iktisadi mallar - İSTANBUL SABAHATTİN ZAİM ÜNİVERSİTESİ

Report
PROF. DR. ADEM ESEN
•
•
•
•
•
[email protected]
[email protected]
İSTANBUL SABAHATTİN ZAİM ÜNİVERSİTESİ
REKTÖRÜ
0 554 587 50 01
1
EĞİTİM KURUMLARINDA STRATEJİK PLANLAMA
taslak
1
Tanımlar
Mal ve hizmet, kamusal, yarı kamusal ve özel mallar
2
İşletme ve Fonksiyonları, Kamu İşletmeleri
İşletme tanımı, fonksiyonları ve kamu kurumlarındaki yapı
3
Eğitim Kurumlarında Yönetim ve Ar-ge, yenilik
4
Eğitim Kurumlarında Pazarlama ve Finans
5
Eğitim Kurumlarında insan Kaynakları yönetimi ve Halklar lişkiller
6
Eğitim hizmeti üretimi
7
Stratejik planlama
8
Stratejik Planın önemi ve hizmet kuruluşlarında
uygulanışı
9
10
11
12
13
14
2
DERSİN AMACI
-ortaya çıkan gelişmeler eğitim anlayışında yeni
değişimler ve sosyo-ekonomik farklılaşma,
kurumları stratejik plan yapmaya zorlamaktadır.
-gelişmiş pekçok ülkede kamu kurumları ve eğitim
yönetimi politikalarını stratejik plan ile
oluşturmaktadır.
-eğitim kurumları artan bilgi ve müşteri talebiyle
ve aktif paydaşlarla yüzyüze gelmekte ve bu da
stratejik plan yapmayı gerektirmektedir.
-stratejik plan ülkemiz için yenidir. Çeşitli kurumlar
gibi MEB de bu çalışmayı yapmaktadır.
3
İktisat Bilimi
• Sonsuz ihtiyaçlarla sınırlı kaynakların nasıl
karşılanacağını ele alır.
• ÜRETİM FAKTÖRLERİ
• Emek
• Doğal kaynaklar
• Sermaye
• Girişim
4
İktisadi sorunlar-1
• HANGİ MAL VE HİZMETLER ÜRETİLECEK?
• Arz-talep,
• Merkezi planlama
5
İktisadi Sorunlar - 2
•
-
Ne kadar üretilecektir?
Hizmetler ve mallar ne kadar üretilecektir?
Fiyatlandırma nasıl olacaktır?
Sosyal devlet ilkesini korunacaktır.
- NASIL ÜRETİLECEK?
- HANGİ MALİYETLE ÜRETİLECEK?
6
İktisadi Sorunlar - 3
• Mallar veya Hizmetler Kim için üretilecektir?
Yani nasıl dağıtılacaktır?
- Eğitim hizmetlerinin sunulması sonucunda
ortaya çıkan değerin dağıtılması sorunu gibi,
- Hizmetlere katılım bedeli sorunu…
7
İktisadi Sorunlar-4
• Mal ve hizmet hangi yöntemlerle
üretilecektir?
• Sahip olunan üretim faktörleriyle, en uygun
bileşim sağlanarak üretimin etkinliği
sağlanması amacını ifade eder.
8
Eğitimin Kalkınmada Önemi
- Devletler bütçelerinin büyük bir bölümünü eğitim,
toplu konut, sağlık, sosyal güvenlik ve ulaşım gibi
harcamalara ayırarak sosyo-ekonomik sorunlarla
mücadele etmektedir.
• Gelir dağılımının iyileştirilmesi önemli bir hedeftir.
• Kamuda verimlilik önem kazanmaktadır.
• Özelleştirme, serbestleştirme ve ticarileştirme
olgusu yaygın hale gelmektedir.
9
•
— (Asım’a)
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Milletlerin ikbâli için, evlâdım,
Ma'rifet, bir de fazilet... iki kudret lâzım.
