PDF inkijkexemplaar

Report
Geschiedenis van de literatuur in Rusland
1700-2000
Emmanuel Waegemans
Geschiedenis van de
literatuur in Rusland
1700-2000
Inhoud
© 2016 – Emmanuel Waegemans & Uitgeverij Vrijdag
Jodenstraat 16, 2000 Antwerpen
www.uitgeverijvrijdag.be
Omslagontwerp: Mulder van Meurs, Amsterdam
Vormgeving binnenwerk: theSWitch, Antwerpen
Auteursfoto: Michail Zlatkovski
NUR 635
ISBN 978 94 6001 423 9
D/2016/11.676/296
e-boek
ISBN 978 94 6001 424 6
Niets van deze uitgave mag door middel van elektronische of andere middelen,met inbegrip
van automatische informatiesystemen, worden gereproduceerd en/of openbaar gemaakt zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever
Ten geleide
13
Deel I: 1700-1917
17
1. De 18e eeuw
De hervormingen van Peter de Grote (1700-1725)
Achtergrond
Literatuur onder Peter de Grote
19
19
19
23
Rusland na de hervormingen 1725-1762
Achtergrond
Kantemír
Trediakóvskij
Lomonósov
Sumarókov en Cheráskov
24
24
27
30
32
35
Het bewind van Catharina II (1762-1796)
Achtergrond
Verlichting en vrijmetselarij
Satirische tijdschriften
Volksliteratuur
Toneel en opera
Komische opera
Het werk van Catharina II
Fonvízin
Het drama
38
38
40
42
44
47
47
47
51
54
Het sentimentalisme en Karamzín
Radíščev
Deržávin
58
63
69
2. Van Verlichting tot romantiek
75
3. Van romantiek tot realisme
Achtergrond
De opkomst van de roman
Púškin
Evgénij Onégin
Lérmontov
Gógol’
Belínskij en de ‘natuurlijke school’
Kol’cov
Tjútčev en Baratýnskij
81
81
84
87
91
99
105
113
117
119
4. Het realisme (I)
Literatuur en revolutie
Inleiding
Achtergrond
Opiniemakers
Herzen
Radicale critici
123
123
123
124
127
127
130
‘Kritisch’ realisme
Gončaróv
Turgénev
Písemskij
Nekrásov
‘Zestigers’ (šestidesjátniki) en populisten
L’art pour l’art
Het theater: Ostróvskij e.a.
Saltykóv-Ščedrín
Leskóv
131
131
134
140
141
145
148
151
155
159
5. Het realisme (II): de reuzen
Dostoévskij
Tolstój
165
165
181
6
geschiedenis van de literatuur in rusland
6. De moderne periode
Inleiding
De grote novellisten
Gáršin
Korolénko
Čéchov
Neorealisme en romantiek
Gór’kij
De Znánie-groep
201
201
207
207
209
211
218
218
225
Symbolisme
De oudere generatie
Merežkóvskij
Brjúsov
Bál’mont
Sologúb
Rémizov
De jongere generatie
Ivánov
Bélyj
Blok
229
229
229
231
233
234
236
237
237
238
240
Na het symbolisme
Acmeïsme
Achmátov
Mandel’štám
Gumilëv
242
244
245
245
246
Futurisme
Severjánin
Burljúk
Kručënych
Chlébnikov
247
247
248
248
250
inhoud7
Deel II : 1917-2000
253
7. De periode 1917-1921
Achtergrond
Reacties op de Revolutie
Esénin en de boerendichters
Proletkúl’t
Majakóvskij
255
255
258
258
261
265
8. De NEP-periode (1921-1928)
Achtergrond
Revolutionaire romantici
Pil’nják
Zamjátin
De Serapionbroeders
Perevál
Bábel’
Tíchon
Chroniqueurs
Satirici
Zóščenko
Il’f en Petróv
Bulgákov
Oléša
Absurdisten (Obėriu)
269
269
271
271
273
276
280
281
283
284
285
285
287
290
296
298
9. De Stalin-periode (1928-1953)
De aanloop (1928-1934)
Achtergrond
Proletarische romanciers
Heropleving van de roman
Stalins dictatuur (1933-1953)
Ideologische verschuivingen
De historische roman
Aparte figuren
Klassiekers van het socialistisch realisme
Poëzie na 1917
301
