik, giderken >giderkene,
sağlam > sapasağlam, genç+cik > gencecik; raf > iraf, Rum > urum, gram > gıram,
devr > devir, phlamuri > ıhlamur, sconto > iskonto…gibi.

Ünsüz Türemesi
Kelimenin başında, ortasında veya sonunda bulunmayan bir ünsüzün belirmesidir.
Kelime kökünde olabileceği gibi ekleme sırasında geçici olarak da ünsüz türemesi
görülür: evde-y-iz, geçme-y-ince; okka > hokka, ayva>hayva, dolamaç > dolambaç,
acaib > acayip, keşke > keşkem, şimdi > şimdik…gibi.
Kelime içinde bir ünsüzün iki defa söylenerek ikizleşmesi olayı olan ünsüz ikizleşmesi
de ünsüz türemesinin bir şekli olarak kabul edilebilir: yeddi, sekkiz, dokkuz, eşşek,
rakkam, aşşağı, döşşek…gibi.
Türk Dili - I
6.2.2. Ses Düşmeleri


Ünlü düşmesi
Bir kelimedeki bir ya da birkaç ünlünün söylenmez olması, düşmesi olayıdır. Ünlü
düşmesi kelime köklerinde kalıcı olarak görüldüğü gibi ekleme sırasında, geçici
olarak da gerçekleşebilir: karın > karnı, oğul > oğlu, ısı+cak > sıcak, buyuruk >
buyruk, yalınız > yalnız, yanılış > yanlış, ilerilemek > ilerlemek, süpürüntü >
süprüntü, tükürük > tükrük, yayılım > yaylım, bilmez idi > bilmezdi, gelir imiş >
gelirmiş, ısıtma > sıtma…gibi.
Orta hece ünlüsünün düşmesi
Orta hecenin vurgusuz olması sebebiyle, özellikle ğ, r, y, z zayıf ünsüzlerinin
yanındaki ünlünün düşmesi olayıdır:
ağızı > ağzı
boyunum> boynum
buyuruk > buyruk
kıvırım > kıvrım
oğulu > oğlu
yanılış > yanlış
Devirim > devrim
Kavuşak > kavşak
Türk Dili - I

Hece Düşmesi
Art arda gelen benzer seslerden oluşan iki heceden birinin düşmesidir:
kilitlemek > kitlemek, söyleyeyim > söyleyim, kele yorır > geliyor, hanım
efendi > hanfendi, başlayayım > başlayım…gibi.

Ünlü Birleşmesi
Birincisi ünlü ile biten, ikincisi ünlüyle başlayan ve bir arada kullanılan
kelimelerde yan yana bulunan ünlülerin kaynaşıp tek ünlü şekline dönüşmesidir:
sütlü+aş > sütlaç, ne+için > niçin, kahve+altı > kahvaltı, güllü+aş >
güllaç…gibi.
6.2.2. Ses Düşmeleri

Hece Kaynaşması
"ğ, h, y " gibi zayıf ünsüzlerden birini taşıyan hecelerde bu ünsüzlerle beraber
yanlarındaki ünlülerin de düşmesi, kaybolmasıdır: ağabey > âbi, ay oğul > ayol, pek
iyi > peki, hastane > hastane…gibi.

Ünsüz Düşmesi
Seslerin birbirleri ile olan ilişkileri esnasında kelimedeki ünsüzlerden birinin
düşmesi olayıdır: alçak+cık > alçacık, sevdik+cek > sevdiceğim, ufak+cık >
ufacık…gibi.