Ma’rifet, ilkin, ahâlîye sa'âdet verecek
Bütün esbâbı taşır; sonra fazîlet gelerek,
O birikmiş duran esbâbı alır, memleketin
Hayr-ı ilâşına tahsis ile sarf etmek için.
Ma'rifet kudreti olmazsa bir ümmette eğer,
Tek faziletle teâlî edemez, zaafa düşer.
İbtidâîliğe mahsûs olan âvâre sükûn,
Çöker a'sâbına. Artık o da bundan memnun!
Ma'rifet, farz edelim, var da, fazîlet mefkud...
Bir felâket ki cemâ'atler için, nâ-mahdûd.
Beşerin rûhunu tesmîm edecek karha budur;
Ne musibettir o: Taunlara rahmet okutur!
Bizler edvâr-ı faziletleri cidden parlak,
Bir büyük milletin evlâdıyız, oğlum, ancak,
O fazîlet son üç asrın yürüyen ilmiyle,
Birleşip gitmedi; battıkça da ümmet cehle,
Bünyevî kudreti günden güne meflûc olarak,
Bir düşüş düştü ki: Davransa da, sarsak sarsak.
Garb'ın emriyle yatıp kalkmaya artık mahkûm;
Çünkü hâkim yaşatan şevket-i fenden mahrûm.
Biz, evet, hasmımızın kudret-i irfanından,
Bî-nasîbiz de o yüzden bu şerefsiz hüsran.
10
Kamu Ekonomisi
• Kamu ekonomisinin temel amacı toplumsal
refahı en yüksek seviyesine çıkarmaktır. Bunun
için vergi, harcama ve borçlanma araçları
kullanılır.
11
Kamu Ekonomisi fonksiyonları
• 1. Kaynak ayırımı: özel ve kamu kesimindeki
ihtiyaçları etkin biçimde karşılamada kaynakların
paylaşımını gösterir.
• 2. Gelir dağılımı: gelirin ve servetin kişiler ve
kesimler arasındaki dağılımının adil olup
olmamasını gösterir.
• 3. İstikrarın korunması: tam istihdam, fiyat
istikrarı, dış ödemeler dengesi ve büyümenin
sürdürülmesi hedeflerinin gerçekleştirilmesi
üzerinde durulur.
12
MAL TANIMI
• Mal, mali bir kıymeti olan her şeydir.
• İktisatçılara göre, doğrudan veya dolaylı olarak insan
ihtiyaçlarını karşılayabilecek kullanılmaya hazır olan şeylere
mal denir. Buna göre iktisadi bakımdan mal tanımında şu
unsurlar bulunmaktadır: Birincisi, arzu ve ihtiyacın varlığı;
ikincisi, ihtiyaçları karşılama özelliği; üçüncüsü bireyin bu
durumdan haberdar olması; dördüncüsü ise malların
kullanılmaya hazır olmasıdır. Bir hasta yanında bulunan
ilacın kendisine şifa verdiğini bilmiyorsa, bu ilaç onun için
mal sayılamaz. Yine batmış bir gemideki mücevherler mal
sayılmaz
13
MAL ve HİZMET AYRIMI
Mal ve menfaat, insanların ihtiyaçlarını giderir ve fayda (yarar) sağlar. Bunun için ihtiyaç ve istek bu iki kavramla ilgilidir.
İktisat açısından “ihtiyaç”, tatmin edildikleri sürece insanlara haz, tatmin edilmediklerinde ıstırap veren duygulardır. Psikoloji, ahlak, hukuk ve
diğer bilimlerde ihtiyaç değişik şekillerde yorumlanmakla beraber, iktisadi bakımdan yukarıdaki tanım geçerlidir. Mal, ihtiyaçları dolaylı ve
doğrudan karşılayan şeydir. Malların ihtiyacı karşılama özelliğine fayda (yarar) denilir. Dolayısıyla insanın ihtiyaçlarını karşılayan mal, faydalı
maldır. İnsanların ihtiyaçlarını karşılayan bazı şeyler elle tutulur; bazıları ise elle tutulamaz. Öğretmenin, doktorun sağladığı fayda maddi
değildir. Böyle elle tutulamayan faydalara hizmet denilir. İktisadi analizlerde mal denildiğinde bu kavrama hizmet de dahil edilmektedir.