301
301
309
311
314
314
318
324
331
338
8
geschiedenis van de literatuur in rusland
Oorlogsliteratuur
De Ždánov-periode (1946-1953)
341
347
10. De emigratie (1917-1956)
Achtergrond
De literatuur der emigratie
De oude garde
Cvetáeva
Nabókov
Jonge prozaïsten
Poëzie en memoires
353
353
358
359
362
364
367
368
11. De periode 1953-1985
Achtergrond
Poëzie
De angry young men
Ouderen en jongeren
Proza
De waarheid over de oorlog
Het verwerken van het verleden
Memoires
De waarheid over het heden: vita s ovietica
en algemeen menselijke problemen
Het dorpsproza
Toneel
De Nobelprijswinnaars
Búnin
Pasternák
Šólochov
Solženícyn
Bródskij
373
373
383
383
386
390
390
392
397
12. Samizdát en tamizdát (1956-1985)
De ‘andere stem’ van Rusland in tijdschriften
Verleden en heden in literatuur, publicistiek en memoires
Poëzie en chansons
Proza
435
435
436
441
443
399
407
414
415
416
418
423
427
432
inhoud9
13. De perestrójka en het einde van het Sovjettijdperk
(1985-2000)
Achtergrond
De schrijvers van de perestrójka
463
463
480
Lexicon van Russische termen
497
Bibliografie
499
Personenregister
508
Voor een volk dat beroofd is van sociale vrijheid,
is de literatuur de enige tribune vanwaar het de
kreet van zijn verontwaardiging en de stem van
zijn geweten kan laten horen.
Aleksandr Herzen
Onderaan de macht van de duisternis,
Bovenaan de duisternis van de macht.
Vladimir Giljarovskij
Zolang de staat zich met de literatuur bemoeit,
zal de literatuur het recht hebben om zich met
de staatszaken te bemoeien.
Josif Brodskij
10
geschiedenis van de literatuur in rusland
Ten geleide
In dit overzicht van de Russische literatuur heb ik bewust gekozen voor de
moderne periode, die ik laat beginnen in 1700, op het ogenblik dat Peter
de Grote het oude Moskovië grondig hervormt. Aldus biedt dit boek een
overzicht van de gehele moderne Russische literatuur, tot en met de val van
het communisme (najaar 1991) en de daaropvolgende chaotische postcommunistische periode (1992-2000).
De enorme veranderingen in het culturele leven die in de Sovjetunie
sinds 1985 hebben plaatsgevonden, stellen de literatuurhistoricus voor
grote methodologische problemen. De literatuur van de vroegere dissidenten en emigranten is inmiddels integraal geaccepteerd en gepubliceerd.
Wil dit nu zeggen dat we de gehele Russische literatuur van na 1917 als
een eenheid kunnen beschouwen?* Kunnen we heel de geschiedenis van
de Russische literatuur van de 20e eeuw nu al herschrijven? Dat lijkt me
voorbarig: de algehele verwarring die te merken was in het Rusland van
de glasnost’ maakt duidelijk dat veel nog niet verwerkt is; in een paar jaar
tijd kan de ervaring van zeventig jaar (drie generaties) emigranten en twintig jaar dissidenten, van een hele eeuw westers denken onmogelijk ingehaald worden. Wellicht zullen we pas over een generatie een balans kunnen
opmaken van de invloed van dit alles op de Russische postcommunistische
wereld. Dit boek stopt daarom in de jaren 1990-2000 – het eerste decennium van de postcommunistische periode. De schrijvers die op de puinhopen van het communisme naam hebben gemaakt, verdienen een aparte
uitvoerige behandeling.