Tekleşme
Aynı türden olan ve yan yana bulunan iki ünsüzden birinin düşmesidir: edebiyyat >
edebiyat, hammâl > hamal, medeniyyet >medeniyet…gibi.
Türk Dili - I
6.2.3. Göçüşme (Yer Değiştirme)

Kelime içindeki iki ünsüzün birbiriyle yer değiştirmesi şeklinde ortaya çıkan bir ses
olayıdır. Bu ses olayına ağızlarda daha çok rastlanır: cereyan > ceyran, ekşi > eşki,
kirpik > kirpik, yaprak > yaprak, köprü > köprü, memleket > melmeket, ödünç >
öndüç, sarımsak > samırsak, öğretmen > örgetmen…gibi. Yazı dilinde ikinci şekillerin
kullanılması yanlıştır
Yandaş göçüşme:
ekşi-/eşki/
kibrit-/kirbit/
kirpi-/kipri/
kirpik-/kiprik/
köprü-/körpü/
Uzak göçüşme
lânet-/nâlet/
gibi-/bigi/
Türk Dili - I
Ünsüz ünsüz göçüşmesi
Toprak – /torpak/
Ünlü ünsüz göçüşmesi
sarımsak-/sarımsak/
Ünlü ünlü göçüşmesi
/Kaparo/ kapora
6.2.4. Benzeşme (Asimilasyon)

Yan yana veya bir arada bulunan iki sesten birinin diğerine etki edip onu kendisine
benzetmesi, seslerin aynı veya ortak özellikler kazanması olayıdır. Benzeşme olayı;
derecesine göre, tam ve yarı benzeşme; yerine göre ilerleyici ve gerileyici benzeşme;
benzeşen seslerin yakın ve uzaklıklarına göre yakın ve uzak benzeşme olarak
sınıflandırılabilir:

Tam benzeşme: haste > hasta, o bir > öbür, gayri > gayrı, olsun > ossun…

Yarı benzeşme: hınbıl > hımbıl, anbar > ambar, panbe > pembe…

İlerleyici benzeşme: şemsiye > şemşiye, odunluk, odunnuk, ne ara > nere…

Gerileyici benzeşme: encir > incir, kise > kese, tarla >talla, heva > hava, eczacı >
ezacı…

Yakın benzeşme: karanlık > karannık, geç-di > geçti, iğne > inne…

Uzak benzeşme: kıl ibik > kılıbık, naylon > laylon…
Türk Dili - I
Bastırma > pastırma
ötümsüzleşme
Penbe > pembe
dudaklaşma
Jilet > /cilet/
patlayıcılaşma
Eb > ev
sızıcılaşma
Kök > gök
ötümlüleşme
Ögsüz > öksüz
g>k
Gönlek > gömlek n > m
Bıçgı > bıçkı
g>k
Harpuz > karpuz h > k
Kankı > hangı > hangi
k>h
Çenber > çember
n>m
Til > dil
t>d
Açık- > acık-
ç>c
Kemik e > kemiğe
k>ğ
ötümsüzleşme
dudaklılaşma
ötümsüzleşme
patlayıcılaşma
sızıcılaşma
dudaklaşma
ötümlüleşme
ötümlüleşme
ötümlü sızıcılaşma
6.2.5. Ses Değişmeleri

Ünlü Daralması
Orta hecenin vurgusuz olması vey sesinin zayıflığından dolayı orta hecedeki geniş
ünlünün daralmasıdır: başla-yor > başlıyor, bekle-yor > bekliyor, anlama-yor >
anlamıyor, gözleyen > gözlü-y-en, ye-yor>yiyor, de-y-e > diye…

Ötümlüleşme (Tonlulaşma, Yumuşama)
Kelime sonunda iki ünlü arasında kalan "p, ç, t, k" ötümsüz seslerinin ötümlüleşerek
"b, c, d, g" seslerine dönüşmesidir: çorap+ı > çorabı, genç+i > genci, kanat+ı >
kanadı, konak+a > konağa, ağaç+ın > ağacın, mumt+um > umudum, güç+e >
güce…
Türk Dili - I