Ancak mal ile hizmet arasındaki fark, malın stoklanması ve bir başka kimseye mülkiyetinin devrinin mümkün olmasına karşılık, hizmette bu iki
özellik bulunmamaktadır.
Malların istekleri karşılama özelliği fayda (utility), fayda oluşturma faaliyeti de üretim (production)dir. Fayda oluşturma kumaşın elbiseye
dönüştürülmesi gibi şekil faydası, bir başka yere götürüp pazarlaması ile mekan faydası veya yazın üretilen elmayı soğuk hava deposunda
tutarak kışın pazarlamak zaman faydasıdır. Yine bir meskeni ticari alana çevirmek mülkiyet faydası olarak değerlendirilir.
İnsan istekleri (wants) karşılanmadığı zaman acı ve üzüntü, karşılandığı zaman ise haz ve zevk duyar. İsteklerin bir kısmı mal ve hizmetler
olarak karşılanabilir (iktisadi istekler); güzel, akıllı olmak gibi (iktisadi olmayan) istekler mal ve hizmetlerle karşılanamaz. Ancak iktisadi
olmayan istekler, iktisadi isteklere sahip olmakla da ilgilidir. İktisadi isteklerin bir kısmı insan hayatının devamıyla alakalıdır. Bunlara zaruri
istekler (veya ihtiyaçlar) denilir. Bir kısım iktisadi istekler ise insan hayatını devamı için tehlike oluşturmakla ilgili olmayan sinemaya gitmek,
gazete okumak gibi kültürel nitelikli olanlardır. Bunlara da lüks ve kültürel istekler denilir. Bu ayırım toplumdan topluma hatta fertten ferde
değişmektedir. Hatta zamanla toplumlar ve kişiler için de değişir niteliktedir.
İktisadi isteklerin iki özelliği vardır: Birincisi, tekrarlanma niteliğidir. Bu istekler, bir kez karşılandıkları takdirde ortadan kalkmayıp, süreklilik arz
eder. İkincisi, kişilerin sahip olduklarından daha çok mal ve hizmeti, sahip oldukları mal ve hizmete daima tercih etmeleri anlamında
sınırsızdır.
Mallar, insanın ihtiyaçlarını karşıladıkları için faydalıdır. Ancak mallara verilen nispi önem yani değer, farklıdır. Bir malın değeri, bir yandan
talep edilmesi, diğer yandan kıtlığı veya çokluğu ile ilgilidir. Mesela su insan hayatı bakımından önemli olmasına rağmen, çok bulunduğu için
değeri düşüktür. Halbuki elmas, insan hayatı bakımından pek önemli olmadığı halde kıt olduğundan değeri yüksektir. Bu konu, iktisatta elmassu çelişkisi olarak bilinmektedir.
14
MAL TÜRLERİ
İktisatta mallar çeşitli açılardan gruplandırılmaktadır. Bütün insanların ihtiyaçlarını karşılayacak kadar bol olan ve
üretilmesi için herhangi bir zahmet gerektirmeyen mallar serbest mallardır. Herkese yetecek kadar bol olmayıp
üretilmesi bir çaba gerektiren ve bedel karşılığı ödenen mallara iktisadi mallar denilir. Bir diğer gruplandırmaya
göre tabiatta hazır olan, ancak kıt olan mallara (kıymetli maden gibi) hazır mallar, bizzat insanlar tarafından imal
edilen araba gibi mallar da üretilmiş mallardır. İnsanlarca üretilen malların bir kısmı insanların ihtiyaçlarını
doğrudan doğruya tatmin eden tüketim malları, tüketim mallarını üretmekte kullanılan ve önceden üretilmiş
mallar ise üretim mallarıdır.