Bij de weergave van het Russische (cyrillische) alfabet heb ik gekozen
voor de internationale transliteratie, die gebruik maakt van de diacritische
tekens č, ž, š (zie tabel). Čackij leest dus als Tsjatskie, Trockij als Trotskie.
De ’ duidt het zachte teken aan, de ” staat voor het weinig voorkomende
harde teken. Omdat de klemtoon een erg complex gegeven in de Russische
taal is (ook voor wie de taal goed kent), heb ik alle Russische namen, plaatsnamen, realia en titels geaccentueerd.
* Professor Wolfgang Kasack (Lexikon der russischen Literatur ab 1917) was tijdens de ‘Koude
Oorlog’ de enige westerse slavist die de gehele Russischtalige literatuur behandelde, ongeacht de
plaats waar ze geschreven en gepubliceerd werd.
Internationale transliteratie Nederlands
c
č
ch
e
ė
ë
g
ij
ja
ju
š
sja
šč
u
v
y
ž
ts
tsj
ch (kachel)
je
è (doffe e)
jo
g (garçon)
ie
ja
joe
sj
s + ja (# sj)
sjtsj
oe
v
ie (harde i)
zj
Mijn oprechte dank gaat uit naar †Prof. Wolfgang Kasack (Slawisches
Seminar, Keulen), Prof. em. Raymond Van den Broeck en Marcel De Herdt
(Lessius Hogeschool Antwerpen) en mijn vrouw Magda, die zo vriendelijk
zijn geweest het manuscript kritisch door te nemen, en naar allen – collega’s, recensenten, vrienden en studenten – die me waardevolle tips hebben
gegeven die in deze opnieuw herziene editie zijn opgenomen.
Let op: u = oe (Bakunin = Bakoenin); bijgevolg is oe in de internationale
translitteratie o + e, en leest men Dostoevskij als Dosto + evskij (uitspraak
Dostojevski), Odoevskij = Odojevski. ie leze men als i + e: znanie = znanië;
sja # ša (vgl. Asja <As+ja> en Maša <Masja>).
Deze op het eerste gezicht misschien minder sympathieke omzetting
biedt het enige systeem dat consequent en betrouwbaar is en dat feilloos
retranscribeerbaar is naar het cyrillische alfabet. Traditionele schrijfwijzen
(zoals Tsjechov) zijn in het register opgenomen met een verwijzing naar de
internationale (Čechov).
Om dit boek ook als bibliografisch naslagwerk zo bruikbaar mogelijk
te maken, heb ik aangegeven of een vermeld werk in het Nederlands is
vertaald. Dit wordt aangeduid door het teken ° vóór de Nederlandse titel.
Deze gegevens ontleen ik aan de Bibliografie van Russische literatuur in
Nederlandse vertaling 1789-1985 van mezelf en Cees Willemsen (Leuven,
Universitaire Pers, 1991) en aan mijn Bibliografie van Russische literatuur in
Nederlandse vertaling 1985-2015 (2016). Het jaartal na de titel betreft het
jaar van de eerste publicatie (meestal in tijdschriftvorm). Achter in het boek
vindt de lezer nog een lexicon van Russische termen.
14
geschiedenis van de literatuur in rusland
ten geleide15
Deel I
1700-1917
1. De 18e eeuw
De hervormingen van Peter de Grote (1700-1725)
Achtergrond
Pas in de 18e eeuw groeit Rusland uit tot een ‘grootmacht’ met een sterk
militair potentieel, gevreesd door de grote veldheren van de tijd, en bovendien tot een ‘beschaafd’, ‘verlicht’ land. Deze ingrijpende veranderingen
waren het werk van twee heersers: Peter I en Catharina II. In één eeuw had
Rusland gerealiseerd waar andere landen eeuwen over hadden gedaan. De
verwestersing van Rusland kon slechts op één manier plaatsvinden, namelijk door te breken met het oude door invoering van het nieuwe, desnoods
met geweld. Het duidelijkst van al komt Peters bedoeling tot uiting in de
stad die hij in 1703 liet bouwen op pas op de Zweden veroverd gebied,
ver van Moskou, dichter bij Europa, en die hij de naam Pieterburg meegaf (naar Petrus, de patroonheilige van de stad). Al spoedig werd de naam
verduitst tot Sankt-Peterburg. De bekende Italiaan Francesco Algarotti
bezocht in 1739 de stad en lanceerde in het verslag van zijn reis (Viaggi di
Russia) de beroemd geworden uitspraak ‘Petersburg is het venster waardoor
Rusland naar het Westen blikt’.