Benzeşmezlik (Aykırılaşma)
Birbirine benzeyen veya aynı olan iki
ünsüzden birinin başka bir sese dönüşmesi
olayına denir: aşçı > ahçı, muşamma >
muşamba, attâr > aktar, birader > bilader,
berber > belber..
Bir kelimede yan yana veya biri birinden uzakta bulunan ve
nitelikleri aynı olan seslerden birinin, ötekinden farklı bir nitelik
kazanması, başkalaşmasıdır.
attâr
>
aktar
muşamma
>
muşamba
perger
>
pergel
fenni
>
fendi
hammal
>
/hambal/
birader
>
/bilader/
Düzleşme Yuvarlaklaşma İncelme Kalınlaşma
artuk > artık u > ı
düzleşme
Avıç > avuç ı >u
yuvarlaklaşma
Yaşıl > yeşil a > e, ı >i
İncelme
Gözel > güzel
darlaşma
Bekle-yor > bekliyor
Suret > surat
kalınlaşma
Gice > gece
genişleme
Birleşme (Hece Düşmesi):
Pazar ertesi > Pazartesi
Ne asıl > nasıl
Sütlü aş > sütlaç
Kayın ana > kaynana
Kahve altı > kahvaltı
Uç ara > ücra
Bu ile > böyle
Pek iyi > peki
BÖLÜM SONU SORULARI












1. Aşağıdaki seçeneklerin
hangisinde yalnızca düz ünlülerin
bulunduğu bir sözcük vardır?
a. Mitoloji
b. Çipura
c. Kupa
d. Manto
e. Sevinç
2.Türkçenin ses özellikleri
dikkate alındığında,
aşağıdakilerden hangisi yabancı
kökenli bir sözcüktür?
a. Meslek
b. Oyun
c. Yaprak
d. Çamurlu
e. Kapı












3.Türkçenin ses özellikleri
dikkate alındığında aşağıdaki
sözcüklerin hangisinin Türkçe
kökenli olduğu söylenebilir?
a. Şiir
b. Millet
c. Stres
d. Defter
e. Hani
4. Aşağıdaki sözcüklerden
hangisinde ‘ünlü daralması’
vardır?
a. Bilmiyor
b. Yapmadı
c. Gülecek
d. Sen misin?
e. Alır













5. Aşağıdakilerden hangisinde ‘kavuşak>
kavşak’ örneğindekine benzer bir ses olayı
vardır?
a.Urumeli
b. İstasyon
c. Grev
d. Yanlış
e. Şükür
6. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin
hangisinde ünlü türemesi vardır?
a. Küçücük bir çocuktan bu kadar çok iş
beklenmez.
b. Daracık yollardan geçerek geniş bir caddeye
çıktık.
c. Alçacık damlı evler askerler gibi dizilmişti.
d. Kitapçıklarınızı sıraların üzerine bırakınız.
e. Bir lokmacık da şu yemekten alır mıydınız?













7. "Yaşlı adam duvarı tek başına boyuyordu."
Cümlesinde altı çizili sözcükteki ses olayı
aşağıdakilerin hangisinde vardır?
a. Onu sevdiğimi biliyor.
b. Onun yolunu gözlüyor.
c. Yeni arabasını satıyor.
d. Herkes sıraya giriyor.
e. Çiftçi tarlasını sürüyor.
8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem
ünlü düşmesi hem de ünsüz benzeşmesine
örnek bir sözcük vardır?
a. Namık Kemal "vatan şairi" olarak tanınır.
b. Yahya Kemal Beyatlı yıllarca değişik ülkelerde
elçilik yapmıştır.
c. Orhan Veli İstanbul'u bir tepeden seyretmişti.
d. Hamit’in, "Makber" adlı şiirini Fatma Hanım için
yazdığı söylenir.
e. Ziya Paşa'nın pek çok sözü vecize olarak
günümüze kadar gelir.






9. Aşağıdaki cümlelerin
hangisinde ünsüz yumuşaması
(değişimi) örneklenmiştir?
a. Bu resme bakarak seni anıyoruz.
b. Çocuk, akşama kadar sokakta
oynuyor.
c. Sana olan borcumuzu unutamayız.
d. Serap da pek anlayışlı ve
özverili sayılmazdı.
e. Düşünceleriyle herkesi derinden
etkiledi.

10. Benim de vaktim olsa belki ben
de büyük bir profesör olurdum, böyle
körleşip kalmazdım, dedi.

Yukarıdaki parçada büyük ünlü
uyumuna uymayan kaç sözcük
vardır?

a. 1

b. 2

c. 3

d. 4

e. 5
CEVAP ANAHTARI










1. E
2. A
3. E
4. A
5. D
6. B
7. B
8. C
9. C
10. B

similar documents