Malların bir diğer ayrımı şöyledir:
- Bulunduğu yerdeki konumu yönüyle; akar (taşınmaz) ve menkul (taşınır) mallar,
- Birimlerinin benzemesi veya farklılığı yönüyle; misli (benzer) ve kıymi (değer itibariyle) mallar,
-Yararlanmada kendisinin tüketilip tüketilmemesi yönüyle; istihlaki (tüketim) ve istimali (üretim) mallar,
- Şahısların mülkü olup olmaması yönüyle; has (özel) ve amme (kamu) mallar,
- Bölünebilen ve bölünemeyen mallar; kıymetinde bir azalma olmadan aynı özellikte birden fazla parçaya ayrılabilir
mal, bölünebilen maldır. Eğer bölündüğünde kıymeti azalıyor veya faydası ortadan kalkıyorsa bölünemeyen mal
olur. Bu ayırım, ortak mülkiyetin sona ermesi bakımından önem taşır.
15
SERBEST MALLAR VE İKTİSADİ MALLAR
İnsan isteklerine kıyasla bol olan, hava gibi mallara serbest mallar
(free goods), bir bedel karşılığında elde edilen mallara iktisadi
mallar (economic goods) denilir. Ancak mal denildiğinde akla
iktisadi mallar gelir. İktisadi mallar için nedret (kıtlık) söz konusudur.
Bu sebeple malların fiyatlarını belirleyen bunların kıtlığıdır. Su,
elmastan daha faydalı olduğu halde elmasın iktisadi kıymeti daha
fazladır. Bunun için bolluğundan (vefretinden) dolayı mallar ucuz,
kıtlığından (nedretinden) dolayı pahalı olmaktadır
16
İKTİSADİ MALLAR
Herkese yetecek kadar bol olmayıp üretilmesi bir çaba gerektiren ve bedel karşılığı ödenen iktisadi
mallar, iktisat biliminin konusudur. İktisadi malların özellikleri şunlardır: Çay-şeker, otomobil-benzin gibi
bazı mallar genellikle veya zorunlu olarak birlikte kullanılırlar. Bunlara tamamlayıcı mallar
(complementary goods) denilir. Pirinç-bulgur, çay-kahve gibi bazı mallar ise birbirlerinin yerlerine
geçebilir. Bunlar da ikame mallardır (substitute goods).
Bir başka mal ayrımında, insanların isteklerini doğrudan doğruya karşılayan mallar tüketim mallarının
(consumer goods) bir kısmı, istekleri karşılar ve yok olur; ekmek gibi dayanıksız tüketim malları
(consumer nondurables) buna örnektir. İstekleri birden fazla sürede karşılayabilen televizyon, kitap gibi
mallar ise dayanıklı tüketim mallarıdır (consumer durables). İnsanların isteklerini karşılayan mallardan
bazıları tüketim malları üreterek bu fonksiyonlarını yerine getirirler. Mesela ekmeği üreten ekmek fırını,
kumaş üreten dokuma tezgahı üretim malları (producer goods) sayılır. Bu tür mallar üretim sürecinde
fiziksel olarak bir başka mala dönüşmezler yani yok olmazlar. Bu tip mallara sermaye/yatırım malları
(capital-investment goods) denilir. Buna karşılık fırında kullanılan kömür, elektrik üretim sırasında başka
bir mala dönüşür. Dolayısıyla bu mallar ara mallardır (intermediate goods). Üretim malları denilince, ara
mallar ile yatırım malları anlaşılır.
17
Mal ve Mülkiyet
Mallar, tabiatları itibariyle mülk olmaya elverişli olabilir veya olamazlar.