Invloed van het Westen kwam via twee kanalen. Op het einde van de
17e eeuw waren in Moskou talrijke nationaliteiten verenigd in de zogeheten Vreemdelingenwijk (Neméckaja slobodá). Zij ontstond ten gevolge van
de regeringsverordening van 1652 die bepaalde dat buitenlanders slechts
het recht hadden om in Moskou te wonen indien ze zich lieten dopen.
Anderen moesten zich in de voorstad vestigen. Het was in dit vreemdelingengetto (een soort mini-Europa) dat Peter I zijn jeugdjaren doorbracht.
De ongedwongenheid van het gezellige contact dat hij hier vond, stak schril
af bij het strenge ceremonieel van het Kremlin; de verdraagzaamheid en het
kosmopolitisme die bij de vreemdelingen heersten, boden een tegenwicht
voor de religieuze vooroordelen van Moskou.
Een belangrijke schakel was verder Simeón Pólockij (1629-1680), een
van de vurige medewerkers van patriarch Níkon en diens hervormingen
van de Russisch-orthodoxe kerk. In 1665 stichtte hij in Moskou de Latijnse
School en onder zijn invloed ontstond in 1687 de Slavisch-Grieks-Latijnse
Academie naar het voorbeeld van de academie in Kiev. De oprichting van
deze scholen was uitermate belangrijk, omdat Russen door de studie van
het Latijn toegang konden krijgen tot de westerse cultuur, met name de
renaissance, het classicisme en rationalisme, maar ook met de scholastiek.
Er brak nu een strijd los tussen de latinofielen en graecofielen: sommigen
meenden door het invoeren van het Grieks een dam te kunnen opwerpen
tegen de ideeën van het Westen. Pólockij was ook voorstander van wereldlijke vorming en hij heeft bijgedragen tot de introductie van het theater in
Rusland. Dit is belangrijk, want in het oude Rusland werd een toneelstuk
beschouwd als tegenstrijdig met de godsdienst en de waardigheid van de
cultuur, die overwegend religieus was.
Peter I was de eerste Russische tsaar die een reis naar het buitenland
maakte: in 1697-1698 bezocht hij Nederland en Engeland. Tijdens zijn
afwezigheid sloegen de strél’cy (schutters; zijn lijfwacht en infanterie) aan
het muiten. Terug in Rusland rekende Peter wreed af met de muiters. Vervolgens lanceerde hij een aanval op de baarden als symbool van de Moskovische cultuur. Leden van de adel, het hof en militairen werden verplicht
hun baard af te scheren en Hongaarse of Duitse kleding te dragen. Het
politieke doel van de reis naar Europa – een verbond tegen de Turken –
werd niet bereikt, maar Peter slaagde er wel in buitenlandse technici naar
Rusland te lokken om scheepvaart en leger uit te bouwen. Om een sterke
vloot en een goed uitgerust leger te kunnen opzetten, moest het financieel
beleid en dus ook de gehele administratie gereorganiseerd worden.
Het leven in Rusland moest in al zijn aspecten grondig worden hervormd. Peter verving de bojárstvo (erfelijke adel) door de dienstadel. Alle
adelsprivileges op militair en administratief gebied werden afgeschaft: de
traditionele voorrechten van de bojaren moesten plaats maken voor gelijke
rechten én plichten van de dvorjáne (aan het hof ) en de poméščiki (landheren). Iedereen kon nu adel verwerven door in het leger of in de ambtenarij een rang te bekleden (vastgelegd in de Tábel’ o rángach (Rangentabel)
van 1722). Vanaf 1705 gold dienstplicht voor alle klassen; edelen moesten
voortaan onderaan de ladder beginnen.