Mülkiyet konusu olamayan mallar hava, deniz gibi mallardır. Buna karşılık
üzerlerinde mülkiyet hakkı kurulabilecek malların belirli bir sahibi veya
sahipleri bulunur. Sahipli mallar bir gerçek kişiye ait olabildiği gibi tüzel kişiye
de ait olabilir. Bazı mallar üzerinde mülkiyet kurulmamıştır veya mülkiyetin
kurulması hukuk düzeni gereği imkansız olabilir. Böyle mallar, üzerlerindeki
hakkın niteliği ve aidiyeti açısından özel mallar, herkesin yararlandığı mallar,
vakıf malları, devletin özel malları ve kamu malları olmak üzere sınıflandırmak
mümkündür
18
SAHİPLİ VE KISITLI MALLAR
Başka bir sınıflandırmada sahipli mal (memluk) hukukça
muteber bir şekilde şahsın mülkiyetine intikal eden ve
sahibinin bu mal üzerinde mülkiyetin gerektirdiği şekilde
kullanma, faydalanma ve tüketme haklarına sahip olduğu
maldır. Kısıtlı mal ise, üzerinde mülkiyet tesisi kanunen
yasaklanmış mallardır; vakıf malları, meydanlar, yollar,
parklar gibi...
19
KAMUSAL MAL
İhtiyacı karşılayan mal ve hizmetlerin bir kısmı, bazı özellikleri gereği piyasada
üretilmezler. Bunlara amme malı (kamusal mal) denilir. Milli savunma, adalet hizmeti
gibi hizmetler böyledir. Bu malların bölünmezlik özellikleri vardır. Yani bunlardan
yararlananlar birbirlerine rakip olmazlar ve tüketimden mahrum bırakılmazlar. Bunun
için kamusal malların faydaları tüm ülkeye veya belirli bir bölgeye yayılır. Bu malların
toplumun tüketimine sunulması sosyal fayda sağlıyorsa, bunlar mutlaka tüm topluma
arz edilir.
Bu mal ve hizmetler gönüllü ödeme yani fiyat yolu ile finanse edilme yerine, vergi ve
benzeri yükümlülüklerle finanse edilir ve bunları ancak kamu ekonomisinin üretici
birimleri üretebilir. Kamusal malların faydalarının ulusal veya bölgesel düzeyde
olmalarına göre merkezi veya mahalli idareler tarafından üretilmesine karar verilebilir.
20
KAMUSAL MALIN ÖZELLİĞİ
Kamusal mallar (public goods) kavramının ilk kez 18. yüzyılda Batı iktisadında
kullanılması ve kamusal malların etkin kaynak ayırımı fonksiyonu ile ilişkilendirilmesi,
etkinlik, dışsallık ve fayda maliyet analizleri ile açıklık getirilmiştir. Kamusal malların
tanımı değişik şekillerde yapılmakla beraber, bu tanımların ortak özelliği; kamu
mallarının toplumdaki kişiler tarafından birlikte ve eşit olarak tüketilen kamusal
hizmetler olarak görülmesidir.
Devletin artan fonksiyonuna bağlı olarak, kamusal mal kavramı, yarı kamusal ve özel
malları da içerecek şekilde genişlemiştir. Piyasa mekanizmasının etkinsizliği sebebiyle
sosyalize edilen çok sayıda özel mal, giderek kamusal nitelik kazanmaktadır. Mesela
devletin bebeklere bedava olarak dağıttığı süt kamusallık (publicness) özelliği
kazanmaktadır.
21
TAM KAMUSAL MAL
Tam kamusal malların özellikleri; Kamusal malların eşit biçimde tüketilmesi bu hizmetlerin
bölünmezliğinden kaynaklanır. Özel mallar, kişiler tarafından farklı miktarlarda tüketildiği
halde, kamusal mallarda bir kimsenin tüketimi ile (n) sayıdaki kimsenin tüketimi birbirine
eşittir. Kamusal malların bölünemezliği bu hizmetlerden yararlanan kimselerin tümünün
finansmanına katılmalarını gerektirmez. Bu mallardan kişiler eşit olarak yararlandıklarından
ödeme güçleri olmayanların finansmana katılmalarına gerek duyulmamaktadır. Dolayısıyla
kamusal mallardan bedava yararlanma dürtüsü yüksektir. Bunun için bu malların finansmanı
vergilerle (zorunlu ödemelerle) karşılanmaktadır.
Kamusal malların faydası genellikle sonraki yıllarda gerçekleşir. Faydası uzun sürede
gerçekleşecek projelerin (baraj, köprü, demiryolları, limanlar vb.) özel kesim tarafından
yapılması düşünülmediğinden bu tür yatırımlar devlet tarafından yapılır. Günümüzde
kamusal mallarda finansman sorununu aşmak için yap-işlet-devret finansman yöntemi
uygulanmaktadır.
22
KAMUSAL MAL - ÖZEL MAL
AYRIMI
Kamusal mallar toplumda bireyler tarafından birlikte tüketildiği halde, özel mallar bireyler tarafından
ayrı ayrı tüketilir. Kamusal malların tüketimi sırasında bireyler arasında rekabet durumu ortaya
çıkmamaktadır. Özel mallarda ise tüketim sırasında rekabet ortaya çıkmaktadır. Kamusal mallar, önemli
ölçüde dışsal ekonomilere yol açar.
Mesela eğitim hizmetlerinden yararlanan bir kimsenin sağladığı fayda, sadece kendisi ile ilgili olmayıp
çevresine de yayılır. Özel mallardan sadece o malı alanlar yararlandıkları için dışsallık ortaya çıkmaz.
Tüketiciler özel mallara olduğu biçimde kamusal mallara olan taleplerini açıklayamadıklarından
finansmanında fayda ilkesi yerine ödeme gücü ilkesi uygulanır. Yarı kamusal mallarda fayda ilkesine bağlı
olarak bu hizmetten faydalananlar bedel öderler. Tam kamusal malların finansmanı ise, genellikle ödeme
gücü ilkesine ve zorlamaya dayanılarak yapılmaktadır.
23
YARI KAMUSAL MAL
Yarı kamusal mallar, (quasi public goods) tüketimleri sonucu topluma
dışsal fayda sağlarken, kişilere de özel fayda sağlar. Özel ve kamusal mal ve
hizmetlerin özelliklerini göstermesi sebebiyle bu tür mal ve hizmetlere
karma mallar (mixed goods) denilir. Bu tür mallar bölünebilir veya
pazarlanabilir olma özelliği ile özel mala benzer; birlikte tüketim imkanı
vermesi ve yoğun dışsal ekonomiler yayması sebebiyle tam kamusal mal
niteliği taşır.
Yüksek öğrenim, devlet hastaneleri gibi katma bütçeli idarelerce sunulan
mallar yarı kamusal mallar sayılmaktadır.
24
Klüp malları (club goods) az sayıda ve benzer zevklere
sahip olan kişilerin oluşturdukları, gönüllü kuruluşlar
tarafından sunulan mallardır.
Bu mallar maliyetin paylaşılması karşılığında
üretilmekte olup, üyeler tarafından birlikte ve eşit
olarak tüketilir. Tüketim, üretim ve yapı kooperatifleri
bunun birer örneğidir.
25
YARI ÖZEL MALLAR
Yarı özel mallar (quasi private goods), sınırlı düzeyde dışsallık yayan
ve tüketicilerin kolayca dışlanabildiği mal ve hizmetlerdir. Üretimin
teknik şartları olan azalan maliyetler gibi sebeplerle devlet
tarafından üretilir.
Bu mallar genellikle yerel yönetimler ve kamu ekonomik kuruluşları
tarafından piyasa şartlarına uygun biçimde ancak fiyatlandırılması
kamu ekonomisi ilkelerine göre üretilir. Bir tür sosyal fayda
sağlanmasından dolayı fiyatın önemli bölümü tüketicilerden
karşılanır.