Peter besefte dat zonder degelijk onderwijs zijn modernisering van
Rusland op lange termijn tot mislukken gedoemd zou zijn. Maar in 1701
bestond er in Rusland nog geen enkele lagere school. Peter opende scholen voor scheepvaart, rekenkunde, artillerie, geneeskunde en mijnbouw.
Niet-toepasbare wetenschap, klassieke studies en literatuur interesseerden
hem niet. Overal in het land liet hij cifírnye škóly (rekenscholen) oprichten
waar alle standen (behalve lijfeigenen) terecht konden. In 1724 stelde hij
het reglement op van de Academie der Wetenschappen, die kort na zijn
dood in 1725 opgericht werd. De Academie was echter ook verantwoordelijk voor onderwijs (universiteit en gymnasium). Aanvankelijk werkten en
doceerden er alleen buitenlanders. Hij liet honderden werken vertalen uit
het Nederlands, Duits, Frans, Engels, Italiaans en Pools, maar het waren
allemaal werken van utilitaire aard.
Het Russisch van die tijd werd overwoekerd door vreemde woorden
(meer dan 4.000 vreemde woorden zouden het Russisch verrijkt hebben).
In de plaats van oude woorden kwamen nieuwe: krépost’ (vesting) werd
vervangen door fortécija, čestoljúbie (eerzucht) moest het veld ruimen voor
ambícija, het Moskovisch aandoende upravlénie (bestuur) werd vervangen
door het modernere dirékcija; uit het Nederlands ontleende het Russisch
tientallen woorden in verband met de zeevaart: gávan’, farváter, škíper,
kajúta, brandspójt. Op zijn bevel kwam de eerste Russische krant uit, de
Sanktpeterbúrgskie védomosti, waarin beknopt werd weergegeven wat zich
in Rusland en in de belangrijkste landen van Europa afspeelde. De cultuur
onder Peter was uitgesproken wereldlijk. Hij voerde de Juliaanse kalender
in, waardoor 1 januari 7208 nu 1 januari 1700 werd, vereenvoudigde het
cyrillische alfabet tot het graždánskij šrift (burgerschrift) en verving het
patriarchaat door de Heilige Synode. Hierdoor onderwierp hij de kerk aan
het wereldlijk gezag.
Toen Peter zijn blikken naar het Westen richtte, vond hij twee Europa’s:
het mediterrane, met zijn verfijnde cultuur en goede manieren, zijn salons,
rooms-katholiek; aan de andere kant de Germaanse wereld, puriteinser en
protestants, maar met ruwere zeden en grovere mentaliteit. Het is bij dit
tweede Europa dat Rusland in de leer ging. Peter was een vertegenwoordiger van de Duitse Fachlichkeit-mentaliteit; voor de zuidelijke etiquette had
hij slechts minachting.
Onder Peter kwam zo goed als geen bellettrie uit. De Petrinische periode
is daarom wel de minst literaire uit de geschiedenis van Rusland genoemd.
De fabels van Aesopus werden enkele keren uitgegeven, maar eerder als
stichtelijk boek dan als literair werk. In 1708 verscheen Priklády, káko
píšutsja kompliménty ráznye (Voorbeelden hoe men allerlei complimenten
moet schrijven) met voorbeelden van beleefde brieven, en in 1717 Júnosti
čéstnoe zércalo (Etiquette voor de jeugd). Beide boeken hadden een grote
invloed: ze onttrokken de jonge en ‘nieuwe’ mensen aan de invloed van de
kerk en brachten wereldlijke, adellijke omgangsvormen bij.
Tot de voornaamste voorstanders van Peters hervormingen behoorde de
Oekraïense geestelijke Feofán Prokopóvič (1681-1736). Hij had in Polen
geschiedenis van de literatuur in rusland
de 18e eeuw21
20

similar documents