26
YARARLI ÖZEL MALLAR
Yararlı özel mallar (merit goods), piyasa ekonomisi
tarafından
üretilmesine
karşılık
toplumun
yararlı
saydığı, kişilerin refahını ve yaşam kalitesini artırıcı
özellikleri olan, bütçeden finanse edilen bebeklere süt
verilmesi, öğrencilere burs verilmesi gibi…
27
ÖZEL MAL
Kamusal mal ve hizmetlerde, savunma, güvenlik ve adalet gibi
tam kamusal mallar ile yüksek öğrenim, devlet hastaneleri gibi
katma bütçeli idarelerce sunulan mallar yarı kamusal mallar,
kamu ekonomik kuruluşları, yerel yönetimler vb. üretime sunulan
demir-çelik, çimento, elektrik, su gibi mallar özel mallar, çevre
kirliliği ve gürültü gibi toplum için zararlı özel mallar ve Birleşmiş
Milletler veya diğer uluslar arası örgütlerinin sunduğu eğitim
sağlık, tarımsal yardım gibi mal ve hizmetler uluslar arası kamusal
mallar olarak adlandırılmaktadır.
28
ÖZEL MALLAR
Özel mallar (private goods) ise tüketimlerinde rekabetin geçerli
olduğu ve finansmanına katılmayanların kolayca dışlanabildiği
mal ve hizmetlerdir.
29
Ölçek Ekonomileri
•
•
Firmaların büyüklüğünden doğan hususlar, maliyetlerin azaltılması, verimlilik
(prodüktivite) ve üretimin artmasıyla tasarrufların oluşturduğu olumlu
sonuçlara, ölçek ekonomileri etkileri denilmektedir.
Ölçek ekonomilerin nedenleri: İş bölümü, uzmanlaşma, büyüklükten
kaynaklanan makine ve donanım çokluğu, yeni satış arttırma teknikleri ve yeni
pazarlardır.
«Ölçek ekonomisi, bir firma ya da sanayi dalının iç yapısında meydana gelen
değişikliklerin o firma ya da sanayi dalına sağlamış olduğu yararlardır. Belli bir
üretim hacmine ulaşan firma, üretimine daha az girdi kullanarak daha fazla
çıktı ile devam edebiliyorsa bu firma içsel ekonomilerden yararlanmaktadır.
Büyük ölçekli üretim ekonomileri çeşitli şekilde ortaya çıkar. Örneğin geniş bir
piyasa, ileri teknolojik yöntemlerle maliyetlerin düşürülmesine olanak sağlar.
Kitlesel üretim dolayısıyla çeşitli pazarlama fonksiyonları daha büyük hacimde
yapılabilir. Ayrıca daha az stok bulundurma ihtiyacı doğar. Bütün bunlar
maliyetlerde tasarrufa yol açar. Geniş bir piyasa, bunlardan başka üretim,
planlama, yönetim, araştırma ve geliştirme gibi faaliyetlerde de yüksek
derecede kalifiye elemanlar çalıştırılmasına olanak verir».
Pozitif Dışsallıklar
• Mal veya hizmet üretimi ve tüketiminin, o
malın veya hizmetin alıcıları ve satıcıları
dışındaki üçüncü kişilere sağladığı fayda
olumlu veya pozitif dışsallıktır.
• Belediye hizmetlerinin büyük bir kısmı buna
örnektir. Park, yol, şehir planlaması gibi
belediye faaliyetleri gayrimenkul fiyatlarını
yükseltmektedir.
Negatif dışsallıklar
• Üreticilerin kendi dışından kaynaklanan, verimliliğin
azalmasına ve maliyetlerin artmasına yol açan etkiler, negatif
veya olumsuz dışsallıktır.
Başka bir ifadeyle, mal veya hizmet üretimi ve tüketiminin, o
mal veya hizmetin alıcıları ve satıcıları dışındaki üçüncü kişilere
yüklediği maliyet, olumsuz veya negatif dışsallıktır.
• Bir çimento fabrikasının etrafına yüklediği maliyet buna
örnektir.

similar documents